Zaawansowana nominalizacja w języku tureckim

W skrócie

Nominalizacja to tworzenie nazwy czynności, jej sposobu, wyniku albo cechy: tureckie bakmak „patrzeć” daje bakış „spojrzenie”, a yazmak „pisać” — yazım „pisownia”. Końcówka -(y)iş często wskazuje sposób lub przebieg czynności, natomiast -(y)im tworzy liczne utrwalone nazwy działań i rezultatów. Takie wyrazy można dalej odmieniać i łączyć: okumanın önemi oznacza „znaczenie czytania”, a bakış açısı — „punkt widzenia”.

Na czym polega nominalizacja?

Rzeczownik, czyli wyraz nazywający osobę, rzecz lub pojęcie, nie musi oznaczać czegoś namacalnego. Polskie „czytanie”, „spojrzenie” i „niepewność” też są rzeczownikami. W tureckim podobne nazwy powstają przez dołączanie przyrostków, czyli elementów dopisywanych na końcu wyrazu. Dzięki temu można mówić nie tylko o tym, że ktoś coś robi, lecz także o sposobie działania, jego skutku i znaczeniu.

Na poziomie C1 ważna staje się umiejętność rozpoznawania kilku warstw naraz. W konstrukcji bu kelimenin yazılışı „sposób zapisu tego słowa” występuje nie tylko nazwa czynności, ale też informacja, czego ona dotyczy. W dłuższych tekstach dochodzą określenia wykonawcy, przeczenie i końcówki wskazujące funkcję całego wyrażenia w zdaniu.

Dla osoby polskojęzycznej sama idea jest znajoma, lecz nie należy szukać jednej tureckiej końcówki odpowiadającej polskiemu „-nie” lub „-cie”. „Pisanie”, „pisownia” i „sposób zapisu” mogą wymagać różnych form. Część tureckich nazw tworzy się dość swobodnie, a część trzeba poznawać jako gotowe słowa wraz z ich znaczeniami.

Jak tworzyć i rozumieć te konstrukcje

1. Najpierw ustal, co chcesz nazwać

Czasownik to wyraz oznaczający czynność lub stan, np. „pisać”, „przychodzić”. Jego turecka forma słownikowa, czyli bezokolicznik, kończy się na -mak lub -mek. Po odjęciu tej końcówki otrzymujesz temat, do którego dołączasz kolejne elementy: yazmak → yaz-.

Wybór formy zależy przede wszystkim od znaczenia, nie od polskiej końcówki:

Forma turecka	Znaczenie po polsku	Co nazywa?
yazmak	pisać; pisanie jako czynność	Czynność ujętą ogólnie.
yazma	pisanie	Czynność, którą można włączyć w większą konstrukcję.
yazış	sposób pisania	Sposób wykonywania czynności; zwykle wymaga kontekstu.
yazılış	sposób zapisu; postać zapisu	To, jak coś jest zapisane.
yazım	pisownia; zapis	Utrwaloną nazwę związaną z zapisywaniem.
yazı	pismo; tekst	Osobny wyraz słownikowy, nie wynik wymiennego użycia powyższych końcówek.

Yazış w znaczeniu sposobu pisania można zobaczyć np. w yazış tarzı „sposób pisania”. Nie zastępuje jednak automatycznie yazım ani yazılış. Podobnie polskie „pisanie” nie zawsze da się wymienić na „pismo”.

2. -(y)iş: sposób, przebieg, czasem pojedyncze zdarzenie

Przyrostek -(y)iş ma warianty -ış, -iş, -uş, -üş. Wybór samogłoski zależy od harmonii samogłoskowej, czyli dopasowania końcówki do ostatniej samogłoski tematu. Jeśli temat kończy się samogłoską, między nim a przyrostkiem pojawia się y.

Temat i powstała forma	Znaczenie po polsku	Reguła
bak- → bakış	spojrzenie; sposób patrzenia	Po a lub ı występuje -ış.
gel- → geliş	przyjście; przyjazd	Po e lub i występuje -iş.
dur- → duruş	postawa; sposób stania	Po o lub u występuje -uş.
gül- → gülüş	uśmiech; sposób śmiania się	Po ö lub ü występuje -üş.
oku- → okuyuş	sposób czytania	Po końcowej samogłosce dochodzi y, a u wybiera -uş.
söyle- → söyleyiş	sposób wypowiadania	Po końcowej samogłosce dochodzi y, a e wybiera -iş.

