De wederkerende vorm in het Turks

Kort gezegd

Bij de Turkse dönüşlü çatı richt het onderwerp de handeling op zichzelf. Vaak gebeurt dat met het achtervoegsel -(I)n: yıkamak ‘wassen’ wordt yıkanmak ‘zich wassen’ en giymek ‘aantrekken/dragen’ wordt giyinmek ‘zich aankleden’. Anders dan in het Nederlands staat er dan gewoonlijk geen los woord als me of zich; de wederkerende betekenis zit in het werkwoord.

Overzicht

De wederkerende vorm betekent dat degene die handelt ook degene is die de handeling ondergaat. In Ayşe yıkandı is Ayşe het onderwerp (wie de handeling uitvoert), maar de washandeling is ook op Ayşe zelf gericht. Het Turks noemt dit dönüşlü çatı, letterlijk een werkwoordsvorm waarbij de handeling naar het onderwerp ‘terugkeert’.

Dit onderwerp hoort bij niveau B1, omdat je niet alleen een uitgang leert. Je moet ook herkennen of een werkwoord werkelijk wederkerend is, passief gelezen moet worden of inmiddels een vaste, zelfstandige betekenis heeft. Giyinmek betekent bijvoorbeeld normaal ‘zich aankleden’, terwijl övünmek eerder ‘opscheppen’ of ‘trots zijn op’ betekent dan letterlijk ‘zichzelf prijzen’.

Voor Nederlandstaligen voelt vooral het ontbreken van een wederkerend voornaamwoord vreemd. In het Nederlands zeg je ik was me en ik kleed me aan. In het Turks kunnen Yıkandım en Giyindim helemaal zonder kendimi ‘mezelf’. Tegelijk kan het Turks juist wél kendi gebruiken wanneer ‘zichzelf’ nadrukkelijk of contrasterend bedoeld is. Die twee mogelijkheden zijn verwant, maar niet altijd onderling uitwisselbaar.

Hoe het werkt

De basis: stam + -(I)n

De wederkerende stam ontstaat meestal door -(I)n aan de werkwoordstam toe te voegen. De hoofdletter I is een schrijfwijze voor een klinker die zich aanpast aan de klinkerharmonie (de Turkse regel waardoor klinkers in achtervoegsels bij de laatste klinker van de stam passen).

Laatste klinker van de stam	Vorm na een medeklinker	Voorbeeld	Betekenis
e, i	-in	giy-in-mek	zich aankleden
a, ı	-ın	tak-ın-mak	aannemen, opzetten; zich een houding aanmeten
o, u	-un	soy-un-mak	zich uitkleden
ö, ü	-ün	öv-ün-mek	opscheppen, trots zijn op

Eindigt de stam op een klinker, dan komt er alleen -n bij. De harmonieklinker is dan niet zichtbaar:

Basiswerkwoord	Afleiding	Wederkerend werkwoord	Gebruikelijke betekenis
yıkamak	yıka-n-mak	yıkanmak	zich wassen
taramak	tara-n-mak	taranmak	zich kammen; gekamd worden
hazırlamak	hazırla-n-mak	hazırlanmak	zich voorbereiden, zich klaarmaken
süslemek	süsle-n-mek	süslenmek	zich mooi maken; versierd worden

De vorm met -mak/-mek is de infinitief (de woordenboeksvorm, vergelijkbaar met Nederlands wassen). In een echte zin verdwijnt -mak/-mek en krijgt de nieuwe stam de gewone uitgangen voor tijd, ontkenning en persoon.

De nieuwe stam wordt normaal vervoegd

Neem yıkan- als nieuwe werkwoordstam. Alles wat daarna komt, werkt zoals bij andere Turkse werkwoorden:

Functie	Opbouw	Vorm	Nederlandse betekenis
verleden tijd, ik	yıkan-dı-m	Yıkandım.	Ik heb me gewassen.
tegenwoordige duurvorm, ik	yıkan-ıyor-um	Yıkanıyorum.	Ik ben me aan het wassen.
toekomstige tijd, jij	yıkan-acak-sın	Yıkanacaksın.	Jij zult je wassen.
ontkennend verleden, wij	yıkan-ma-dı-k	Yıkanmadık.	Wij hebben ons niet gewassen.
mogelijkheid	yıkan-abil-ir	Yıkanabilir.	Hij/zij kan zich wassen; het kan gewassen worden.

