Almancada Dativ Alan Edatlar

Kısaca

Almancada aus, bei, mit, nach, seit, von, zu, gegenüber ve außer, temel edat kullanımlarında kendilerinden sonra dativ ister: bu, ismin ve ona eşlik eden kelimelerin belirli bir hâl biçimine girmesi demektir. Örneğin mit dem Bus “otobüsle”, zu meiner Schwester “kız kardeşime” anlamına gelir. Bu edatlarda hareket olup olmadığına bakılmaz: Ich gehe zum Arzt “Doktora gidiyorum” cümlesinde de dativ kullanılır.

Genel bakış

Bir yerden gelmek, biriyle buluşmak, bir süredir Almanca öğrenmek, doktora gitmek… Bunları anlatırken bu edatlarla sürekli karşılaşırsınız. Edat, başka bir kelimeyle birlikte yer, zaman, araç veya ilişki bildiren küçük kelimedir. Türkçede aynı görev bazen ayrı bir kelimeyle, bazen de ekle yerine getirilir: “arkadaşımla”, “evden”, “anneme”, “pazartesiden beri”. Almancada ise edat çoğunlukla isimden önce gelir ve ardından gelen grubun biçimini belirler.

Bu konu A2 düzeyinde özellikle önemlidir; artık yalnızca kelimeleri bilmek değil, onları doğru biçimde birleştirmek gerekir. İsim, insanı, nesneyi, yeri veya kavramı adlandıran kelimedir. Artikel, Almancada ismin önünde kullanılan der, die, das veya ein, eine gibi kelimelerdir. Türkçede doğrudan karşılığı olmayan bu kelimeler, dativ kullanıldığında çoğu zaman değişir. Dolayısıyla bir ismi öğrenirken artikelini de öğrenmek, edatları doğru kullanmayı kolaylaştırır.

Türkçedeki ekleri Almancaya bire bir eşlemek yanıltıcıdır. Aus dem Haus “evden”, von meiner Mutter “annemden”, bei meiner Mutter ise “annemin yanında/evinde” olabilir; üçü de Almancada dativdir. Hâl, ismin cümledeki ilişkisine göre aldığı biçimdir. Dativ çoğu zaman “-e hâli” diye öğretilse de bu ad burada yeterli değildir: Türkçede “-den” veya “ile” kullandığınız yerde de Almanca dativ kullanabilir.

Nasıl kullanılır?

Önce edatı, sonra dativ biçimini seçin

Temel sıra şöyledir: edat + dativ biçimindeki isim grubu. Örneğin “bir arkadaşla” demek için önce mit seçilir; ardından ein Freund grubunun dativ biçimi olan einem Freund kullanılır. Sonuç mit einem Freund olur.

Aşağıdaki tabloda dilbilgisel cinsiyet, Almancada isimlerin der, die, das gruplarına ayrılması demektir; her zaman doğal cinsiyetle ilgili değildir. Das Kind “çocuk” kelimesi, çocuğun cinsiyeti ne olursa olsun bu gruptadır.

İsim grubu	Sözlükteki temel biçim	Dativ biçimi	Edatla kullanım ve anlamı
Eril, tekil	der Mann	dem Mann	mit dem Mann — adamla
Dişil, tekil	die Frau	der Frau	bei der Frau — kadının yanında
Yansız, tekil	das Kind	dem Kind	von dem Kind — çocuktan
Çoğul	die Kinder	den Kindern	mit den Kindern — çocuklarla
Eril, belirsiz	ein Freund	einem Freund	mit einem Freund — bir arkadaşla
Dişil, belirsiz	eine Freundin	einer Freundin	zu einer Freundin — bir kadın arkadaşa
Yansız, belirsiz	ein Kind	einem Kind	mit einem Kind — bir çocukla

İyelik belirleyicileri, yani mein “benim”, dein “senin”, sein “onun” gibi sahiplik bildiren kelimeler de değişir: mit meinem Bruder “erkek kardeşimle”, bei meiner Schwester “kız kardeşimin yanında”, mit meinen Freunden “arkadaşlarımla”. Kein ile olumsuzluk kurarken aynı tür değişim görülür: mit keinem Auto “hiçbir arabayla”.

