İtalyancada Kişisiz Fiiller
Verbi Impersonali
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada bisogna “gerekir”, basta “yeter”, occorre “gerekir, ihtiyaç vardır”, sembra ve pare ise “öyle görünüyor” anlamında kişisiz kullanılabilir. Bu kullanımda belirli bir kişiyi özne olarak belirtmeden üçüncü tekil kişi biçimiyle konuşursunuz: Bisogna studiare di più. — “Daha çok çalışmak gerekir.” Başlangıçta bu fiilleri ardından gelen mastarla, yani fiilin studiare gibi sözlük biçimiyle öğrenmek yeterlidir; ancak özellikle bastare, occorrere, sembrare ve parere başka yapılarda kişi ve sayıya göre de çekimlenebilir.
Genel bakış
“Erken çıkmak lazım”, “Bu kadarı yeter”, “Kolay görünüyor” gibi cümlelerde çoğu zaman bir kişinin ne yaptığını değil, durumun kendisini anlatırız. İtalyancadaki kişisiz kullanım da buna yarar: gereklilik, yeterlilik veya bir izlenim ön plana çıkar; işi yapacak kişi ya geneldir ya da konuşmanın bağlamından anlaşılır. Özne, cümlede kimden veya neden söz edildiğini gösteren ögedir. Kişisiz cümlede “ben, sen, o” diye belirli bir kişiyi özne yapmanız gerekmez.
Bu konunun A2 düzeyindeki temel hedefi, birkaç sık kullanılan kalıpla günlük işleri anlatabilmektir. Örneğin bir başvuru için Occorre compilare il modulo — “Formu doldurmak gerekir” diyebilir, bir açıklamaya karşılık Sembra facile — “Kolay görünüyor” yorumunu yapabilirsiniz. Başlangıçta ayrıntılı çekimler yerine bu kalıpların hangi anlamı verdiğine odaklanmak daha yararlıdır.
Türkçe bilenler için “gerekir” ve “yeter” karşılıkları oldukça sezgiseldir. Asıl dikkat isteyen nokta, Türkçedeki kişi eklerinin İtalyancaya nasıl aktarılacağıdır: “Gitmem gerekiyor” derken Türkçede kişi bilgisi gitmem biçimindedir; İtalyancada bunu her zaman kişisiz fiilin sonunu değiştirerek veremezsiniz. Bir de Türkçede isimler çoğul olduğunda yüklem sıklıkla tekil kalabilir: “İki bilet yeter.” İtalyancada aynı düşünce Bastano due biglietti olur; burada çoğul uyumu gerekir.
Nasıl kullanılır?
Beş temel biçim ve anlamları
Aşağıdaki biçimler şimdiki ve genel durumları anlatırken kullanılır. Üçüncü tekil kişi, çekim tablosunda normalde “o” için kullanılan biçimdir; burada mutlaka “o” anlamında bir kişi bulunduğunu göstermez.
| İtalyanca biçim | Temel anlam | Ne anlatır? |
|---|---|---|
| bisogna | gerekir, lazım | Yapılması gereken bir iş |
| basta | yeter | Yeterli olan eylem veya miktar |
| occorre | gerekir, ihtiyaç vardır | Bir iş için gereken şey veya eylem |
| sembra | öyle görünüyor | Görünüşe veya eldeki bilgiye dayalı izlenim |
| pare | öyle görünüyor, öyle anlaşılıyor | İzlenim veya dolaylı bilgiye dayalı değerlendirme |
Bu beş biçimi aynı anlamda kullanmayın. Bisogna aspettare — “Beklemek gerekir” bir zorunluluk bildirir. Basta aspettare — “Beklemek yeterli” ise başka bir şey yapmaya gerek olmadığını anlatır. Tek kelimelik değişiklik, cümlenin amacını değiştirir.
Gereklilik: bisogna ve occorre + mastar
Mastar, eylemi yapan kişiyi belirtmeden adlandıran fiil biçimidir; Türkçedeki “gitmek, beklemek” gibi düşünün. İtalyancada partire, aspettare ve fare mastardır. Bisogna ve occorre ardından doğrudan mastar gelir; araya di veya a eklenmez.
- Bisogna partire presto. — “Erken yola çıkmak gerekir.”
- Occorre prenotare un tavolo. — “Masa ayırtmak gerekir.”
- Bisogna fare attenzione. — “Dikkat etmek gerekir.”