De persoonsuitgang blijft dus aan het einde staan. Giy-in-di-m bestaat uit giy- ‘aantrekken’, het wederkerende -in-, verleden tijd -di- en eerste persoon -m: ‘ik kleedde me aan’.

Wanneer gebruik je kendi?

Kendi is het wederkerende voornaamwoord: een los woord waarmee je ‘zelf’ of ‘zichzelf’ uitdrukt. Als het het lijdend voorwerp is (wie of wat rechtstreeks de handeling ondergaat), krijgt het de vierde naamval, de uitgang voor een bepaald lijdend voorwerp.

Onderwerp	Vorm als lijdend voorwerp	Voorbeeld	Vertaling
ben	kendimi	Kendimi gördüm.	Ik zag mezelf.
sen	kendini	Kendini tanıyor musun?	Ken je jezelf?
o	kendini	Kendini savundu.	Hij/zij verdedigde zichzelf.
biz	kendimizi	Kendimizi tanıttık.	Wij stelden ons voor.
siz	kendinizi	Kendinizi nasıl hissediyorsunuz?	Hoe voelt u zich / voelen jullie je?
onlar	kendilerini	Kendilerini korudular.	Zij beschermden zichzelf.

Vergelijk de volgende twee patronen:

• Yıkandım. — Ik heb me gewassen. De wederkerendheid zit in yıkan-.
• Kendimi yıkadım. — Ik heb mezelf gewassen. Kendimi maakt expliciet wie er gewassen werd.

De tweede versie legt vaak meer nadruk op ‘mezelf’, bijvoorbeeld als iemand vraagt wie je heeft geholpen. Kendim zonder -i betekent daarentegen ‘ikzelf’ of ‘zelf’: Kendim yıkandım betekent ‘Ik heb me zelf gewassen’, met nadruk op het feit dat ik het zonder hulp deed.

Niet elk Nederlands werkwoord met zich krijgt in het Turks een wederkerend achtervoegsel. Turks kan een gewoon werkwoord, een vorm met kendi of een werkwoord met een geheel eigen betekenis gebruiken. Leer daarom veelvoorkomende vormen als volledig woord: giyinmek, hazırlanmak, saklanmak en soyunmak.

Voorbeelden in context

Turks	Nederlands	Opmerking
Her sabah duş alıp yıkanıyorum.	Elke ochtend douche en was ik me.	Gewone dagelijkse handeling.
Çocuk tek başına giyindi.	Het kind kleedde zich helemaal alleen aan.	De handelende en ondergaande persoon zijn dezelfde.
Toplantı için hazırlandık.	We hebben ons op de vergadering voorbereid.	için geeft het doel aan.
Dışarı çıkmadan önce tarandı.	Voor ze naar buiten ging, kamde ze zich.	Zonder context kan ook ‘werd gekamd’ bedoeld zijn.
Misafirler gelmeden önce süslendi.	Ze maakte zich mooi voordat de gasten kwamen.	Wederkerende lezing door de context.
Çocuklar hızla soyundu.	De kinderen kleedden zich snel uit.	Veelvoorkomend wederkerend werkwoord.
Kedi koltuğun arkasına saklandı.	De kat verstopte zich achter de bank.	saklanmak is een vaste vorm zonder lijdend voorwerp.
Soğuktan korunmak için kalın giyindim.	Ik kleedde me warm aan om me tegen de kou te beschermen.	Twee veelgebruikte vormen op -n.
Bu başarıyla çok övünüyor.	Hij/zij schept erg op over dit succes.	Vaste betekenis; niet letterlijk ‘zich prijzen’.
Fotoğrafta kendimi tanıyamadım.	Ik herkende mezelf niet op de foto.	Expliciet kendimi, geen afleiding op -(I)n.
Artık kendini savunabiliyor.	Nu kan hij/zij zichzelf verdedigen.	kendi is nodig bij dit werkwoord.
Bebek annesi tarafından yıkandı.	De baby werd door zijn moeder gewassen.	Passieve lezing, zichtbaar door tarafından.
Kapı tören için süslendi.	De deur werd voor de plechtigheid versierd.	De deur kan zichzelf niet versieren: dus passief.
Yarım saatte hazırlanabilir misin?	Kun je je in een halfuur klaarmaken?	Beleefde vraag met mogelijkheid.