Çoğulda artikel den olur; ayrıca isme çoğunlukla -n eklenir: die Freunde → mit den Freunden “arkadaşlarla”. Çoğul biçim zaten -n veya -en ile bitiyorsa bir daha eklenmez: mit den Frauen “kadınlarla”. -s ile biten çoğullarda da eklenmez: mit den Autos “arabalarla”. Artikelsiz kullanımda bile bu değişim görülebilir: mit Kindern “çocuklarla”.

İsmin yerine kişi kullanıldığında

Zamir, bir ismin yerine kullanılan kelimedir; “ben, sen, o” gibi. Edattan sonra kişiyi zamirle söylerseniz dativ biçimini seçersiniz.

Kişi	Temel biçim	Dativ biçimi	Örnek ve anlamı
Ben	ich	mir	mit mir — benimle
Sen	du	dir	bei dir — senin yanında/evinde
O, eril	er	ihm	von ihm — ondan
O, dişil	sie	ihr	zu ihr — ona
O, yansız	es	ihm	mit ihm — onunla
Biz	wir	uns	gegenüber uns — bize karşı
Siz, samimi çoğul	ihr	euch	nach euch — sizden sonra
Onlar	sie	ihnen	außer ihnen — onlar dışında
Siz, resmî hitap	Sie	Ihnen	bei Ihnen — sizin yanınızda

Resmî hitaptaki Ihnen büyük harfle yazılır. Mit ihr “onunla” derken tek bir kadın kişiden söz edilir; “sizlerle” anlamında ise mit euch kullanılır. Bu ikisini yalnızca Türkçe “siz/o” karşılığına bakarak değil, hangi kişiye gönderme yaptığını düşünerek ayırın.

Dokuz edatın temel anlamları

Almanca kalıp	Türkçe karşılığı	Temel kullanım
aus dem Zimmer	odadan	Bir yerin içinden çıkış
bei meiner Tante	teyzemin yanında/evinde	Bir kişinin bulunduğu yer
mit dem Zug	trenle	Araç veya birlikte olma
nach Berlin	Berlin'e	Artikelsiz şehir adına yönelme
seit einer Woche	bir haftadır	Geçmişte başlayıp süren durum
von meinem Bruder	erkek kardeşimden	Kaynak, gönderen veya ilişki
zu meiner Nachbarin	komşuma	Bir kişiye veya hedefe gitme
gegenüber dem Bahnhof	istasyonun karşısında	Karşıda bulunma
außer meinem Vater	babam dışında	Birini veya bir şeyi hariç tutma

Aus ve von: Türkçede ikisi de “-den” olabilir

Aus, çoğu zaman bir yerin içinden çıkmayı veya kökeni anlatır: aus dem Gebäude “binadan”, aus Deutschland “Almanya'dan”. Malzeme de bildirebilir: aus Holz “ahşaptan”. Ülke adının artikelsiz olması, edatın dativ istemediği anlamına gelmez; sadece dativ biçimi görünür bir artikel üzerinden gösterilmez.

Von, bir kişiyi, göndereni veya başlangıç noktasını gösterebilir: ein Brief von meiner Schwester “kız kardeşimden bir mektup”, vom Bahnhof “istasyondan”. Türkçe “-den” eki hangisinin seçileceğini tek başına söylemez. Ich komme aus dem Büro “Ofisten, ofisin içinden geliyorum” derken Ich komme vom Arzt “Doktordan geliyorum” daha çok ziyaretin veya randevunun bittiğini anlatır.

Bei ve zu: bulunmak ile gitmek

Bei, bir kişinin yanında, evinde veya iş yerinde bulunmayı anlatabilir: bei meinen Eltern “annemle babamın yanında/evinde”. Bir işverenle ilişki de kurar: Sie arbeitet bei Siemens “Siemens'te çalışıyor”. Yani bei her zaman fiziksel olarak hemen yanı başında olmak değildir.

Zu, bir kişiye, hizmete veya belirli bir hedefe yönelmeyi anlatır: zu meinen Eltern “annemle babama”, zum Arzt “doktora”. Şu ikiliyi birlikte öğrenmek yararlıdır: Ich bin beim Arzt “Doktordayım”; Ich gehe zum Arzt “Doktora gidiyorum”. Her iki cümlede de dativ vardır; farkı belirleyen edattır.