Bu cümleler, herkes için geçerli bir kural da o anki gruba yönelik bir gereklilik de olabilir. “Erken çıkmak lazım” dediğimizde nasıl kimin çıkacağı ortamdan anlaşılıyorsa, İtalyancada da aynı esneklik vardır. Bisogna genel ve yaygındır; occorre özellikle talimatlarda ve açıklamalarda sık görülür, biraz daha resmî duyulabilir.
“Benim bir şeye ihtiyacım var” derken başka bir yapı kullanılır: Ho bisogno di una pausa — “Bir molaya ihtiyacım var.” Buradaki bisogno, isimdir, yani bir şeyi veya kavramı adlandıran sözcüktür; bisogna fiiliyle aynı yapı değildir. Ho bisogno di riposare — “Dinlenmeye ihtiyacım var” cümlesinde de di gerekir. Bu iki kalıbı ayrı öğrenin: bisogna fare, ama avere bisogno di fare.
Yeterlilik: basta + mastar
Basta ile bir işi başarmak için neyin yeterli olduğunu söylersiniz. Türkçede bunu çoğu zaman “yapmak yeterli” veya “yapman yeter” diye karşılarız.
- Basta premere questo pulsante. — “Bu düğmeye basmak yeterli.”
- Per arrivare in centro basta prendere il tram. — “Merkeze gitmek için tramvaya binmek yeterli.”
- Non basta leggere: bisogna anche fare pratica. — “Okumak yetmez; uygulama da yapmak gerekir.”
Basta così, grazie — “Bu kadarı yeter, teşekkürler” kalıbında mastar bulunmaz. Örneğin birisi bardağınızı doldururken bunu söyleyebilirsiniz. Anlamı konuşma ortamı tamamlar.
İzlenim: sembra ve pare
Sembra facile — “Kolay görünüyor” cümlesi, konuşulan şeyin gerçekten kolay olduğunu kesin biçimde ilan etmez; ilk izlenimi belirtir. Pare de benzer biçimde kullanılabilir: Pare impossibile — “İmkânsız görünüyor.”
Bu fiillerden sonra bir sıfat, yani bir şeyin nasıl olduğunu anlatan sözcük gelebilir: facile “kolay”, difficile “zor”. Değerlendirmeyi hangi eylem için yaptığınızı da ekleyebilirsiniz:
- Sembra difficile trovare parcheggio. — “Park yeri bulmak zor görünüyor.”
- Pare utile controllare gli orari. — “Saatleri kontrol etmek yararlı görünüyor.”
Burada “görünen” belirli bir insan değil, bütün bir iştir. Buna karşılık Marco sembra stanco — “Marco yorgun görünüyor” cümlesinin açık bir öznesi vardır: Marco. Dolayısıyla sembrare fiilinin her kullanımını kişisiz saymak doğru değildir.
Olumsuzluk ve soru
Olumsuzluk için çekimli fiilin önüne non getirilir. Non basta “yetmez”, non occorre “gerekmez”, non sembra “öyle görünmüyor” anlamına gelir.
- Non occorre stampare il biglietto. — “Bileti yazdırmak gerekmez.”
- Non basta avere il numero di prenotazione. — “Rezervasyon numarasının olması yetmez.”
- Non sembra necessario chiamare. — “Telefon etmek gerekli görünmüyor.”
Özellikle non bisogna konusunda dikkatli olun. Non bisogna fumare qui genellikle “Burada sigara içmemek gerekir” demektir; “Sigara içmek zorunda değilsiniz” anlamında değildir. Gerekliliğin bulunmadığını açıkça söylemek için non occorre veya non è necessario daha güvenlidir: Non è necessario venire — “Gelmek gerekli değil.”
Soru kurarken kelimelerin yerini değiştirmeniz gerekmez: Bisogna prenotare? — “Rezervasyon yapmak gerekiyor mu?”; Basta così? — “Bu kadarı yeter mi?” Konuşmada soru ezgisi, yazıda soru işareti bunu gösterir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde önce cümlenin amacını belirleyin: bir zorunluluk mu bildiriyor, yeterli olanı mı söylüyor, yoksa bir izlenim mi aktarıyor?
