B1

Dancada Dolaylı Sorular

Indirekte Spørgsmål

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki Danca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

Dancada bir soruyu başka bir cümlenin içine yerleştirirken evet/hayır sorularında om, bilgi sorularında hvor, hvornår, hvorfor gibi soru sözcükleri kullanılır. İçerideki soru, bağımsız soru sırasıyla değil, yan cümle sırasıyla kurulur: soru sözcüğü veya om + özne + ikke gibi bir zarf + çekimli fiil. Örneğin Hvor bor han? “Nerede yaşıyor?” sorusu, Jeg ved ikke, hvor han bor. “Nerede yaşadığını bilmiyorum.” biçimine dönüşür.

Genel bakış

“Tren ne zaman kalkıyor?” diye doğrudan sorabiliriz. Aynı bilgiyi “Trenin ne zaman kalktığını biliyor musunuz?” diyerek de isteyebiliriz. İkinci cümlede soru, daha büyük bir cümlenin içinde yer alır. Buna dolaylı soru denir; Danca adı indirekte spørgsmål biçimindedir. Bu yapı yalnızca nazikçe bilgi istemek için kullanılmaz. Bilmediğimiz bir şeyi belirtirken, merakımızı anlatırken veya birinin sorduğu soruyu aktarırken de karşımıza çıkar.

Türkçede “Geliyor mu?” sorusunu “Gelip gelmediğini bilmiyorum” diye aktarırız. “Nerede oturuyor?” ise “Nerede oturduğunu bilmiyorum” olur. Dancada Türkçedeki gibi fiile uzun ek dizileri getirilmez. Bunun yerine sorunun başına uygun bir sözcük konur ve cümledeki sözcük sırası değiştirilir. Özne (cümlenin kim veya ne hakkında olduğunu gösteren bölüm) çoğunlukla açıkça söylenir; Türkçede özneyi söylememeye alışmış olmak burada yanıltıcı olabilir.

B1 düzeyinde bu konunun temel hedefi, doğru giriş sözcüğünü seçmek ve içerideki sorunun sırasını korumaktır. Bunun için yan cümle kavramı önemlidir: Yan cümle, başka bir cümlenin içinde görev yapan, ona bağlı bölümdür. Jeg ved ikke, om hun kommer. “Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.” cümlesinde om hun kommer böyle bir bölümdür. Önce temel düzeni öğrenmek, daha sonra zaman aktarımı ve özel soru türlerine geçmek en verimli yoldur.

Nasıl kurulur?

1. Sorunun türüne göre giriş sözcüğünü seçin

Evet/hayır soruları, “evet” veya “hayır” ile yanıtlanabilen sorulardır. Dolaylı biçimde bunların başına om gelir. Burada om, Türkçedeki “olup olmadığını”, “yapıp yapmadığını” gibi yapılara karşılık verir; her cümlede tek bir Türkçe sözcükle çevrilmesi gerekmez.

  • Kommer hun? — Geliyor mu?
  • Jeg ved ikke, om hun kommer. — Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.
  • Er butikken åben? — Dükkân açık mı?
  • Ved du, om butikken er åben? — Dükkânın açık olup olmadığını biliyor musun?

Bilgi soruları ise yer, zaman, neden, kişi veya miktar gibi bir bilgi ister. Bunlarda soru sözcüğü korunur; ayrıca om eklenmez.

Soru sözcüğü veya öbeği Türkçe karşılığı Ne sorar?
hvor nerede, nereye Yer veya yön; anlamı cümlenin geri kalanı belirler.
hvornår ne zaman Zaman
hvorfor neden Sebep
hvordan nasıl Yöntem veya durum
hvem kim, kimi Kişi
hvad ne Şey veya içerik
hvilken bus hangi otobüs Belirli bir seçenek
hvor meget ne kadar Miktar
hvor mange kaç Sayı

Soru öbeği, birlikte soru anlamı veren sözcük grubudur. Hvilken bus veya hvor mange billetter “kaç bilet” gibi bir grup, yan cümlenin başında bütün olarak kalır:

Kan du fortælle mig, hvilken bus vi skal tage? — Hangi otobüse binmemiz gerektiğini söyleyebilir misin?

