Fransızcada sıklık ve zaman zarfları

Kısaca

Fransızcada toujours “her zaman”, souvent “sık sık”, parfois “bazen”, rarement “nadiren” demektir; “hiçbir zaman” anlamında ise genellikle ne … jamais kullanılır. Bu sıklık zarfları, tek fiilli basit cümlelerde çoğunlukla çekimli fiilden sonra gelir: Je travaille souvent. — “Sık sık çalışırım.” Aujourd'hui, demain, hier, maintenant gibi zaman bildiren sözcükler “ne zaman?” sorusuna, d'abord, puis, ensuite, enfin ise olayların hangi sırayla gerçekleştiği sorusuna yanıt verir.

Genel bakış

“Her sabah kahve içerim”, “Bugün evdeyim”, “Önce yemek yerim, sonra çalışırım” gibi cümlelerde yalnızca ne yaptığımızı söylemeyiz. Bir alışkanlığı, bir zamanı veya bir sıralamayı da belirtiriz. Fransızcada bunları anlatan zarflar (eylemin ne zaman, ne sıklıkla ya da nasıl gerçekleştiğini belirten sözcükler) günlük konuşmanın temel parçalarıdır. Burada tek sözcüklerden oluşan zarflarla birlikte aynı işi gören birkaç sözcüklü ifadeler de ele alınır.

A1 düzeyinde ilk hedef, bu ifadelerin anlamını ve birkaç güvenilir cümle kalıbını öğrenmektir. Örneğin Je vais toujours au café. “Her zaman kafeye giderim.” demektir. Aynı cümlede toujours yerine parfois koyunca alışkanlığın sıklığı değişir; fiilin biçimi değişmez. Bu sözcükler kişiye, tekilliğe veya çoğulluğa göre de değişmez.

Türkçe konuşan biri için en önemli fark sözcük sırasıdır. Türkçede “Ben sık sık yürürüm” deriz; Fransızcada başlangıç için güvenli sıra Je marche souvent. — “Sık sık yürürüm.” biçimindedir. Türkçedeki sırayı her sözcüğü aynı yere koyarak aktarmak yerine, Fransızca cümleleri küçük kalıplar halinde öğrenmek daha işe yarar.

Nasıl kullanılır?

1. Sıklık bildiren temel sözcükler

Sıklık zarfları “Ne sıklıkla?” sorusunu yanıtlar. Aşağıdaki listeyi kesin yüzdeler gibi değil, genel bir anlam sıralaması olarak düşünün. Souvent belirli sayıda gün demek değildir; konuşan kişinin ölçüsüne ve konuya göre değişir.

Fransızca	Türkçe	Kullanım notu
toujours	her zaman, hep	Düzenli tekrarı veya sürekliliği anlatır.
souvent	sık sık, çoğu zaman	Eylemin sık tekrarlandığını belirtir.
parfois	bazen	Ara sıra gerçekleşen bir durumu anlatır.
quelquefois	bazen, kimi zaman	Çoğu günlük bağlamda bazen anlamında kullanılır.
de temps en temps	ara sıra	Çok sık olmayan tekrarı belirtir.
rarement	nadiren, pek seyrek	Eylemin az gerçekleştiğini anlatır.
ne … jamais	hiçbir zaman, hiç	Çekimli fiilin çevresinde olumsuzluk kurar.

Türkçede “nadiren” ile “pek … değil” yakın anlamlara gelebilir; ancak Fransızcada rarement kendi başına yeterlidir. Je mange rarement au restaurant. — “Nadiren restoranda yemek yerim.” cümlesine sırf sıklık az diye ayrıca olumsuzluk eklemeyin.

Tam bir sıklık belirtmek için tous les jours “her gün”, une fois par semaine “haftada bir kez”, deux fois par mois “ayda iki kez” gibi ifadeler kullanılır. Bunlar da aynı soruyu yanıtlar, fakat uzun oldukları için çoğunlukla cümlenin başında veya sonunda yer alırlar: Je nage deux fois par semaine. — “Haftada iki kez yüzerim.”