| İtalyanca | Türkçe | Kullanım notu |
|---|---|---|
| Bisogna studiare di più. | Daha çok çalışmak gerekir. | Genel gereklilik |
| Basta così, grazie. | Bu kadarı yeter, teşekkürler. | Servis sırasında kullanılabilecek kalıp |
| Sembra facile. | Kolay görünüyor. | Bağlamdan anlaşılan bir işe ilişkin izlenim |
| Occorre fare attenzione. | Dikkat etmek gerekir. | Uyarı |
| Per entrare bisogna mostrare un documento. | İçeri girmek için kimlik göstermek gerekir. | Giriş kuralı |
| Basta aggiungere un po' d'acqua. | Biraz su eklemek yeterli. | Pratik çözüm |
| Non occorre comprare un altro biglietto. | Başka bir bilet almak gerekmez. | Gerekliliğin bulunmaması |
| Non basta arrivare in orario. | Zamanında gelmek yetmez. | Başka koşullar da var |
| Pare difficile finire tutto oggi. | Her şeyi bugün bitirmek zor görünüyor. | Genel değerlendirme |
| Mi sembra utile parlarne insieme. | Bence bunu birlikte konuşmak yararlı olur. | Kişisel izlenim |
| Bisogna prenotare anche per i bambini? | Çocuklar için de rezervasyon yapmak gerekiyor mu? | Bilgi isteyen soru |
| Per due persone bastano tre uova. | İki kişi için üç yumurta yeter. | Çoğul isimle uyum |
| Occorrono dieci minuti a piedi. | Yürüyerek on dakika gerekir. | Gereken süre çoğul |
| Pare che il negozio sia chiuso. | Anlaşılan dükkân kapalı. | İleri düzeyde yan cümle |
Sık yapılan hatalar
1. Bisogna biçimine konuşan kişinin ekini vermek
- Yanlış: Io bisogna partire.
- Doğru: Bisogna partire. — “Yola çıkmak gerekir.”
- Kişiyi açıkça belirtmek için: Devo partire. — “Yola çıkmam gerekiyor.”
Türkçedeki “gitmem lazım” kalıbından hareketle bisogna önüne io “ben” eklemeyin. Bisogna kişisiz kalır. Kişisel zorunluluğu doğrudan söylemek için dovere fiili uygundur; devo onun “ben” biçimidir.
2. Mastardan önce gereksiz di eklemek
- Yanlış: Bisogna di aspettare.
- Doğru: Bisogna aspettare. — “Beklemek gerekir.”
Ho bisogno di aspettare — “Beklemeye ihtiyacım var” ayrı bir yapıdır. İçinde bisogno bulunması, bisogna fiilinin de di alacağı anlamına gelmez. Aynı şekilde Occorre aspettare — “Beklemek gerekir” ve Basta aspettare — “Beklemek yeterli” doğrudan mastarla kurulur.
3. Non bisogna ile “gerekmez” demek istemek
- Amaçlanan anlam: “Şemsiye getirmeye gerek yok.”
- Bu anlam için yanıltıcı: Non bisogna portare l'ombrello.
- Açık ve doğru: Non occorre portare l'ombrello. — “Şemsiye getirmeye gerek yok.”
İlk cümle şemsiye getirilmemesi gerektiği şeklinde anlaşılabilir. Türkçede “yapmamak gerekir” ile “yapmak gerekmez” arasındaki farkı düşünün; İtalyancada da bu anlam ayrımını koruyun.
4. Çoğul isimden sonra basta veya occorre kullanmak
- Yanlış: Basta due minuti.
- Doğru: Bastano due minuti. — “İki dakika yeter.”
- Yanlış: Occorre due documenti.
- Doğru: Occorrono due documenti. — “İki belge gerekir.”
Bu örneklerde due minuti ve due documenti özne görevindedir. Fiilden sonra gelmeleri, özne olmadıkları anlamına gelmez. Türkçedeki tekil yüklem alışkanlığı burada yanıltıcı olabilir.
5. İzlenimi kesin yargıyla bir tutmak
- İzlenim anlatmak için uygun değil: È facile. — “Kolay.”
- İzlenim anlatmak için: Sembra facile. — “Kolay görünüyor.”
İlk cümle dil bilgisi bakımından yanlış değildir; fakat farklı bir anlam verir. Bir işi henüz denemediyseniz ve yalnızca kolay göründüğünü söylemek istiyorsanız ikinci cümle daha isabetlidir. Türkçedeki “öyle” sözcüğünü ayrıca çevirmeye çalışmanız gerekmez.