Nie sprowadzaj tej końcówki do znaczenia „sposób”. Geliş może nazywać samo przybycie, çıkış — wyjście, a bakış — konkretne spojrzenie. Powstały rzeczownik może mieć także kilka utrwalonych znaczeń. Dlatego reguła pomaga rozpoznać formę, ale słownik i kontekst nadal są potrzebne.

Ważna para to okuma i okuyuş. Okuma alışkanlığı oznacza „nawyk czytania”, natomiast okuyuş tarzı — „sposób czytania”, np. tempo i intonację podczas czytania na głos. Różnica przypomina polskie zestawienie „czytanie” i „to, jak ktoś czyta”.

3. -(y)im: nazwy czynności, wyników i jednostek

Przyrostek -(y)im występuje jako -ım, -im, -um, -üm, a po samogłosce może zawierać y. Tworzy rzeczowniki odczasownikowe, czyli nazwy oparte na czasowniku. Wiele z nich oznacza działanie, jego rezultat lub określony akt, lecz nie jest to uniwersalny sposób na powiedzenie „jedno wykonanie czynności”.

Czasownik i rzeczownik	Znaczenie rzeczownika po polsku	Ważna uwaga
seçmek → seçim	wybór; wybory	Może oznaczać decyzję albo wydarzenie polityczne.
üretmek → üretim	produkcja	Zwykle nazywa proces lub działalność.
tüketmek → tüketim	konsumpcja; zużycie	Nie musi oznaczać jednego aktu.
ölçmek → ölçüm	pomiar	Może oznaczać konkretny pomiar.
doğmak → doğum	narodziny; poród	Jest utrwaloną nazwą zdarzenia.
bölmek → bölüm	część; dział; rozdział	Znaczenie oddaliło się od samego „dzielenia”.
saymak → sayım	liczenie; spis	Po samogłosce tematu występuje y.

W praktyce ucz się tych wyrazów jako słownictwa, np. üretim maliyeti „koszt produkcji” i nüfus sayımı „spis ludności”. Nie twórz własnego rzeczownika z -im tylko dlatego, że w polskim da się utworzyć nazwę czynności. Możliwości słowotwórcze nie oznaczają, że każda teoretycznie poprawna forma jest zwyczajna i zrozumiała.

4. -lık: nazwy cech, stanów i pojęć

Nominalizacja dotyczy też przymiotników, czyli wyrazów opisujących cechy, takich jak „szczęśliwy” czy „niepewny”. Przyrostek -lık/-lik/-luk/-lük tworzy m.in. nazwy stanów i cech:

Forma turecka	Znaczenie po polsku	Budowa
mutlu → mutluluk	szczęśliwy → szczęście	Nazwa stanu.
güzel → güzellik	piękny → piękno	Nazwa cechy.
özgür → özgürlük	wolny → wolność	Nazwa stanu lub pojęcia.
belirsiz → belirsizlik	nieokreślony → niepewność, niejasność	Kolejna warstwa po -siz.
sorumlu → sorumluluk	odpowiedzialny → odpowiedzialność	Utrwalona nazwa cechy lub obowiązku.

Nie każda forma z -lık jest abstrakcyjna. Kitaplık może oznaczać regał na książki, a gözlük — okulary. Polskie „-ość” jest więc dobrym skojarzeniem dla özgürlük, ale nie regułą tłumaczenia wszystkich wyrazów z tym przyrostkiem.

5. Powstała nazwa zachowuje się jak rzeczownik

Rzeczownik można odmieniać przez przypadki, czyli formy wskazujące jego rolę w zdaniu. Może też otrzymywać końcówki dzierżawcze, które informują, z kim lub z czym jest związany: bakışım „moje spojrzenie”, bakışın „twoje spojrzenie”.

W konstrukcji okumanın önemi „znaczenie czytania” obie części mają swoją końcówkę:

• oku-ma — „czytanie”, nazwa czynności;
• okuma-nın — „czytania”, z dopełniaczem, czyli formą odpowiadającą tu pytaniu „czego?”;
• önem-i — „jego znaczenie”, z końcówką dzierżawczą trzeciej osoby.

Dosłowna budowa jest bliska „czytania jego znaczenie”, ale naturalnie tłumaczymy ją jako „znaczenie czytania”. W polskim wystarczy zwykle odmienić drugi wyraz; w tureckim relację często zaznaczają dwa elementy.