Mit: birlikte olma ve araç

Mit hem “ile birlikte” hem de “aracılığıyla” anlamı verir: mit einer Freundin “bir kadın arkadaşla”, mit dem Bus “otobüsle”, mit einem Messer “bıçakla”. Türkçede “otobüsle” ile “arkadaşımla” farklı türden ilişkiler olsa da Almancada ikisi için de mit kullanılabilir.

Yaya gitmek ise kalıp olarak zu Fuß şeklindedir: Ich gehe zu Fuß “Yürüyerek gidiyorum”. Her Türkçe “ile/-le” ifadesini otomatik olarak mit ile kurmayın.

Nach: şehir, ülke, yön ve sıra

Nach, artikelsiz şehir ve ülke adlarıyla hedef bildirir: nach Ankara “Ankara'ya”, nach Deutschland “Almanya'ya”. Yön ifadelerinde de görülür: nach links “sola”. “Sonra” anlamında ise bir zaman veya olaydan sonra gelen şeyi anlatır: nach dem Essen “yemekten sonra”.

Ülke adı artikel alıyorsa bu yönelme kuralı değişir: in die Türkei “Türkiye'ye”, in die Schweiz “İsviçre'ye”. Burada nach yerine in kullanılır ve hedef bildiren bu yapıda akkusativ, yani başka bir isim hâli seçilir. Türkçe konuşanlar için özellikle in die Türkei ile aus der Türkei “Türkiye'den” ikilisini öğrenmek yararlıdır.

Seit: geçmişte başlayıp şimdiye uzanan süre

Seit, “-den beri” veya “-dır” anlamı verir. Seit Montag “pazartesiden beri” başlangıç noktasını; seit drei Monaten “üç aydır” geçen süreyi söyler. Durum hâlâ sürüyorsa Almancada çoğunlukla şimdiki/geniş zaman biçimi kullanılır: Seit einem Jahr lerne ich Deutsch “Bir yıldır Almanca öğreniyorum”. Türkçedeki “öğreniyorum” bu konuda iyi bir dayanak sağlar.

Vor einem Jahr ise “bir yıl önce” demektir ve burada geçmişteki bir zamanı gösterir. “Bir yıldır” ile “bir yıl önce” ayrımını baştan oturtun: süre boyunca devam etmek seit, geçmişteki bir noktayı belirtmek bu kullanımda vor ile anlatılır.

Gegenüber ve außer

Gegenüber, “karşısında” anlamındadır: gegenüber dem Rathaus “belediye binasının karşısında”. İsim grubundan sonra da gelebilir: dem Rathaus gegenüber. Kişi zamirleriyle sondaki kullanım özellikle yaygındır: mir gegenüber “benim karşımda”. Her iki konumda da dativ kullanılır.

Außer, “hariç, dışında” anlamı verir: Alle kommen außer meinem Bruder “Erkek kardeşim dışında herkes geliyor”. Yer tarifindeki “dışarıda” ile karıştırmayın. “Binanın dışında” derken genellikle außerhalb des Gebäudes gibi farklı bir yapı gerekir; außer temel olarak dışlama yapar.

Cümle içinde örnekler

Bu örneklerde aynı Türkçe ekin farklı Almanca edatlara karşılık gelebildiğine dikkat edin. Artikelsiz şehir ve ülke adları da özellikle yer alıyor.