Kullanım notları
Gereklilik her zaman sert bir emir değildir. Bisogna muoversi — “Harekete geçmek lazım” cümlesi konuşanı da içine alan ortak bir gereklilik olabilir. Yine de muhataba yönelik söylendiğinde dolaylı bir talimat gibi duyulabilir. Kibar olmak için yalnızca kişisiz bir yapı seçmek yetmez; ses tonu ve bağlam da önemlidir.
Basta tek başına güçlü olabilir. Basta! “Yeter!” anlamında, bir davranışı durdurmak için söylenir ve sert duyulabilir. Basta così, grazie ise yemek veya içecek servisinde nazik bir sınır koyabilir. Burada kullanılan teşekkür sözü ve söyleyiş biçimi fark yaratır.
Sembra ve pare arasında katı bir sınır yoktur. İkisi birçok bağlamda birbirinin yerine kullanılabilir. Sembra günlük dilde çok yaygındır; pare bazen duyulan bilgiye veya konuşanın mesafeli değerlendirmesine eşlik eder. Ancak “biri yalnızca görme, diğeri yalnızca duyma için kullanılır” diye bir kural koymayın.
Mi sembra, Türkçede çoğu zaman “bence” veya “bana öyle geliyor” diye karşılanır. Mi burada değerlendirmeyi kimin yaptığını belirtir; fiili birinci kişiye dönüştürmez: Mi sembra una buona idea — “Bence iyi bir fikir.” Başkasının izlenimi için ti sembra “sana öyle geliyor” gibi biçimlerle daha sonra karşılaşırsınız.
Temelin ötesi: ileri kullanımlar
A2 düzeyinde yukarıdaki mastarlı kalıpları rahatça kullanmanız yeterlidir. Bu bölüm, ileride karşınıza çıkacak cümleleri anlamanız ve “bu fiiller daima tekil kalır” gibi fazla geniş bir kurala bağlanmamanız içindir.
Che ile ayrı bir yargı eklemek
İşi kimin yapacağını açıkça belirtmek veya tam bir düşünce aktarmak için yan cümle, yani ana cümlenin içinde ayrı bir yargı kuran bölüm kullanılabilir. Bu bölüm çoğunlukla che ile başlar. Buradaki che, Türkçeye her zaman ayrı bir kelimeyle çevrilmez; anlamı “gelmen”, “açık olması” gibi yapılarla veririz.
Bisogna che, occorre che ve basta che ardından standart dilde congiuntivo kullanılır. Bu, gereklilik, istek veya kesin olarak sunulmayan değerlendirme gibi durumlarda kullanılan bir fiil kipidir; Türkçede bire bir karşılayan tek bir ek yoktur.
| İtalyanca | Türkçe | Yapı |
|---|---|---|
| Bisogna che tu venga domani. | Yarın gelmen gerekiyor. | İşi yapacak kişi açık |
| Occorre che tutti siano puntuali. | Herkesin dakik olması gerekir. | Bir gruba yönelik gereklilik |
| Basta che tu mi avvisi. | Bana haber vermen yeterli. | Yeterli koşul |
| Sembra che il treno sia in ritardo. | Tren gecikmiş gibi görünüyor. | Kesinleştirilmeden aktarılan bilgi |
| Pare che abbiano cambiato idea. | Anlaşılan fikirlerini değiştirmişler. | Daha önce gerçekleşen olaya ilişkin izlenim |
Venga, siano, avvisi ve sia bu kipin biçimleridir. Abbiano cambiato ise aynı kipte geçmişteki bir olayı anlatır. Ana fiil bisogna veya sembra biçiminde tekil kalırken yan cümledeki fiil kendi öznesine göre çekimlenir: tutti siano bölümünde kişi grubu çoğuldur.
Sembra che ve pare che ile de özenli standart dilde congiuntivo yaygındır. Günlük konuşmada indicativo, yani bilgiyi doğrudan bildiren fiil kipi de duyulur. Bunu “her iki kip her bağlamda aynı” diye öğrenmek yerine, kendi yazılı anlatımınızda congiuntivo kalıbını temel alın; konuşmada duyduğunuz farklı biçimleri bağlamıyla değerlendirin.
Gerçek bir özne varsa fiil ona uyar
Bisognare bu derste kişisiz öğrenilir. Buna karşılık diğer dört fiilin kişisel kullanımları vardır. Uyum, fiilin veya niteleyici sözcüğün bağlı olduğu kişi ve sayıya uygun biçimi almasıdır.
- Basta un documento. — “Bir belge yeter.”
- Bastano due documenti. — “İki belge yeter.”
