Voltooide handelingen met 咗 in het Kantonees

In het kort

Zet 咗 (zo2) na het werkwoord om een handeling als voltooid voor te stellen: 我食咗飯。 betekent “Ik heb gegeten.” 咗 is geen verleden tijd; ook bij een toekomstig plan kan een handeling eerst voltooid moeten zijn. Voor een ontkenning gebruik je meestal 冇 + werkwoord, zonder 咗: 我冇去。 “Ik ben niet gegaan.”

Overzicht

In het Nederlands veranderen werkwoorden met de tijd: “ik eet”, “ik at”, “ik heb gegeten”. Een voltooid deelwoord (een vorm als “gegeten” of “gedaan”) staat vaak samen met “hebben” of “zijn”. Het Kantonees bouwt zo’n zin anders. Het werkwoord zelf verandert niet; een klein woord na het werkwoord laat zien hoe de spreker naar de handeling kijkt.

咗 (zo2) is een aspectmarkeerder. Aspect geeft aan of een handeling bijvoorbeeld bezig, voltooid of als ervaring relevant is. Met 咗 bekijk je de gebeurtenis als een afgerond geheel. In 我食咗飯 is 食 nog steeds gewoon “eten”; 咗 vertelt dat het eten heeft plaatsgevonden en als voltooid wordt gepresenteerd.

Dit is een kernonderwerp op A2-niveau. De beginnersregel — werkwoord + 咗 — is eenvoudig, maar een Nederlandse gewoonte kan verwarring veroorzaken: “voltooid” en “verleden” zijn niet hetzelfde. Een tijdwoord zoals “gisteren” plaatst iets in het verleden; 咗 zegt iets over de begrenzing van de handeling. Vaak komen die twee samen voor, maar dat hoeft niet.

Hoe het werkt

De basis: 咗 direct na het werkwoord

De gewone bouwvorm is:

Functie	Patroon	Voorbeeld	Betekenis
Zonder voorwerp	onderwerp + werkwoord + 咗	佢走咗。	Hij/zij is vertrokken.
Met voorwerp	onderwerp + werkwoord + 咗 + voorwerp	我食咗飯。	Ik heb gegeten.
Met tijdwoord	onderwerp + tijdwoord + werkwoord + 咗 + voorwerp	我尋日買咗飛。	Ik heb gisteren een kaartje gekocht.

Het onderwerp is wie of wat de handeling uitvoert. Het lijdend voorwerp is wie of wat de handeling ondergaat: in 我買咗飛 is 我 “ik” het onderwerp en 飛 “kaartje” het voorwerp. 咗 staat tussen het werkwoord 買 “kopen” en dat voorwerp.

Vergelijk dezelfde zin zonder en met 咗:

Zin	Wat de zin uitdrukt
我食飯。	Ik eet; ik neem een maaltijd. De context bepaalt de tijd.
我食咗飯。	Ik heb gegeten; de maaltijd wordt als voltooide gebeurtenis voorgesteld.
佢走。	Hij/zij vertrekt, gaat weg of pleegt weg te gaan, afhankelijk van de context.
佢走咗。	Hij/zij is vertrokken.

Kantonees vervoegt het werkwoord niet naar persoon of aantal. 我食咗, 你食咗 en 佢哋食咗 hebben allemaal dezelfde vorm 食咗.

咗 is aspect, geen verleden tijd

Een zin met 咗 gaat vaak over het verleden, omdat een voltooide gebeurtenis meestal al gebeurd is:

• 我尋日睇咗嗰套戲。 — Ik heb gisteren die film gezien.
• 佢上星期搬咗屋。 — Hij/zij is vorige week verhuisd.

Toch komt de verleden betekenis hier van 尋日 “gisteren”, 上星期 “vorige week” en de context. 咗 zelf markeert voltooiing. Daardoor kan het ook slaan op iets dat vanuit een toekomstig moment voltooid zal zijn:

• 聽日食咗飯先去。 — Morgen gaan we pas nadat we gegeten hebben.
• 你做咗功課先可以打機。 — Je mag pas gamen nadat je je huiswerk hebt gedaan.

In zulke zinnen ligt het eten of huiswerk op het spreekmoment nog in de toekomst. 咗 presenteert die handeling als de afgeronde stap vóór de volgende stap. Vertaal 咗 daarom niet automatisch met één Nederlandse werkwoordstijd. Kies in het Nederlands de tijd die bij de hele situatie past.

Vragen met 未

Een heel gewone vraagvorm is:

onderwerp + werkwoord + 咗 + voorwerp + 未？

未 (mei6) betekent hier “al of nog niet?”. Het staat aan het eind van de vraag.