2. Bağımsız sorudaki fiil–özne sırasını taşımayın

Dancada doğrudan soru kurarken fiil çoğu zaman özneden önce gelir. Dolaylı soruda ise özne çekimli fiilden önce gelir. Çekimli fiil, zamanı gösteren fiil biçimidir; örneğin bor “yaşıyor”, boede “yaşıyordu” veya har “var/sahip” biçimleri.

Doğrudan soru Dolaylı sorulu cümle Dolaylı cümlenin anlamı
Hvor bor han? Kan du fortælle mig, hvor han bor? Nerede yaşadığını söyleyebilir misin?
Hvornår rejser vi? Han spurgte, hvornår vi rejser. Ne zaman yola çıkacağımızı sordu.
Kommer hun? Jeg ved ikke, om hun kommer. Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.
Hvad koster billetten? Jeg vil gerne vide, hvad billetten koster. Biletin ne kadar olduğunu öğrenmek istiyorum.

Burada iki bölümü ayrı değerlendirin. Kan du fortælle mig …? bölümünde fiilin özneden önce gelmesi doğrudur: Bu bölüm doğrudan bir sorudur. Ancak onun içindeki hvor han bor bölümünde han öznedir ve bor fiilinden önce gelir. Cümlenin sonunda soru işareti bulunması, içerideki bölümü bağımsız soruya dönüştürmez.

3. Ikke ve benzeri zarfları fiilden önce koyun

Zarf, burada cümlenin anlamını olumsuzluk, sıklık veya değerlendirme yönünden değiştiren sözcüktür. Ikke “değil/olumsuzluk”, aldrig “hiçbir zaman”, altid “her zaman” ve måske “belki” gibi sözcükler bu kuralla sık karşılaşılan örneklerdir.

Temel yan cümle düzeni şöyledir:

om veya soru sözcüğü + özne + cümle zarfı + çekimli fiil + kalan bölüm

  • Jeg undrer mig over, hvorfor hun ikke ringede. — Neden telefon etmediğini merak ediyorum.
  • Ved du, hvorfor han altid kommer for sent? — Neden hep geç geldiğini biliyor musun?
  • Jeg ved ikke, om hun måske har tid. — Belki vakti vardır; olup olmadığını bilmiyorum.

Olumsuzluğu yalnızca “fiilin önüne” diye ezberlemek yerine, özne ile çekimli fiil arasındaki yeri öğrenin: hun — ikke — ringede. Türkçede olumsuzluk fiilin içinde bir ekle ifade edilirken, Dancada ayrı bir sözcük olduğu için yeri ayrıca denetlenmelidir.

Birden fazla fiil varsa ikke, ilk çekimli fiilden önce gelir. Yardımcı fiil (başka bir fiille birlikte zaman veya anlam kuran fiil) bulunsa da düzen değişmez:

  • Jeg ved ikke, hvorfor hun ikke har ringet. — Neden telefon etmediğini bilmiyorum.
  • Kan du forklare, hvorfor vi ikke kan betale med kort? — Neden kartla ödeyemediğimizi açıklayabilir misin?

İlk örnekte sıralama hun + ikke + har + ringet, ikincide vi + ikke + kan + betale biçimindedir. Bütün fiilleri sona yığmayın; Danca, Türkçedeki yüklemin çoğunlukla sonda bulunduğu düzene geçmez.

4. Hvem veya hvad özneyse der ya da som kullanın

“Kim geliyor?” sorusunda hvem zaten özne görevindedir. Bu yüzden onu başka bir özneyle birlikte düşünmek yanlış olur. Dolaylı soruda bu tür özne soruları için güvenilir kalıp hvem der veya hvem som biçimidir. Aynı durum hvad ile de görülebilir.