Almanca	Türkçe	Açıklama
Ich komme aus Deutschland.	Almanya'dan geliyorum.	Köken; ülke adı artikelsiz.
Ayşe kommt aus der Türkei.	Ayşe Türkiye'den geliyor.	Ülke adı artikel alıyor; dativ biçimi görünür.
Er wohnt bei seinen Eltern.	Anne babasının yanında yaşıyor.	İyelik belirleyicisi çoğul dativ biçiminde.
Heute übernachte ich bei meiner Schwester.	Bu gece kız kardeşimde kalıyorum.	Kişinin evi, bulunduğu yer olarak anlatılıyor.
Wir fahren mit dem Bus zur Arbeit.	İşe otobüsle gidiyoruz.	Araç ve hedef aynı cümlede.
Kommst du mit mir?	Benimle geliyor musun?	Kişi zamiri dativ biçiminde.
Morgen fahren wir nach Berlin.	Yarın Berlin'e gidiyoruz.	Şehir adına yönelme.
Nach dem Unterricht gehen wir ins Café.	Dersten sonra kafeye gidiyoruz.	Edat burada zaman sırası bildiriyor.
Seit einem Jahr lerne ich Deutsch.	Bir yıldır Almanca öğreniyorum.	Geçmişte başlayan öğrenme sürüyor.
Seit Montag ist die Straße gesperrt.	Yol pazartesiden beri kapalı.	Başlangıç günü belirtiliyor.
Das Paket ist von meiner Mutter.	Paket annemden.	Gönderen kişi.
Ich gehe heute zum Arzt.	Bugün doktora gidiyorum.	Hareket var; buna rağmen dativ kullanılıyor.
Die Apotheke liegt gegenüber dem Bahnhof.	Eczane istasyonun karşısında.	İki yerin birbirine göre konumu.
Außer meinem Vater trinken alle Kaffee.	Babam dışında herkes kahve içiyor.	Bir kişi kapsam dışında bırakılıyor.
Am Wochenende spielen wir mit den Kindern.	Hafta sonu çocuklarla oynuyoruz.	Çoğul dativ: artikel ve isim birlikte değişiyor.

Sık yapılan hatalar

1. Edattan sonra sözlükteki artikeli bırakmak

• Yanlış: Ich fahre mit der Bus.
• Doğru: Ich fahre mit dem Bus. — Otobüsle gidiyorum.
• Neden? Bus kelimesinin artikeli der olsa da mit sonrasında eril tekil dativ biçimi dem gerekir. Kelimeyi der Bus olarak öğrenin, cümledeki biçimini ayrıca seçin.

2. Hareket varsa her zaman akkusativ kullanmak

• Yanlış: Ich gehe zu den Arzt.
• Doğru: Ich gehe zum Arzt. — Doktora gidiyorum.
• Neden? Zu dativ ister; zu dem genellikle zum olur. “Hedefe hareket varsa akkusativ” düşüncesi yalnızca in, an, auf gibi iki farklı hâl alabilen belirli edatlarda işe yarar; bütün edatlara uygulanmaz.

3. Çoğul ismin sonunu değiştirmemek

• Yanlış: Sie spricht mit den Kinder.
• Doğru: Sie spricht mit den Kindern. — Çocuklarla konuşuyor.
• Neden? Çoğul dativde yalnızca artikel değil, uygun olduğunda isim de -n alır. Kinder → Kindern, fakat Autos → Autos.

4. Türkçe “Türkiye'ye” ifadesini nach ile kurmak

• Yanlış: Wir fliegen nach Türkei.
• Doğru: Wir fliegen in die Türkei. — Türkiye'ye uçuyoruz.
• Neden? Türkei ülke adı die artikeliyle kullanılır. Yönelmede in die Türkei, çıkış veya kökende aus der Türkei kullanılır. Nach Deutschland kalıbını bütün ülkelere yaymayın.

5. Seit ile “önce” anlamını karıştırmak

• Yanlış: Ich lerne vor einem Jahr Deutsch. — “Bir yıldır Almanca öğreniyorum” demek için.
• Doğru: Ich lerne seit einem Jahr Deutsch. — Bir yıldır Almanca öğreniyorum.
• Neden? Devam eden süre seit ile anlatılır. Geçmişteki bir olayı söylemek isterseniz farklı bir cümle kurarsınız: Vor einem Jahr habe ich angefangen, Deutsch zu lernen — Bir yıl önce Almanca öğrenmeye başladım.

6. Zamirin temel biçimini kullanmak

• Yanlış: Kommst du mit ich?
• Doğru: Kommst du mit mir? — Benimle geliyor musun?
• Neden? Zamir de dativ biçimine girer. Mit mir, mit dir, mit ihm kalıplarını tek parça olarak sesli çalışın.