Vraag	Natuurlijk Nederlands	Kort antwoord
你食咗飯未？	Heb je al gegeten?	食咗。 / 未。
你做咗功課未？	Heb je je huiswerk al gedaan?	做咗。 / 未做。
佢買咗飛未？	Heeft hij/zij al een kaartje gekocht?	買咗。 / 未買。

Een volledig onderwerp of voorwerp hoeft niet te worden herhaald als de context helder is. Op 你食咗飯未？ kan iemand dus eenvoudig 食咗 “ja, ik heb gegeten” antwoorden.

Je hoort voor een concrete ja-neevraag ook vaak 有冇 + werkwoord:

• 你有冇買飛？ — Heb je een kaartje gekocht?
• 佢有冇打電話？ — Heeft hij/zij gebeld?

Bij deze vorm staat 咗 normaal niet ook nog in dezelfde eenvoudige vraag. Voor een A2-leerder zijn 買咗飛未？ en 有冇買飛？ beide veilige, veelgebruikte patronen.

Ontkenning: 冇, zonder 咗

Om te zeggen dat een voltooide handeling niet heeft plaatsgevonden, gebruik je 冇 (mou5) vóór het werkwoord. De markeerder 咗 valt weg:

Bevestigend	Ontkennend	Betekenis van de ontkenning
我去咗。	我冇去。	Ik ben niet gegaan.
佢食咗早餐。	佢冇食早餐。	Hij/zij heeft niet ontbeten.
我哋買咗飛。	我哋冇買飛。	Wij hebben geen kaartjes gekocht.

Denk dus niet: “Ik zet een ontkenningswoord vóór de al gemaakte voltooide vorm.” Het natuurlijke basispatroon is niet 冇 + werkwoord + 咗, maar 冇 + werkwoord. Het voorbeeld 我冇去咗 moet daarom worden verbeterd tot 我冇去.

Gebruik 未 vóór het werkwoord als de nadruk op “nog niet” ligt:

• 我未食飯。 — Ik heb nog niet gegeten.
• 佢未做功課。 — Hij/zij heeft het huiswerk nog niet gedaan.

冇做 zegt dat de handeling niet plaatsvond; 未做 laat nadrukkelijk open dat ze later nog kan gebeuren. Dat verschil lijkt op Nederlands “niet gedaan” tegenover “nog niet gedaan”.

Tijdwoorden blijven belangrijk

Omdat 咗 geen datum of tijd aangeeft, zet je een tijdwoord waar nodig meestal vóór het werkwoord:

Tijd	Voorbeeld	Vertaling
尋日 “gisteren”	我尋日見咗佢。	Ik heb hem/haar gisteren gezien.
今朝 “vanochtend”	佢今朝打咗電話。	Hij/zij heeft vanochtend gebeld.
上個月 “vorige maand”	我哋上個月搬咗屋。	Wij zijn vorige maand verhuisd.
聽日 “morgen”	聽日做咗功課先出去。	Ga morgen pas naar buiten nadat je je huiswerk hebt gedaan.

Ook 已經 (ji5 ging1) “al, reeds” komt vaak samen met 咗 voor: 我已經交咗份報告。 “Ik heb het verslag al ingeleverd.” 已經 benadrukt “al”; 咗 markeert de inlevering als voltooid.