  • Hvem kommer? — Kim geliyor?
  • Jeg ved ikke, hvem der kommer. — Kimin geleceğini bilmiyorum.
  • Hvad skete der? — Ne oldu?
  • Ved du, hvad der skete? — Ne olduğunu biliyor musun?

Buradaki der, “orada” anlamında çevrilmez; cümleyi kuran dilbilgisel bir öğedir. Hvem som kommer da kullanılabilir. Başlangıçta hvem der ve hvad der kalıplarıyla çalışmak yeterlidir.

Soru sözcüğü özne değilse sıradan düzen kullanılır:

Jeg ved ikke, hvem hun ringer til. — Kimi aradığını bilmiyorum.

Bu cümlede arayan kişi hun olduğu için özne odur. Hvem, aranan kişiyi sorar; bu nedenle hvem der hun … gibi bir yapı kurulmaz.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde günlük ihtiyaçlar, iş ortamı ve bir soruyu aktarma durumları bir aradadır. Türkçe çeviriler, her Danca sözcüğe ayrı bir karşılık vermek yerine cümlenin doğal anlamını gösterir.

Danca Türkçe Dikkat edilecek nokta
Jeg ved ikke, om hun kommer. Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum. Evet/hayır sorusu om ile aktarılır.
Kan du fortælle mig, hvor han bor? Nerede yaşadığını söyleyebilir misin? İçeride han, bor fiilinden önce gelir.
Han spurgte, hvornår vi rejser. Ne zaman yola çıkacağımızı sordu. Sorulan plan hâlâ geçerli olabilir.
Jeg undrer mig over, hvorfor hun ikke ringede. Neden telefon etmediğini merak ediyorum. Ikke, ringede fiilinden önce gelir.
Ved du, om apoteket har åbent i dag? Eczanenin bugün açık olup olmadığını biliyor musun? Bilgi istemek için om kullanılır.
Jeg vil gerne vide, hvor meget det koster. Bunun ne kadar olduğunu öğrenmek istiyorum. Miktar sorusu bütün olarak korunur.
Kan du vise mig, hvordan jeg køber en billet? Nasıl bilet alacağımı gösterebilir misin? Dolaylı soru, yapılacak işin yöntemini sorar.
Hun spurgte, om vi havde tid til en kop kaffe. Bir kahve içmek için vaktimiz olup olmadığını sordu. Geçmişteki bir soru aktarılır.
Jeg ved ikke, hvem der har nøglen. Anahtarın kimde olduğunu bilmiyorum. Hvem özne olduğundan der kullanılır.
Kan du sige mig, hvilken bus jeg skal tage? Hangi otobüse binmem gerektiğini söyleyebilir misin? Hvilken bus tek bir soru öbeğidir.
Ved du, hvorfor mødet ikke er begyndt? Toplantının neden başlamadığını biliyor musun? Ikke, yardımcı fiil er öncesindedir.
Vi skal finde ud af, hvor mange gæster der kommer. Kaç misafirin geleceğini öğrenmemiz gerekiyor. Özne görevi gören soru öbeğinden sonra der gelir.
Jeg kan ikke huske, hvem du talte med. Kiminle konuştuğunu hatırlayamıyorum. Med, yan cümlenin sonunda kalabilir.
Spørg hende, om hun vil spise med. Ona bizimle yemek yemek isteyip istemediğini sor. Birinden başkasına soru sorması istenir.

Sık yapılan hatalar

1. İçeride doğrudan soru sırasını korumak

  • Yanlış: Jeg ved ikke, hvor bor han.
  • Doğru: Jeg ved ikke, hvor han bor. — Nerede yaşadığını bilmiyorum.
  • Neden? İçerideki bölüm yan cümledir. Ayrı bir soru gibi bor han değil, han bor sırası gerekir.

2. Ikke sözcüğünü fiilden sonra bırakmak

  • Yanlış: Jeg ved ikke, hvorfor hun ringede ikke.
  • Doğru: Jeg ved ikke, hvorfor hun ikke ringede. — Neden telefon etmediğini bilmiyorum.
  • Neden? Bu tür yan cümlelerde olumsuzluk sözcüğü çekimli fiilden önce gelir. Baştaki Jeg ved ikke bölümünün sırasını içerideki bölüme kopyalamayın; ikisinin görevleri farklıdır.