Porównaj też bakış açısı „punkt widzenia” i yazılış kuralları „zasady pisowni”. Są to połączenia rzeczowników, w których pierwszy człon określa rodzaj drugiego, a drugi ma końcówkę dzierżawczą. Pierwszy człon nie ma tu dopełniacza. W kuralları znajdują się kural „reguła”, liczba mnoga -lar i końcówka -ı; całość nazywa więc reguły dotyczące zapisu.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują zarówno codzienne użycia, jak i język tekstów informacyjnych. Zwróć uwagę na całe wyrażenia, nie tylko na pojedyncze przyrostki.

Po turecku	Po polsku	Na co zwrócić uwagę
Bu kitap bakış açımı değiştirdi.	Ta książka zmieniła mój punkt widzenia.	Utrwalone wyrażenie z bakış.
Bu kelimenin yazılışını bilmiyorum.	Nie wiem, jak zapisuje się to słowo.	Yazılış nazywa postać zapisu.
Yazılış kuralları zamanla değişebilir.	Zasady pisowni mogą z czasem się zmieniać.	Nazwa sposobu zapisu określa rodzaj zasad.
Okumanın önemi sık sık vurgulanıyor.	Często podkreśla się znaczenie czytania.	Okuma ma dopełniacz, a önem końcówkę dzierżawczą.
Onun şiiri okuyuşunu çok beğendim.	Bardzo spodobał mi się sposób, w jaki przeczytał wiersz.	Oceniany jest sposób czytania, nie sam fakt.
Bana bir bakış attı, sonra sustu.	Rzucił mi spojrzenie, po czym zamilkł.	Bakış oznacza konkretne spojrzenie.
Trenin istasyona gelişi gecikti.	Pociąg przyjechał na stację z opóźnieniem.	Geliş nazywa zdarzenie.
Bu cümlede bir yazım hatası var.	W tym zdaniu jest błąd pisowni.	Yazım występuje w utrwalonym połączeniu.
Son ölçüm önceki sonucu doğruladı.	Ostatni pomiar potwierdził poprzedni wynik.	Ölçüm może być pojedynczym wykonaniem pomiaru.
Enerji tüketimini azaltmamız gerekiyor.	Musimy zmniejszyć zużycie energii.	Tüketim nazywa zużycie; cała czynność zmniejszania też jest nominalizowana.
Üretim maliyetleri bu yıl arttı.	Koszty produkcji wzrosły w tym roku.	Nazwa procesu tworzy termin gospodarczy.
Bu belirsizlik herkesi yoruyor.	Ta niepewność wszystkich męczy.	Kolejne przyrostki tworzą nazwę stanu.
Çalışanların önerilerinin dikkate alınması önemlidir.	Ważne jest uwzględnianie propozycji pracowników.	Kilka relacji mieści się wewnątrz jednej nazwy czynności.
Onun gelmeyişi hepimizi şaşırttı.	To, że nie przyszedł, zaskoczyło nas wszystkich.	Przeczenie może poprzedzać nominalizację z -iş.

Najczęstsze błędy

1. Wstawianie -im zamiast każdej nazwy czynności

• Błędnie: Kitap okumun önemini biliyorum.
• Poprawnie: Kitap okumanın önemini biliyorum. — „Znam znaczenie czytania książek”.

Jeśli chodzi o czytanie jako czynność, potrzebujesz tutaj okuma. Przyrostek -im nie jest odpowiednikiem wszystkich polskich rzeczowników zakończonych na „-nie”.

2. Pomijanie y po samogłosce

• Błędnie: Onun şiiri okuuşunu beğendim.
• Poprawnie: Onun şiiri okuyuşunu beğendim. — „Spodobał mi się sposób, w jaki przeczytał wiersz”.

Temat oku- kończy się samogłoską. Przed -uş potrzebne jest y: oku-y-uş. Nie dodawaj go jednak po spółgłosce: poprawne jest bakış, nie bakyış.

3. Zapominanie o końcówce na drugim rzeczowniku

• Błędnie: Okumanın önem büyüktür.
• Poprawnie: Okumanın önemi büyüktür. — „Znaczenie czytania jest duże”.

Samo -nın w okumanın nie wystarcza. W tej konstrukcji drugi rzeczownik potrzebuje końcówki dzierżawczej: önem-i. To częsty błąd wynikający z przenoszenia polskiego schematu „znaczenie czytania”.