2. Tek çekimli fiil varsa zarf nereye gelir?

Çekimli fiil, kimin ne yaptığını ve zamanı gösteren fiil biçimidir: je travaille “çalışıyorum/çalışırım” ifadesindeki travaille gibi. Tek çekimli fiil içeren basit bir cümlede toujours, souvent, rarement için şu sıra iyi bir başlangıçtır:

Özne + çekimli fiil + sıklık zarfı + kalan bölüm

Özne, cümlede kimden veya neden söz edildiğini gösterir. Aşağıdaki örneklerde özne je “ben” sözcüğüdür:

• Je prends toujours le bus. — “Her zaman otobüse binerim.”
• Je lis souvent le soir. — “Akşamları sık sık okurum.”
• Je suis rarement en retard. — “Nadiren geç kalırım.”

Être “olmak” fiiliyle de temel sıra aynıdır; Türkçede ayrı bir “olmak” fiili kullanmasak bile Fransızca fiili yerinde tutarız. Son örneği “Ben nadiren geç” gibi sözcük sözcük düşünmek yerine bütün olarak öğrenin.

Parfois daha hareketlidir. Hem Je mange parfois ici. hem Parfois, je mange ici. “Bazen burada yemek yerim.” anlamına gelir. Başta kullanılan parfois anlatının çerçevesini kurar. Ancak her zarfın aynı serbestlikle başa alınabileceğini düşünmeyin; toujours için başlangıçta fiilden sonraki konumla ilerlemek daha güvenlidir.

3. “Hiç” demek: ne … jamais

Yazılı dilde ve özenli konuşmada “hiçbir zaman” için temel kalıp şöyledir:

Özne + ne/n' + çekimli fiil + jamais + kalan bölüm

• Je ne travaille jamais le dimanche. — “Pazar günleri hiç çalışmam.”
• Elle n'arrive jamais en retard. — “O hiç geç kalmaz.”
• Je ne mange jamais de viande. — “Hiç et yemem.”

Ne, sesli harfle başlayan fiilin önünde n' olur. Jamais bu yapıda zaten olumsuzluğu taşıdığı için ayrıca pas eklenmez. Türkçede “Hiç gitmem” derken hem hiç sözcüğünü hem fiildeki olumsuz eki kullanmamız, Fransızcadaki ne … jamais kalıbını hatırlamayı kolaylaştırabilir; yine de iki dilin yapısı bire bir aynı değildir.

Son örnekte neden de viande dendiğine de dikkat edin. Olumlu Je mange de la viande. — “Et yerim.” cümlesinde miktarı belirtilmeyen bir yiyecekten söz edilir. Bu tür bir cümle olumsuz yapılınca de la çoğunlukla de olur. Bu değişikliği bütün isimlere yaymayın: Je n'aime jamais le café qu'on sert ici. — “Burada servis edilen kahveyi hiçbir zaman beğenmem.” örneğinde belirli bir kahveyi gösteren le kalır.

4. Zamanı belirtmek

Fransızca	Türkçe	Kullanım notu
aujourd'hui	bugün	İçinde bulunulan günü belirtir.
demain	yarın	Konuşulan günden sonraki günü belirtir.
hier	dün	Konuşulan günden önceki günü belirtir.
maintenant	şimdi, artık	Şu anı veya değişen bir durumu gösterebilir.

Bu zaman sözcükleri çoğu zaman cümlenin başına ya da sonuna gelebilir:

• Aujourd'hui, je travaille. — “Bugün çalışıyorum.”
• Je travaille aujourd'hui. — “Bugün çalışıyorum.”
• Demain, nous partons. — “Yarın yola çıkıyoruz.”
• Nous partons demain. — “Yarın yola çıkıyoruz.”

Başa yerleştirilen zaman ifadesi, dinleyiciye önce zaman çerçevesini verir. Yazıda bu tür bir girişten sonra virgül sık görülür; çok kısa cümlelerde kullanılmayabilir. Aujourd'hui je travaille. de geçerli bir yazımdır.

Zaman sözcüğü fiilin yerini tutmaz. Hier geçmişi gösterdiği için normal bir geçmiş olay anlatımında geçmiş zaman gerekir: Hier, j'ai travaillé. — “Dün çalıştım.” Buna karşılık gelecekteki planlar için Demain, je travaille. — “Yarın çalışıyorum.” denebilir. Türkçede de “Yarın çalışıyorum” diyerek plan anlatırız. Fransızca şimdiki zaman biçimlerinin geleceğe dönük kullanımı bu açıdan tanıdıktır.

5. Olayları sıraya koymak

D'abord, puis, ensuite, enfin bir anlatının veya yapılacak işlerin akışını düzenler. Bunlar sıklığı değil, sırayı gösterir.