3. Om yerine at kullanmak

  • Yanlış: Jeg vil gerne vide, at hun kommer. — “Gelip gelmeyeceğini öğrenmek istiyorum” anlamı amaçlanıyorsa.
  • Doğru: Jeg vil gerne vide, om hun kommer. — Gelip gelmeyeceğini öğrenmek istiyorum.
  • Neden? At, bir bilginin içeriğini bildirir; om ise iki olasılığı açık bırakır. Yanlış verilen cümle başka bir anlamda kurulabilir, fakat burada öğrenilmek istenen evet/hayır sorusunu ifade etmez.

4. Soru sözcüğünden sonra gereksiz om eklemek

  • Yanlış: Ved du, hvornår om toget går?
  • Doğru: Ved du, hvornår toget går? — Trenin ne zaman kalktığını biliyor musun?
  • Neden? Hvornår zaten sorunun türünü belirtir. Bu yapıda ayrıca om gerekmez.

5. Hvem özneyken gereksiz kişi eklemek

  • Yanlış: Jeg ved ikke, hvem han kommer. — “Kimin geleceğini bilmiyorum” anlamı amaçlanıyorsa.
  • Doğru: Jeg ved ikke, hvem der kommer. — Kimin geleceğini bilmiyorum.
  • Neden? Gelen kişiyi zaten hvem sorar. Han eklemek, aynı iş için ikinci bir kişi yerleştirmek olur. Buna karşılık hvem han besøger “kimi ziyaret ettiği” doğrudur: Ziyaret eden kişi han olur.

6. Türkçedeki özne düşürme alışkanlığını taşımak

  • Yanlış: Jeg ved ikke, om kommer i morgen.
  • Doğru: Jeg ved ikke, om hun kommer i morgen. — Yarın gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.
  • Neden? Danca fiil biçimi kişinin kim olduğunu tek başına göstermez. Olağan bir dolaylı soruda özneyi belirtmek gerekir.

Kullanım notları

Kibar soru yalnızca daha uzun soru demek değildir

Hvor er stationen? “İstasyon nerede?” dilbilgisel olarak doğrudur. Kan du fortælle mig, hvor stationen er? “İstasyonun nerede olduğunu söyleyebilir misin?” ise bilgi istemeyi daha yumuşak biçimde sunar. Kan du …? gündelik konuşmada yaygındır; Kan du fortælle mig …? ve Ved du …? kalıpları hem tanıdıklarla hem birçok hizmet ortamında kullanılabilir.

Daha temkinli bir rica için Kunne du fortælle mig, hvor stationen er? “İstasyonun nerede olduğunu söyleyebilir miydin?” denebilir. Buradaki Türkçe geçmiş biçimi de Danca biçimi de mutlaka geçmiş zamanı anlatmaz; ricayı yumuşatabilir. Kibar giriş kullanmak, içerideki yan cümle sırasını değiştirmez.

Jeg vil gerne vide … “Öğrenmek istiyorum” açık ve kullanışlıdır, ancak bağlama göre Kan du …? kadar yumuşak duyulmayabilir. Türkçede “Öğrenmek istiyorum” ile “Söyleyebilir misiniz?” arasındaki ton farkına benzer bir ayrım düşünmek yararlı olur.

Soru işaretini bütün cümleye göre seçin

  • Ved du, hvornår toget går? — Trenin ne zaman kalktığını biliyor musun?
  • Jeg ved ikke, hvornår toget går. — Trenin ne zaman kalktığını bilmiyorum.

İlk cümle dinleyiciye soru yönelttiği için soru işaretiyle, ikincisi bir bilgiyi bildirdiği için noktayla biter. İçeride hvornår bulunması tek başına soru işareti gerektirmez.