Kullanım notları

Birleşmiş biçimler günlük dilin normal parçasıdır

Bazı edatlar dem veya der ile birleşir. Bunlar özensiz söyleyiş değildir; hem konuşmada hem yazıda yaygındır.

Ayrı biçim	Birleşmiş biçim	Örnek ve anlamı
bei dem	beim	beim Arzt — doktorda
von dem	vom	vom Bahnhof — istasyondan
zu dem	zum	zum Supermarkt — süpermarkete
zu der	zur	zur Arbeit — işe

Artikel özellikle vurgulanacaksa ayrı biçim kullanılabilir. Ich gehe zu dem Arzt, den du empfohlen hast “Önerdiğin o doktora gidiyorum” cümlesinde hangi doktordan söz edildiği belirtilir. Buna karşılık sıradan bir randevu için zum Arzt daha doğal bir seçimdir. Aus dem ve mit dem için aynı türden standart yazılı birleşmeler yoktur.

Evle ilgili iki kalıbı birlikte öğrenin

Nach Hause “eve”, zu Hause “evde” demektir. Ich fahre nach Hause “Eve gidiyorum”; Ich arbeite zu Hause “Evde çalışıyorum”. Buradaki Hause biçimini yeni bir genel kural gibi değil, yerleşmiş kalıbın parçası olarak öğrenmek yeterlidir.

Bir başka kişinin evini anlatırken çoğu zaman bei ve zu kullanılır: bei meiner Freundin “kadın arkadaşımın evinde”, zu meiner Freundin “kadın arkadaşımın evine”. Türkçedeki “arkadaşımdayım/arkadaşıma gidiyorum” ayrımı burada Almanca edat seçimine iyi bir dayanak olur.

Daha ileri kullanım: temel kuralın ötesinde

A2 düzeyinde önce doğru edatı ve dativ biçimini seçebilmek yeterlidir. Aşağıdaki ayrıntılar, okurken karşılaşacağınız daha karmaşık kullanımları anlamak içindir; hepsini hemen üretmeniz gerekmez.

Soyut anlamlar da aynı çekimi kullanır

Edatlar yalnızca fiziksel yer ve hareket anlatmaz. Bei starkem Regen “şiddetli yağmurda”, aus Angst “korkudan”, mit großer Freude “büyük bir sevinçle” gibi ifadelerde koşul, neden veya duygu belirtilebilir. Temel edatın istediği hâl değişmez.

Sıfat, bir ismin nasıl olduğunu anlatan kelimedir; “şiddetli, büyük, yeni” gibi. Dativde ismin önündeki Almanca sıfatın sonu da yapıya göre değişir: mit dem neuen Fahrrad “yeni bisikletle”, mit einem neuen Fahrrad “yeni bir bisikletle”, mit neuem Mut “yenilenmiş bir cesaretle”. Artikel yokken sıfat, biçim bilgisini daha görünür biçimde taşır. Sıfat çekimi ayrı bir konu olsa da dativin yalnızca artikel değişikliği olmadığını bilmek önemlidir.

Bazı eril isimlerin kendisi de ek alır: der Student → mit dem Studenten “üniversite öğrencisiyle”, der Herr → von dem Herrn “beyefendiden”. Bu, bütün eril isimlerin kuralı değildir; ilgili isim grubunun özel çekimidir. Sözlükte böyle bir isim gördüğünüzde çekimli biçimini de not edin.

Gegenüber: konumdan davranışa

Gegenüber bir kişiye yönelik tutumu da anlatabilir: Sie ist mir gegenüber sehr geduldig “Bana karşı çok sabırlı”. Burada kimse fiziksel olarak karşıda durmak zorunda değildir. Gegenüber ister önce ister sonra gelsin, mir dativ biçiminde kalır.

Nach da daha ileri metinlerde “göre” anlamına gelebilir: Meiner Meinung nach ist das zu teuer “Bence bu fazla pahalı”. Buradaki meiner Meinung nach kalıbını bütün olarak öğrenin; nach bu kullanımda grubun sonunda bulunur.

Außer için “her zaman” sözünün sınırı

Başlangıçta außer + dativ güvenilir bir kuraldır: außer mir “benim dışımda”, außer einem Kollegen “bir iş arkadaşı dışında”. Ancak daha ileri düzeyde kalıplaşmış ifadelerde ve bazı cümle bağlantılarında farklı yapılar görürsünüz.