Voorbeelden in context

Kantonees	Jyutping	Nederlands	Opmerking
我食咗飯。	ngo5 sik6 zo2 faan6.	Ik heb gegeten.	咗 staat na 食.
佢走咗。	keoi5 zau2 zo2.	Hij/zij is vertrokken.	Een werkwoord zonder voorwerp.
你做咗功課未？	nei5 zou6 zo2 gung1 fo3 mei6?	Heb je je huiswerk al gedaan?	Vraag met 未 aan het einde.
我冇去。	ngo5 mou5 heoi3.	Ik ben niet gegaan.	Na 冇 vervalt 咗.
我尋日買咗兩張飛。	ngo5 cam4 jat6 maai5 zo2 loeng5 zoeng1 fei1.	Ik heb gisteren twee kaartjes gekocht.	尋日 bepaalt de tijd.
佢今朝飲咗杯咖啡。	keoi5 gam1 ziu1 jam2 zo2 bui1 gaa3 fe1.	Hij/zij heeft vanochtend een kop koffie gedronken.	Voltooide alledaagse handeling.
我已經交咗份報告。	ngo5 ji5 ging1 gaau1 zo2 fan6 bou3 gou3.	Ik heb het verslag al ingeleverd.	已經 legt nadruk op “al”.
你睇咗嗰套戲未？	nei5 tai2 zo2 go2 tou3 hei3 mei6?	Heb je die film al gezien?	Een concrete film, niet levenservaring.
我未睇。	ngo5 mei6 tai2.	Ik heb hem nog niet gezien.	未: het kan later nog gebeuren.
我哋食咗飯先去行街。	ngo5 dei6 sik6 zo2 faan6 sin1 heoi3 haang4 gaai1.	We gaan pas winkelen nadat we gegeten hebben.	Voltooide eerste stap vóór de volgende.
如果你做咗功課，就可以出去。	jyu4 gwo2 nei5 zou6 zo2 gung1 fo3, zau6 ho2 ji5 ceot1 heoi3.	Als je je huiswerk hebt gedaan, mag je naar buiten.	Voltooiing in een voorwaarde.
佢上星期搬咗屋。	keoi5 soeng6 sing1 kei4 bun1 zo2 uk1.	Hij/zij is vorige week verhuisd.	Een afgebakende gebeurtenis.
我打咗電話俾佢。	ngo5 daa2 zo2 din6 waa2 bei2 keoi5.	Ik heb hem/haar gebeld.	俾佢 geeft de ontvanger aan.
閂咗門先走。	saan1 zo2 mun4 sin1 zau2.	Doe de deur dicht voordat je weggaat.	Eerst afronden, dan vertrekken.

Veelgemaakte fouten

咗 vóór het werkwoord zetten

• Fout: 我咗食飯。
• Goed: 我食咗飯。
• Waarom: de aspectmarkeerder komt na het werkwoord 食, maar vóór het voorwerp 飯. Het is geen hulpwerkwoord zoals Nederlands “heb”.

咗 laten staan na 冇

• Fout: 我冇去咗。
• Goed: 我冇去。
• Waarom: een eenvoudige ontkenning van de gebeurtenis heeft het patroon 冇 + werkwoord. Als de handeling niet plaatsvond, markeer je haar niet tegelijk met de bevestigende voltooide vorm.

唔 gebruiken voor een niet-gebeurde handeling

• Fout: 我唔食咗早餐。
• Goed: 我冇食早餐。
• Waarom: 唔 (m4) ontkent onder meer gewoontes, keuzes en algemene uitspraken: 我唔食肉 “Ik eet geen vlees.” Voor “ik heb niet ontbeten” gebruik je 冇食早餐.

咗 behandelen als een uitgang voor elke verleden zin

• Fout: automatisch 咗 toevoegen zodra de Nederlandse vertaling “was”, “ging” of “deed” bevat.
• Goed: kijk eerst of je de handeling als één voltooid geheel wilt presenteren.
• Waarom: een tijdwoord kan het verleden al duidelijk maken, en gewoontes of achtergrondbeschrijvingen vragen niet automatisch om 咗. 我細個成日去公園。 betekent “Als kind ging ik vaak naar het park”; 成日 wijst op een gewoonte, niet op één afgeronde gebeurtenis.

咗 en 過 verwarren

• Minder passend: 我去咗日本。 als je alleen wilt zeggen dat Japan tot je reiservaringen behoort.
• Passend: 我去過日本。 — Ik ben weleens in Japan geweest.
• Waarom: 咗 belicht een concrete voltooide gebeurtenis; 過 (gwo3) belicht eerdere ervaring. In het Nederlands kan “ik ben in Japan geweest” beide bedoelingen hebben, waardoor deze tegenstelling extra oefening vraagt.

Gebruiksnotities

咗 is heel gewoon in gesproken Kantonees en niet formeel of plechtig. In gesprekken worden bekende delen vaak weggelaten. 買咗未？ kan “Heb je het al gekocht?” betekenen en 買咗 is een volledig natuurlijk antwoord: “Ja, gekocht.” Welke persoon of welk ding bedoeld wordt, blijkt uit de situatie.

Een Nederlandse voltooide tijd is geen betrouwbare aanwijzing voor 咗. “Ik heb in Japan gewoond” kan bijvoorbeeld een levenservaring beschrijven en dan past 住過 vaak beter. Omgekeerd kan een Nederlandse tegenwoordige of toekomstige vertaling toch bij 咗 passen, zoals in “Als je klaar bent” of “nadat je gegeten hebt”. Vertaal de betekenis van de hele zin, niet het losse deeltje.