Virgül konusunda iki yazım uygulaması vardır

Dancada yan cümlenin önüne başlangıç virgülü koymak tercih edilebilir; bu virgülü kullanmayan bir yazım uygulaması da vardır. Bu yazıda bölümleri görmeyi kolaylaştırmak için Jeg ved ikke, om … gibi örneklerde virgül kullanılıyor. Jeg ved ikke om hun kommer. biçimi de bu ikinci uygulamaya uygundur. Seçtiğiniz uygulamayı metin boyunca tutarlı kullanın; virgülün varlığı veya yokluğu sözcük sırasını değiştirmez.

İleri kullanım ve ince ayrımlar

Om ile at arasındaki anlam farkı

Bu iki sözcük aynı sırayla yan cümle başlatabilir, ancak aynı anlamı vermez. Bağlaç (cümle bölümlerini birbirine bağlayan sözcük) olarak at bir önermeyi, yani doğru veya yanlış olabilen bir bilgiyi sunar. Om ise yanıtı araştırılan bir soruyu açar.

  • Jeg ved, at hun kommer. — Geleceğini biliyorum.
  • Jeg ved ikke, om hun kommer. — Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.
  • Jeg ved ikke, at hun kommer. — Geleceğinden haberim yok.

Son iki örnekteki fark önemlidir. Om kullanılan cümlede “gelecek mi, gelmeyecek mi?” belirsizdir. At kullanılan cümlede ise gelme bilgisine sahip olmama durumu anlatılır. Türkçede ikisini gelişigüzel “Geldiğini bilmiyorum” diye çevirmek farkı siler.

Om her zaman koşul anlamına gelmez

Türkçede “Gelirse haber ver” ile “Gelip gelmeyeceğini haber ver” farklıdır. Dancada da olağan koşul cümlesi ile dolaylı soru ayrılır:

  • Hvis hun kommer, ringer jeg. — Gelirse telefon ederim.
  • Jeg spørger, om hun kommer. — Gelip gelmeyeceğini soruyorum.

İlk örnekte koşul (bir şeyin gerçekleşmesini başka bir şeye bağlayan durum) vardır. İkincide yanıt bekleyen bir soru vardır. Bu nedenle evet/hayır sorusunu aktarırken başlangıç için om kullanın; Türkçede bazen “eğer” çağrışımı yapması sizi hvis seçmeye yöneltmesin.

Geçmişte sorulan soruyu aktarırken zaman ve kişi

Geçmişteki bir soruyu aktarırken fiil geçmiş zamana geçebilir:

  • Hun spurgte: “Har du tid?” — “Vaktin var mı?” diye sordu.
  • Hun spurgte, om jeg havde tid. — Vaktim olup olmadığını sordu.

Burada du “sen” yerine aktaran kişinin bakış açısına göre jeg “ben” gelir; har da havde olur. Kişi ve zaman değişikliklerini yalnızca sözcük değişimi gibi değil, kimin konuştuğu ve olayın ne zaman olduğu üzerinden düşünün.

Ancak geçmişteki bir giriş fiili, içeride her zaman otomatik geçmiş zaman gerektirmez. Han spurgte, hvornår vi rejser. “Ne zaman yola çıkacağımızı sordu.” cümlesinde yolculuk hâlâ yaklaşan ve geçerli bir plan olabilir. Han spurgte, hvornår vi rejste. ise geçmiş bir bakış açısından aktarmaya uygundur. I morgen “yarın” gibi ifadeler de aktarımın yapıldığı güne göre değişebilir; gerektiğinde dagen efter “ertesi gün” kullanılır.

Seçenekleri açıkça belirtmek

Evet/hayır sorusunun iki olasılığını vurgulamak için eller ej “ya da değil” eklenebilir:

Jeg vil gerne vide, om du kommer eller ej. — Gelip gelmeyeceğini öğrenmek istiyorum.