- Occorre una firma. — “Bir imza gerekir.”
- Occorrono due firme. — “İki imza gerekir.”
- Il percorso sembra facile. — “Güzergâh kolay görünüyor.”
- I percorsi sembrano facili. — “Güzergâhlar kolay görünüyor.”
Son örnekte hem sembrano hem de facili çoğuldur. Sembri stanco — “Yorgun görünüyorsun” cümlesinde ise sembrare ikinci tekil kişiye göre çekimlenmiştir. Dolayısıyla “kişisiz fiiller” başlığı, bu sözcüklerin bütün kullanımlarında yalnızca üçüncü tekil kişi biçimi bulunduğu anlamına gelmez.
Geçmiş, gelecek ve daha yumuşak gereklilik
Kişisiz bir anlatım yalnızca şimdiki zamanla sınırlı değildir. Gereklilik geçmişe veya geleceğe taşınabilir; daha temkinli bir öneri şeklinde de verilebilir.
| İtalyanca | Türkçe | Anlam farkı |
|---|---|---|
| Bisognava prenotare prima. | Önceden rezervasyon yapmak gerekiyordu. | Geçmişteki gereklilik |
| Occorreva più tempo. | Daha fazla zaman gerekiyordu. | Geçmişteki ihtiyaç |
| Basterà chiamare domani. | Yarın telefon etmek yeterli olacak. | Gelecekteki yeterlilik |
| Bisognerebbe controllare l'indirizzo. | Adresi kontrol etmek iyi olur. | Daha yumuşak gereklilik veya öneri |
| Sembrava facile. | Kolay görünüyordu. | Geçmişteki izlenim |
| Sono bastati pochi minuti. | Birkaç dakika yetti. | Tamamlanmış olay ve çoğul uyumu |
Bisognerebbe, condizionale denen kiptedir; burada gerekliliği daha dolaylı sunar. Türkçedeki “yapsak iyi olur” düşüncesiyle yakınlık kurabilirsiniz. Sono bastati gibi birleşik geçmiş biçimlerde essere yardımcı fiili kullanılır; yardımcı fiil, zaman yapısını kurmaya katılan fiildir. Bastati, geçmişi kuran ve burada çoğul özneye uyan biçimdir. Bu ayrıntıyı bütün çekimleri ezberlemek için değil, metinlerdeki değişimi tanımak için not edin.
Si ile kurulan kişisiz anlatımdan farkı
İtalyancada kişisizlik yalnızca bu fiillerle kurulmaz. Qui si mangia bene — “Burada iyi yemek yenir” cümlesinde si, eylemi yapanları genel bırakır. Qui bisogna prenotare — “Burada rezervasyon yapmak gerekir” ise bir gereklilik belirtir. Bu iki yapı aynı şey değildir; bisogna zaten kişisiz işlev gördüğünden önüne ayrıca si eklemeyin.
Çalışma önerileri
Aynı işi üç farklı açıdan anlatın. Aspettare “beklemek” fiilinden başlayın: Bisogna aspettare — “Beklemek gerekir”; Basta aspettare — “Beklemek yeterli”; Sembra inutile aspettare — “Beklemek boşuna görünüyor.” Her cümlede hangi anlamın değiştiğini Türkçe olarak söyleyin. Sonra aynı çalışmayı chiamare “telefon etmek” ile yapın.
Tekil ve çoğul kartları hazırlayın. Bir yüzüne “Bir bilet yeter”, diğerine Basta un biglietto yazın. Eş kartta “İki bilet yeter” ile Bastano due biglietti bulunsun. Aynısını Occorre una firma — “Bir imza gerekir” ve Occorrono due firme — “İki imza gerekir” için yapın. Böylece Türkçenin tekil yüklem alışkanlığını bilinçli olarak ayırabilirsiniz.
Bir günlük planı gereklilik ve yeterlilikle yazın. Örneğin sabah yapılması gereken üç işi bisogna ile, işleri kolaylaştıran iki çözümü basta ile anlatın. Son kontrolde üç şeye bakın: mastardan önce gereksiz di var mı, çoğul özneye fiil uyuyor mu, “gerekmez” demek isterken yanlışlıkla “yapmamak gerekir” mi dediniz?
İlgili konular
- Ön bilgi: Essere fiili — “olmak” anlamını, è necessario gibi gereklilik ifadelerini ve ileri örneklerdeki sia biçiminin temelini anlamaya yardımcı olur.