4. Mylenie czynności ze sposobem jej wykonania

• Nietrafnie, jeśli chodzi o sposób czytania: Onun şiiri okumasını beğendim.
• Precyzyjniej: Onun şiiri okuyuşunu beğendim. — „Spodobało mi się, jak przeczytał wiersz”.

Pierwsze zdanie nie jest niegramatyczne. Może jednak kierować uwagę na samo czytanie lub jego wykonanie, podczas gdy okuyuş wyraźniej nazywa sposób. Ucz się dobierać formę do tego, co rzeczywiście oceniasz.

5. Nadmierne upraszczanie odmiany

• Błędnie: Bu kelimenin yazılışı bilmiyorum.
• Poprawnie: Bu kelimenin yazılışını bilmiyorum. — „Nie znam zapisu tego słowa”.

Yazılışı jest już związane z bu kelimenin, ale w zdaniu pełni też funkcję dopełnienia, czyli tego, czego dotyczy czasownik „znać”. Potrzebuje więc biernika, formy wskazującej tu określony obiekt: yazılış-ı-n-ı. Między końcówką dzierżawczą trzeciej osoby a końcówką przypadku pojawia się n.

Uwagi o użyciu

Nominalizacja nie jest wyłącznie cechą stylu urzędowego. Bakış açısı „punkt widzenia”, yazım hatası „błąd pisowni” czy doğum günü „urodziny” to zwykłe, częste wyrażenia. Nie trzeba ich zastępować zdaniami z czasownikami, żeby brzmieć naturalnie.

Inaczej jest z długimi ciągami nazw czynności. W instrukcjach, raportach i tekstach akademickich pomagają one skupiać uwagę na procesie: Belgelerin kontrol edilmesi gerekiyor. — „Trzeba sprawdzić dokumenty”. W rozmowie można powiedzieć prościej: Belgeleri kontrol etmemiz gerekiyor. — „Musimy sprawdzić dokumenty”. Druga wersja wyraźnie wskazuje, że to my mamy działać.

Polskie teksty urzędowe również używają sformułowań typu „dokonanie weryfikacji”, ale nie warto naśladować ich ciężkości. Tureckie konstrukcje nominalne bywają całkiem zwyczajne tam, gdzie polski naturalniej wybiera „że”, „jak” albo pełne zdanie. Tłumaczenie onun gelişi jako „to, że przyszedł” może więc być lepsze niż mechaniczne „jego przyjście”, zależnie od kontekstu.

Bardziej złożone konstrukcje

Warstwy wewnątrz jednego wyrazu

Nie każdy długi rzeczownik ma kilka przyrostków nominalizujących. Czasem występuje jedna nominalizacja, poprzedzona zmianą znaczenia czasownika i zakończona odmianą.

W yazılış „sposób zapisu” rozpoznasz:

1. yaz- — „pisać”;
2. -ıl — stronę bierną, czyli formę pokazującą, że coś jest pisane, bez wskazania piszącej osoby;
3. -ış — nazwę sposobu lub przebiegu.

W yazılışının „jego sposobu zapisu” dochodzą końcówka dzierżawcza -ı oraz dopełniacz -nın: yaz-ıl-ış-ı-nın. Przykład: Bu kelimenin yazılışının değişmesi beni şaşırttı. — „Zaskoczyło mnie to, że zmienił się zapis tego słowa”. Dopiero değişmesi nazywa tu kolejną czynność — zmianę — na poziomie całego wyrażenia.

Podobnie belirsizlik „niepewność, niejasność” zawiera kilka kroków słowotwórczych: belir-siz-lik. -siz oznacza brak czegoś, a -lik tworzy nazwę stanu. Nie jest to ciąg przypadków, lecz budowanie nowego znaczenia.

Jedna nominalizacja wewnątrz drugiej

Porównaj:

• okumanın önemi — „znaczenie czytania”;
• okumanın öneminin anlaşılması — „zrozumienie znaczenia czytania”.

Drugą konstrukcję można rozłożyć od środka. Najpierw powstaje okumanın önemi. Potem to „znaczenie” otrzymuje dopełniacz: öneminin. Na końcu anlaşılması nazywa to, że znaczenie zostaje zrozumiane. W zdaniu Okumanın öneminin anlaşılması zaman alabilir. całość oznacza: „Zrozumienie znaczenia czytania może zająć trochę czasu”.