Fransızca	Türkçe	Kullanım notu
d'abord	önce, ilk olarak	İlk adımı veya önceliği belirtir.
puis	sonra, ardından	Bir sonraki olaya geçer.
ensuite	sonra, daha sonra	Önceki adımdan sonrakini gösterir.
enfin	son olarak, sonunda	Son adımı veya beklenen sonuca ulaşmayı anlatır.

D'abord, je mange, puis j'étudie. — “Önce yemek yerim, sonra ders çalışırım.” Bu cümlede iki ayrı iş vardır ve her işin fiili kendi öznesiyle kurulmuştur. Türkçedeki “Önce yemek yiyip sonra çalışırım” yapısını Fransızcaya sözcük sözcük taşımak yerine bu açık cümle düzenini kullanabilirsiniz.

Puis ile ensuite çoğu basit sıralamada birbirine yakındır; zorunlu olarak farklı bekleme süreleri göstermezler. “Hemen ardından” ya da “çok daha sonra” gibi ayrıntılar gerekiyorsa bunları ayrıca belirtmek gerekir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde alışkanlık, belirli zaman ve olay sırası ayrı ayrı görülür. Türkçe karşılıklar, Fransızca sözcük dizilişini taklit etmek yerine doğal Türkçeyle verilmiştir.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Je vais toujours au café.	Her zaman kafeye giderim.	Sıklık zarfı çekimli fiilden sonra gelir.
Nous déjeunons souvent ensemble.	Sık sık birlikte öğle yemeği yeriz.	Tekrarlanan bir alışkanlık anlatılır.
Parfois, je rentre à pied.	Bazen eve yürüyerek dönerim.	Bazen anlamındaki sözcük başta da kullanılabilir.
Elle commande rarement un dessert.	Nadiren tatlı sipariş eder.	Sıklık azdır ama cümle olumsuz değildir.
Je ne mange jamais de viande.	Hiç et yemem.	Hiçbir zaman anlamında olumsuzluk kurulur.
Aujourd'hui je travaille.	Bugün çalışıyorum.	Gün, cümlenin başında belirtilir.
Demain, nous visitons un appartement.	Yarın bir daire görmeye gidiyoruz.	Planlanan gelecek için şimdiki zaman kullanılır.
Hier, j'ai appelé ma sœur.	Dün kız kardeşimi aradım.	Geçmiş günle geçmiş zaman kullanılır.
Maintenant, je comprends.	Şimdi anlıyorum.	Konuşma anındaki durum belirtilir.
D'abord je mange, puis j'étudie.	Önce yemek yerim, sonra ders çalışırım.	İki eylem sıraya konur.
Nous déposons les bagages. Ensuite, nous allons déjeuner.	Bavulları bırakıyoruz. Sonra öğle yemeğine gidiyoruz.	Sonraki adım yeni cümlede anlatılır.
Enfin, nous rentrons à la maison.	Son olarak eve dönüyoruz.	Anlatılan planın son adımı gösterilir.
Je vais au marché de temps en temps.	Ara sıra pazara giderim.	Birkaç sözcüklü sıklık ifadesi sonda yer alır.
Vous venez ici une fois par semaine ?	Buraya haftada bir kez mi geliyorsunuz?	Sıklık sayıyla belirtilir.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki sözcük sırasını aynen aktarmak

• Yanlış: Je souvent prends le bus.
• Doğru: Je prends souvent le bus. — “Sık sık otobüse binerim.”
• Neden? Basit bildirme cümlesinde souvent, özne ile çekimli fiilin arasına bu şekilde yerleştirilmez. Önce je prends, ardından souvent gelir.

2. Jamais ile ayrıca pas kullanmak

• Yanlış: Je ne bois pas jamais de café.
• Doğru: Je ne bois jamais de café. — “Hiç kahve içmem.”
• Neden? Burada jamais, olumsuzluk yapısında pas yerine kullanılır. Başlangıç düzeyindeki “hiçbir zaman” anlamı için ikisini üst üste koymayın.

3. Olumsuz miktar ifadesini değiştirmemek

• Yanlış: Je ne mange jamais de la viande.
• Doğru: Je ne mange jamais de viande. — “Hiç et yemem.”
• Neden? Herhangi bir miktarda et yenmediğini söyleyen bu nötr cümlede de la yerine de gerekir. Özel bir karşılaştırma veya vurgu yoksa temel kalıp budur.