Veelgemaakte fouten

Een gewoon overgankelijk werkwoord gebruiken zonder ‘zichzelf’ te markeren

• Onjuist voor ‘ik waste me’: Ben yıkadım.
• Juist: Yıkandım. of Kendimi yıkadım.
• Waarom: yıkamak betekent iets of iemand wassen en is overgankelijk: het kan een lijdend voorwerp hebben. Zonder context klinkt yıkadım alsof dat voorwerp is weggelaten. Yıkanmak maakt de bedoelde wederkerende relatie duidelijk.

De wederkerende vorm en kendini dubbel gebruiken

• Onjuist: Kendimi yıkandım.
• Juist: Yıkandım. of Kendimi yıkadım.
• Waarom: In yıkanmak zit de wederkerende betekenis al in het werkwoord en het werkwoord heeft daardoor normaal geen lijdend voorwerp meer. Kies één van beide constructies. Kendim yıkandım is wel mogelijk, want kendim betekent hier ‘zelf’, niet ‘mezelf’ als lijdend voorwerp.

Nederlandse werkwoorden met zich woord voor woord omzetten

• Onjuist: automatisch bij ieder Nederlands zich -(I)n toevoegen.
• Juist: leer per Turks werkwoord welk patroon gebruikelijk is, bijvoorbeeld kendini savunmak ‘zich verdedigen’, maar giyinmek ‘zich aankleden’.
• Waarom: Nederlands en Turks delen wederkerendheid niet op precies dezelfde manier in. Een zelfbedachte vorm kan passief klinken, iets anders betekenen of helemaal niet gebruikelijk zijn.

De klinkerharmonie vergeten

• Onjuist: soyinmek, övınmek
• Juist: soyunmak, övünmek
• Waarom: Na o/u verschijnt u, na ö/ü ü, na e/i i en na a/ı ı. Let ook op -mak/-mek: soyunmak, maar övünmek.

Een vaste betekenis te letterlijk begrijpen

• Misleidend: övünmek altijd ontleden als ‘zichzelf prijzen’.
• Beter: Başarısıyla övündü = ‘Hij/zij was trots op zijn/haar succes’ of ‘schepte ermee op’.
• Waarom: Veel vormen op -(I)n zijn gelexicaliseerd: de combinatie heeft een vaste woordenboekbetekenis gekregen. Die betekenis kan verder gaan dan de letterlijke som van stam en achtervoegsel.

Een vorm op -n altijd wederkerend noemen

• Onjuiste conclusie: Kapı süslendi is wederkerend.
• Juist: Kapı süslendi betekent ‘De deur werd versierd’ en is passief.
• Waarom: Een deur kan de handeling niet zelf uitvoeren. Vorm, betekenis en context moeten samen bepalen welke werkwoordsvorm je ziet.

Gebruiksnotities

Context bepaalt soms de lezing

Het achtervoegsel -n overlapt in bepaalde omgevingen met de passieve vorm. Daardoor kan één werkwoordsvorm zowel wederkerend als passief worden geïnterpreteerd:

• Ayşe tarandı. — Ayşe kamde zich, of: Ayşe werd gekamd.
• Çocuk yıkandı. — Het kind waste zich, of: het kind werd gewassen.

In het dagelijks taalgebruik is dit meestal geen echt probleem. Kennis van de situatie, het soort onderwerp en extra informatie maken de bedoeling duidelijk. Bebek annesi tarafından yıkandı is ondubbelzinnig passief door annesi tarafından ‘door zijn/haar moeder’. Çocuk tek başına yıkandı stuurt juist naar de wederkerende lezing door tek başına ‘helemaal alleen’.