Przy czytaniu długich konstrukcji zacznij od ostatniego głównego rzeczownika lub nazwy czynności. Ustal, co jest najważniejsze: „znaczenie”, „zmiana”, „zrozumienie”. Następnie sprawdzaj, czego to dotyczy. Nie tłumacz każdej końcówki oddzielnie od lewej do prawej.

Wykonawca czynności i końcówka dzierżawcza

Nazwy czynności mogą zachowywać informacje typowe dla zdania. Podmiot, czyli osoba lub rzecz wykonująca czynność, często ma dopełniacz, a nominalizacja otrzymuje odpowiadającą mu końcówkę dzierżawczą:

• benim gelmem — „moje przyjście; to, że przyjdę”;
• senin gelmen — „twoje przyjście; to, że przyjdziesz”;
• onun gelişi — „jego lub jej przybycie”.

W pierwszych dwóch przykładach występuje -me, a w trzecim -iş. Nie oznacza to, że każda końcówka pasuje do każdego kontekstu. Ważne jest wspólne zachowanie: nominalizacja może nazywać czynność określonego wykonawcy, a nie tylko ogólne pojęcie.

Także dopełnienie może pozostać wewnątrz konstrukcji: Ali'nin kitabı okuyuşu — „sposób, w jaki Ali czyta książkę”. Kitabı „książkę” nadal jest związane z czytaniem, choć całe wyrażenie zachowuje się już jak rzeczownik.

Przeczenie i formy wyglądające podobnie

Przeczenie, czyli zaznaczenie, że czynność nie zachodzi, stoi przed -(y)iş:

• gel-iş — „przybycie”;
• gel-me-y-iş — „nieprzybycie; to, że ktoś nie przychodzi lub nie przyszedł”.

W gelmeyiş element -me jest przeczeniem, a -yiş tworzy nazwę. Z kolei w gelme użytym jako nazwa czynności -me nominalizuje. Ten sam zapis może więc mieć różną funkcję. Gelme! jako polecenie znaczy „Nie przychodź!”, ale gelme ihtimali to „możliwość przyjścia”. Rozstrzyga otoczenie wyrazu.

Nazwa czynności a informacja „że coś się stało”

Nominalizacje z -ma/-me i -iş nie zastępują wszystkich tureckich zdań odpowiadających polskiemu „że”. Porównaj:

• Onun gelişine sevindim. — „Ucieszyło mnie jego przybycie”.
• Onun geldiğini biliyorum. — „Wiem, że przyszedł”.

W drugim zdaniu -dik, tutaj w postaci -diğ-, pozwala ująć treść zdania jako informację zależną od „wiem”. To inne zadanie niż utworzenie rzeczownika geliş. Również czas nie wynika automatycznie z samego -iş: gelişi może odnosić się do przybycia przeszłego albo planowanego, jeśli wskazuje na to kontekst.

Jak ćwiczyć

1. Twórz małe rodziny wyrazów. Zestaw yazmak, yazma, yazılış, yazım i dopisz do każdego naturalne wyrażenie z tłumaczeniem. Nie wystarczy zanotować, że wszystkie mają związek z pisaniem; zapisz, kiedy wybierzesz konkretną formę.
2. Rozbieraj po jednym długim wyrażeniu. Zacznij od okumanın önemi, potem dodaj öneminin anlaşılması. Oznacz osobno przyrostki tworzące nowy wyraz i końcówki odmiany. Sprawdź, jaki polski przekład brzmi najnaturalniej.
3. Przekształcaj zdania bez zmiany sensu. Od Ali şiiri okuyor. — „Ali czyta wiersz” przejdź do Ali'nin şiiri okuyuşu etkileyici. — „Sposób, w jaki Ali czyta wiersz, robi wrażenie”. Następnie wyjaśnij sobie, co zostało ocenione: sama czynność czy sposób jej wykonania.

Powiązane zagadnienia

• Podstawa: Zdania rzeczownikowe i nazwy czynności — pozwalają zrozumieć, jak całe zdanie może pełnić rolę rzeczownika i jak zaznacza się wykonawcę czynności.
• Dalsza nauka: Zaawansowane słowotwórstwo — rozwija rozpoznawanie przyrostków oraz różnicy między regularnym tworzeniem form a utrwalonym znaczeniem słowa.