Örneğin außer Landes “ülke dışında/ülke dışına” kalıbındaki Landes, genitiv, yani başka bir isim hâlinin biçimidir. Etwas außer Kraft setzen “bir şeyi yürürlükten kaldırmak” kalıbı da başlangıçtaki basit dativ modelinden farklıdır. Bunları genel üretim kuralına dönüştürmeyin; yerleşmiş ifadeler olarak tanıyın.

Außer bazen bir isim grubuna doğrudan dativ veren edat gibi değil, cümledeki öğeye bağlı bir ekleme/dışlama bağlantısı gibi kullanılır: Niemand außer ich selbst kann das entscheiden “Bunu benim dışımda kimse kararlaştıramaz”. Burada ich selbst, karar veren kişiyi gösterdiği için temel biçimini korur. Böyle kullanımlar günlük A2 üretimi için gerekli değildir. Basit “hariç” ifadelerinde außer mir biçimiyle ilerleyin.

Şeylere gönderme yapan kısa biçimler

Bir kişiden söz ederken mit ihm “onunla”, von ihr “ondan” denir. Bir şey veya konuya gönderme yaparken ise damit “bununla”, davon “bundan/bunun hakkında”, dazu “buna/bununla ilgili” gibi kısa biçimler sık görülür. Bunlar da- ile edatın birleşmesinden oluşur.

Ich schreibe mit diesem Stift. Damit schreibe ich gern “Bu kalemle yazıyorum. Bununla yazmayı seviyorum” örneğinde damit, kalemin yerini tutar. Bir arkadaşın yerine aynı şekilde damit kullanılmaz; kişi için mit ihm veya mit ihr gerekir. Soru biçimlerinde de bu ayrım yararlıdır: Mit wem? “Kiminle?”, Womit? “Neyle?”.

Seit bir cümleyi de başlatabilir

Seit einem Monat “bir aydır” yapısında seit bir edattır ve isim grubuyla kullanılır. Seit ich hier wohne, fahre ich mit dem Rad “Burada yaşadığımdan beri bisikletle gidiyorum” örneğinde ise iki cümleyi bağlar. Bu görevde bağlaç, yani cümleleri birbirine bağlayan kelimedir; ardından bir dativ isim grubu değil, kendi fiili olan bir cümle gelir. Bu yüzden ich burada mir olmaz. Edat listesindeki çekim kuralını farklı görevdeki aynı kelimeye körü körüne uygulamayın.

Çalışma önerileri

1. Edatı yalnız değil, bir grupla öğrenin. Dokuz küçük kart hazırlayın: aus der Türkei “Türkiye'den”, bei meinen Eltern “anne babamın yanında”, mit dem Bus “otobüsle” gibi. Her kartta edatın anlamını, artikel değişimini ve varsa isimdeki eki ayrı ayrı işaretleyin. Sonra aynı kalıbı başka bir isimle kurun.
2. Kendi gününüzü beş cümleyle anlatın. Nereden geliyorsunuz, kimin yanında kalıyorsunuz, neyle gidiyorsunuz, kime gidiyorsunuz ve ne zamandır bir işi yapıyorsunuz? Önce Türkçe anlamı belirleyin, ardından Almanca edatı seçin. Son kontrolde “Hareket var mı?” değil, “Bu edat hangi hâli istiyor?” diye sorun.
3. Karşıt çiftleri sesli çalışın. Beim Arzt / zum Arzt “doktorda/doktora”, nach Hause / zu Hause “eve/evde”, seit einer Woche / vor einer Woche “bir haftadır/bir hafta önce”. Sonra mit dem Freund “erkek arkadaşla” grubunu mit der Freundin “kadın arkadaşla”, mit den Freunden “arkadaşlarla” ve mit ihm “onunla” biçimlerine dönüştürün. Böylece anlamı ve çekimi aynı anda çalışmış olursunuz.

İlgili konular

• Ön bilgi: Dativ hâli ve artikeller — dem, der, den biçimlerini, belirsiz artikelleri ve çoğul dativ yapısını sağlamlaştırmak için.