4. “Dün” sözcüğünü ekleyip fiili şimdiki zamanda bırakmak

• Yanlış: Hier, je travaille au bureau. — Dünkü çalışma gününü sıradan biçimde anlatmak için.
• Doğru: Hier, j'ai travaillé au bureau. — “Dün ofiste çalıştım.”
• Neden? Zaman sözcüğü tek başına fiili geçmiş zamana dönüştürmez. Canlı öykü anlatımında şimdiki zamanın geçmiş olaylar için kullanılması ayrı, daha ileri bir anlatım tercihidir.

5. “Her zaman değil” ile “hiçbir zaman”ı aynı sanmak

• Yanlış eşleştirme: Je ne viens pas toujours. = “Hiç gelmem.”
• Doğru: Je ne viens pas toujours. — “Her zaman gelmem.” / Je ne viens jamais. — “Hiç gelmem.”
• Neden? İlki bazen gelindiğine izin verir; ikincisi gelme durumunu bütünüyle dışlar. Türkçedeki anlam ayrımı Fransızcada da korunur.

Kullanım notları

Konuşmada ne düşebilir

Günlük konuşmada ne sıkça söylenmez: Je travaille jamais le dimanche. — “Pazar günleri hiç çalışmam.” Bu biçimi duyduğunuzda tanıyın; ancak yazılı çalışmalarda, sınavlarda ve özenli anlatımda Je ne travaille jamais le dimanche. biçimini kullanın. Düşen parça ne olur; jamais yerinde kalır ve olumsuz anlamı taşır.

Bir soruya tek sözcükle cevap verirken Jamais. — “Hiçbir zaman.” demek normaldir. Burada çekimli fiil içeren tam bir cümle kurulmadığı için ayrıca ne beklenmez.

“Şimdi” ve “artık” ayrımı

Maintenant her zaman yalnızca “tam şu anda” demek değildir. Maintenant, j'habite à Lyon. — “Artık Lyon'da yaşıyorum.” cümlesi önceki duruma göre bir değişikliği anlatabilir. Bu nedenle çeviride “şimdi” mi “artık” mı daha doğal olduğuna bağlam karar verir.

En ce moment “şu sıralar, şu anda” ifadesini de görebilirsiniz: En ce moment, je travaille beaucoup. — “Şu sıralar çok çalışıyorum.” Maintenant bir geçişi öne çıkarabilirken bu ifade içinde bulunulan dönemi vurgular.

Gün adıyla tekrarı ayırt etmek

Le lundi çoğunlukla “pazartesi günleri”, lundi ise bağlama göre belirli bir pazartesi demektir. Je travaille le lundi. — “Pazartesi günleri çalışırım.” ile Je travaille lundi. — “Pazartesi çalışıyorum.” arasındaki fark alışkanlık ile belirli bir gün arasındaki farktır. Tekrar belirtmek istediğinizde yalnızca gün adını kullanmanın her zaman yeterli olmayacağını unutmayın.

Temelin ötesi: ileride karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümdeki ayrımları hemen üretmek zorunda değilsiniz. Önce tek fiilli cümlelerdeki sırayı ve ne … jamais yapısını rahatça kullanabilmek yeterlidir.

İki parçalı geçmiş zamanda zarfın yeri

Fransızcada bazı zamanlar iki fiil biçimiyle kurulur. Örneğin j'ai travaillé “çalıştım” ifadesinde ai yardımcı fiildir (zamanı kurmaya yardım eden çekimli sözcük); travaillé ise esas eylemi taşıyan geçmiş zaman biçimidir. Toujours, souvent, jamais bu tür yapılarda genellikle iki parçanın arasına gelir:

• J'ai souvent travaillé ici. — “Burada sık sık çalıştım.”
• Elle a toujours habité ici. — “O hep burada yaşadı.”
• Nous n'avons jamais visité ce musée. — “Bu müzeyi hiç gezmedik.”

Hier, aujourd'hui, demain için aynı araya yerleştirme kuralını uygulamayın. J'ai travaillé hier. — “Dün çalıştım.” örneğinde gün bildiren sözcük sonda durur; başa da alınabilir.