Let bij luisteren op de uitspraak zo2. Het deeltje is kort en onbeklemtoond en kan daardoor gemakkelijk verdwijnen in snelle spraak. Oefen het als één ritmische eenheid met het werkwoord: 食咗 sik6 zo2, 做咗 zou6 zo2, 買咗 maai5 zo2.

Verder dan de basis: geavanceerd gebruik

De volgende nuances hoef je op A2-niveau nog niet allemaal zelf te gebruiken. Ze helpen wel om zinnen te begrijpen die niet precies op de eenvoudige formule lijken.

Resultaat en voltooiing zijn niet hetzelfde

咗 zegt dat een gebeurtenis als voltooid wordt bekeken, maar noemt niet altijd het precieze resultaat. Daarvoor gebruikt het Kantonees vaak een resultaatcomplement: een element na het werkwoord dat zegt welk resultaat bereikt is.

Vorm	Betekenis	Nadruk
我睇咗本書。	Ik heb een boek gelezen/bekeken.	De gebeurtenis vond plaats en is afgebakend.
我睇完本書。	Ik heb het boek uitgelezen.	完 zegt uitdrukkelijk “tot het einde”.
我寫錯咗。	Ik heb het verkeerd geschreven.	錯 geeft het resultaat “verkeerd”; 咗 volgt de combinatie.

Als een werkwoord zo’n complement heeft, staat 咗 doorgaans na de hele werkwoord-resultaatcombinatie, zoals 寫錯咗. Later leer je deze patronen systematisch bij resultaatcomplementen.

Een nieuwe toestand met 咗

Je zult 咗 ook aantreffen in zinnen die vooral een verandering naar een nieuwe toestand uitdrukken:

• 天氣凍咗。 — Het is kouder geworden.
• 佢高咗好多。 — Hij/zij is veel langer geworden.
• 我知咗喇。 — Nu weet ik het.

Hier is geen eenvoudige handeling als “kopen” of “eten”. De zin zegt dat de oude situatie niet meer geldt en er nu een nieuwe toestand is. Dit gebruik ligt dicht bij verandering van toestand en zinsfinale partikels. Voor beginners volstaat het om zulke zinnen te herkennen als “nu is het anders”; pas niet blind de regel voor een lijdend voorwerp toe.

咗 samen met andere elementen

In natuurlijke zinnen kan 咗 naast tijdwoorden, volgordewoorden en zinsfinale partikels staan. Een zinsfinale partikel is een kort woord aan het eind dat bijvoorbeeld verwachting, houding of een nieuwe stand van zaken laat horen. In 我食咗飯喇 staat 咗 na het werkwoord en 喇 aan het einde. 咗 markeert de voltooide handeling; 喇 verbindt die informatie met de huidige situatie, bijvoorbeeld “ik heb inmiddels gegeten”.

Ook passieve zinnen kunnen een voltooide gebeurtenis bevatten: 部電話俾佢攞咗。 “De telefoon is door hem/haar meegenomen.” De rol van 俾 en de bouw van zulke zinnen vormen een apart grammaticaonderwerp.

Oefentips

1. Maak drietallen. Neem vijf gewone werkwoorden en schrijf telkens een bevestiging, ontkenning en vraag: 買咗飛 / 冇買飛 / 買咗飛未？ Zo leer je meteen dat 咗 bij de ontkenning verdwijnt.
2. Vertel je dag in afgeronde stappen. Zeg bijvoorbeeld 我起咗身。我食咗早餐。我搭咗車。 Controleer bij iedere zin: vertel ik één voltooide gebeurtenis, of een gewoonte? Gebruik 咗 niet puur omdat je in het Nederlands de verleden tijd kiest.
3. Luister naar korte combinaties. Zoek in dialogen naar 食咗, 做咗, 買咗 en vragen op 未. Herhaal de hele woordgroep hardop; dat is nuttiger dan alleen het karakter 咗 uit het hoofd leren.

Verwante onderwerpen

• Vereiste basis: Basiswerkwoorden en woordvolgorde — de gewone volgorde van onderwerp, werkwoord en voorwerp waarop het patroon met 咗 voortbouwt.
• Vergelijking: Ervaringsaspect 過 — voor iets dat iemand ooit heeft gedaan, in plaats van één concrete voltooiing.
• Volgende stap: 俾 als “geven” en als passiefmarkeerder — laat onder meer zien hoe 咗 in voltooide passieve gebeurtenissen voorkomt.
• Verdieping: Resultaatcomplementen — maakt het bereikte resultaat explicieter dan 咗 alleen.
• Verdieping: Het achtervoegsel 晒 voor “allemaal” — geeft aan dat een handeling alles of iedereen omvat.