Niet iedere vorm is nog productief ontleedbaar

Bij transparante paren als yıkamak–yıkanmak is de relatie gemakkelijk te zien. Bij woorden als sevinmek ‘blij zijn’, düşünmek ‘denken’, çekinmek ‘aarzelen/terugschrikken’ en övünmek ‘trots zijn/opscheppen’ helpt een letterlijke ontleding de moderne betekenis niet altijd. Behandel zulke woorden in je actieve woordenschat als één geheel.

Het onderwerp wordt niet per se uitgesproken

Turkse persoonsuitgangen laten meestal al zien wie het onderwerp is. Daarom zijn Yıkandım, Giyindim en Hazırlandım volledige zinnen. Ben yıkandım is ook correct, maar ben legt nadruk of contrasteert: ‘Ík heb me gewassen’.

Verder dan de basis

Wederkerend, passief en wederzijds zijn verschillende begrippen

Deze drie vormen worden makkelijk door elkaar gehaald:

Betekenis	Kernvraag	Voorbeeld	Vertaling
wederkerend	Doet het onderwerp iets met zichzelf?	Ayşe yıkandı.	Ayşe waste zich.
passief	Ondergaat het onderwerp iets, terwijl de handelende persoon buiten beeld blijft?	Ayşe hemşire tarafından yıkandı.	Ayşe werd door de verpleegkundige gewassen.
wederzijds	Doen meerdere personen iets met elkaar?	Ayşe ile Can kucaklaştılar.	Ayşe en Can omhelsden elkaar.

De wederzijdse vorm gebruikt vaak -(I)ş, niet -(I)n. Görüştük betekent bijvoorbeeld ‘we spraken/zagen elkaar’. Een meervoudig onderwerp maakt een vorm dus niet automatisch wederzijds: Çocuklar giyindi betekent gewoon dat ieder kind zichzelf aankleedde.

Lexicalisatie kan naamvallen en vaste aanvullingen meebrengen

Een gelexicaliseerd werkwoord kan zijn eigen vaste aanvulling eisen. Bij övünmek staat datgene waarop iemand trots is of waarover iemand opschept vaak met -le/-la:

• Başarısıyla övünüyor. — Hij/zij is trots op of schept op over zijn/haar succes.
• Çocuklarıyla övündü. — Hij/zij sprak trots over zijn/haar kinderen.

Dat patroon leer je het best samen met het werkwoord. Het Nederlandse voorzetsel op of over voorspelt de Turkse vorm niet betrouwbaar.

Betekenis gaat vóór mechanische woordvorming

-(I)n is geen vrij inzetbare vertaling van Nederlands zich. Controleer bij een nieuw werkwoord daarom drie dingen: bestaat de afleiding, welke vaste betekenis heeft zij, en kan dezelfde vorm passief zijn? Dat is vooral belangrijk bij werkwoorden waarvan de stam op een klinker eindigt en bij veelvoorkomende woorden die al lang een zelfstandige betekenis hebben.

Oefentips

1. Leer paren én losse woorden. Maak kaartjes met transparante paren zoals yıkamak–yıkanmak en hazırlamak–hazırlanmak. Zet gelexicaliseerde woorden als övünmek en çekinmek apart met hun volledige betekenis en een voorbeeldzin.
2. Oefen het contrast met kendi. Maak voor één situatie twee zinnen: Yıkandım en Kendimi yıkadım. Vraag jezelf vervolgens af welke versie neutraal is en welke ‘mezelf’ nadrukkelijk noemt.
3. Zoek naar aanwijzingen in de context. Markeer bij vormen als tarandı en süslendi het onderwerp en eventuele woorden als tek başına of tarafından. Beslis pas daarna of de zin wederkerend of passief is.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: De passieve vorm — helpt je begrijpen waarom vormen op -n soms passief en soms wederkerend worden gelezen.