Bir fiilden sonra başka bir fiil gelirse

İkinci fiil bazen mastar biçimindedir; mastar, eylemin sözlükteki çekimsiz biçimidir: partir “ayrılmak”, sortir “dışarı çıkmak” gibi. Zarfın yeri bu durumda neyi vurguladığınıza bağlı olabilir:

• Je vais souvent acheter du pain ici. — “Buraya sık sık ekmek almaya giderim.”
• Je préfère ne jamais sortir seul la nuit. — “Geceleri asla tek başıma dışarı çıkmamayı tercih ederim.”

İkinci örnekte olumsuzluk çekimli préfère fiiline değil, sortir eylemine bağlıdır. Mastarın olumsuzunda ne jamais, mastarın önünde birlikte durur. Dolayısıyla “zarf her zaman çekimli fiilden sonra gelir” sözü bütün Fransızca yapılar için geçerli değildir; yalnızca başlangıçtaki basit cümleler için yol gösterir.

Toujours: “her zaman” mı, “hâlâ” mı?

Toujours devam eden bir durumu da anlatabilir: Elle habite toujours ici. — “O hâlâ burada yaşıyor.” Türkçede “hâlâ” ile “her zaman” ayrı sözcüklerdir; Fransızcada aynı sözcük iki anlamda da karşınıza çıkabilir.

Olumsuzlukla birlikte anlam farkı daha belirgindir:

• Il n'est pas toujours là. — “O her zaman orada değil.”
• Il n'est toujours pas là. — “O hâlâ orada değil.”

İkinci cümlede beklenen gelişin henüz gerçekleşmediği anlaşılır. Pas toujours ile toujours pas aynı kalıp değildir; sıralama anlamı değiştirir.

Jamais her yerde olumsuz değildir

Vous avez déjà vu ce film ? — “Bu filmi daha önce gördünüz mü?” tarafsız bir deneyim sorusudur. Daha vurgulu Avez-vous jamais vu une chose pareille ? — “Hayatınızda hiç böyle bir şey gördünüz mü?” sorusunda jamais, ne olmadan “herhangi bir zamanda, hiç” anlamı taşır. Bu kullanım temel olumsuz cümleden daha farklı bir üsluba sahiptir.

Benzer biçimde Si jamais tu as besoin d'aide, appelle-moi. — “Olur da yardıma ihtiyacın olursa beni ara.” cümlesindeki si jamais, olası bir durumu belirtir. Jamais gördüğünüz her cümleyi otomatik olarak olumsuz çevirmeyin.

Enfin: son adım ve rahatlama

Enfin bir listedeki son işi gösterebilir; fakat bekleyişin sona erdiğini de anlatır: Le bus arrive enfin ! — “Otobüs sonunda geliyor!” Burada bir işlem sırası değil, gecikmiş bir sonucun yarattığı rahatlama vardır. Konuşmada enfin sözünü düzeltme veya toparlama işleviyle de duyabilirsiniz; anlamı bulunduğu cümleden çıkarılmalıdır.

Çalışma önerileri

1. Tek bir alışkanlığın sıklığını değiştirin. “Akşam yemek pişiririm” gibi size uygun bir cümle seçin: Je cuisine souvent le soir. — “Akşamları sık sık yemek pişiririm.” Sonra “hep”, “bazen”, “nadiren” ve “hiç” anlamlarını kurun. Son adımda yalnızca zarfı değil, olumsuzluk yapısını da değiştirmeniz gerektiğini kontrol edin.
2. Üç günlük küçük bir not yazın. Dün yaptığınız bir işi, bugün yaptığınız bir işi ve yarınki bir planı yazın. Hier / aujourd'hui / demain sözcüklerini kullanırken fiilin zamanına da bakın. Henüz geçmiş zamanı bilmiyorsanız dünkü cümleyi bir örnekten destek alarak kurun; yanlış bir şimdiki zaman biçimini alışkanlık haline getirmeyin.
3. Bir işi dört adımda anlatın. Misafire kahve hazırlamayı veya evden çıkma rutininizi d'abord, puis, ensuite, enfin ile anlatın. Ardından metni yüksek sesle okuyup her adımın ayrı bir işi gösterdiğini kontrol edin. Böylece yalnızca sözcükleri değil, anlatıyı düzenleme işlevlerini de çalışmış olursunuz.

İlgili konular

• Sonraki adım: Tarz zarfları — Bir işin “ne zaman” veya “ne sıklıkla” yapıldığından “nasıl” yapıldığına geçin; zarf türlerinin anlamlarını ve cümledeki yerlerini karşılaştırın.