Bu ifade kararlı, hatta bağlama göre sabırsız bir ton verebilir. Daha nötr bir bilgi isteğinde yalnızca om du kommer yeterlidir. İki olumlu seçenek de sunulabilir:

Hun spurgte, om vi ville have te eller kaffe. — Çay mı kahve mi istediğimizi sordu.

Dolaylı soru, burada tek bir evet/hayır yanıtından çok seçenekler arasında tercih sorar. Temel sözcük sırası yine değişmez.

Sondaki edatlar ve cümlenin başına alınan sorular

Edat, med “ile” veya til “-e/-a” gibi başka sözcüklerle ilişki kuran bir sözcüktür. Dancada soru sözcüğüyle ilişkili edat sıkça yan cümlenin sonunda kalır:

Jeg ved ikke, hvem hun arbejder sammen med. — Kiminle birlikte çalıştığını bilmiyorum.

Türkçede “kiminle” tek bir sözcük olduğu için hvem … med ayrılığı ilk bakışta eksik görünebilir. Oysa Dancada bu, olağan bir düzendir.

Dolaylı soru bazen bütün cümlenin başına da alınır:

Hvor han bor, ved jeg ikke. — Nerede yaşadığını bilmiyorum.

İçeride hâlâ hvor han bor vardır. Ancak bu bölüm ana cümlenin (kendi başına yargı bildirebilen bölümün) ilk yerini doldurduğundan devamında ved jeg ikke sırası gelir. Bu yapıyı temel kuralın bozulması olarak değil, iki farklı cümle düzeyinin birlikte çalışması olarak okuyun. Yeni öğrenirken Jeg ved ikke, hvor han bor biçimiyle başlamak daha kolaydır.

Çalışma önerileri

  1. Her doğrudan soruyu iki biçimde dönüştürün. Beş gündelik soru seçin: Dükkân açık mı, otobüs ne zaman geliyor, bilet ne kadar? Önce Jeg ved ikke … “Bilmiyorum”, sonra Kan du fortælle mig …? “Söyleyebilir misin?” ile yazın. Her seferinde evet/hayır sorusu mu, bilgi sorusu mu olduğunu belirleyin; ardından özne ve çekimli fiilin altını çizin.

  2. Ikke ekleyerek sözcük sırasını sınayın. Jeg ved ikke, hvorfor hun kommer. “Neden geldiğini bilmiyorum” cümlesini Jeg ved ikke, hvorfor hun ikke kommer. “Neden gelmediğini bilmiyorum” biçimine çevirin. Sonra har ringet ve kan komme gibi iki fiilli örneklere geçin. Kendinize “İçeride özne nerede, ilk çekimli fiil hangisi?” diye sorun. Bu yöntem, yalnızca doğru görünen cümleyi ezberlemekten daha güvenilirdir.

  3. Kısa bir günlük konuşmayı aktarın. Bir arkadaşınızın sorabileceği üç soruyu yazın; ertesi gün bunları Hun spurgte … “Sordu” veya Han spurgte … ile anlatın. Kişi sözcüklerini ve “bugün/yarın” gibi zaman ifadelerini yeniden kontrol edin. Sesli okurken ana cümle ile yan cümleyi anlam bakımından ayırın, fakat virgülü mutlaka uzun bir duraklama gibi okumaya çalışmayın.

Kısa denetim için şu iki dönüşümü deneyin: Hvorfor kommer han ikke? “Neden gelmiyor?” ve Har de købt billetter? “Bilet aldılar mı?” sorularını “Bilmiyorum” ile başlayan cümlelere yerleştirin. Yanıtlar: Jeg ved ikke, hvorfor han ikke kommer. ve Jeg ved ikke, om de har købt billetter. İlkinde ikke fiilden önce, ikincide om yan cümlenin başındadır.

İlgili konular

  • Ön bilgi: Yan cümleler — Dolaylı sorulardaki özne–zarf–fiil düzeninin temelini oluşturur. Özellikle at ile om arasındaki farkı ve ikke sözcüğünün yerini pekiştirmek için bu konuyu gözden geçirin.

Ön koşul

Dancada BisætningerA2

Diğer B1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır