De lijdende vorm in het Turks

In het kort

De Turkse lijdende vorm heet edilgen çatı. Je maakt hem meestal door -(I)l aan de werkwoordstam toe te voegen; na een klinker en na l gebruik je een vorm met n. Zo betekent açıldı ‘werd geopend’ en drukt Burada sigara içilmez zonder genoemd onderwerp uit dat hier niet gerookt mag worden.

Overzicht

In een actieve zin staat degene die iets doet centraal: ‘De monteur repareerde de auto.’ In een lijdende of passieve zin staat juist de persoon of zaak die de handeling ondergaat centraal: ‘De auto werd gerepareerd.’ Het grammaticale onderwerp (de persoon of zaak waarover de zin iets zegt) is dan niet de uitvoerder van de handeling. Wie de handeling uitvoert, blijft vaak helemaal onvermeld.

In het Nederlands bouwen we zo’n zin meestal met worden of zijn plus een voltooid deelwoord: ‘wordt gemaakt’, ‘werd geopend’, ‘is verkocht’. Het Turks gebruikt daarvoor geen apart hulpwerkwoord. Een achtervoegsel maakt het werkwoord passief, waarna tijd, ontkenning en persoonsuitgangen volgen: yap-ıl-dı ‘werd gedaan’, yap-ıl-ma-yacak ‘zal niet worden gedaan’.

De kern van dit onderwerp hoort bij B1. Je komt de vorm echter al vroeg tegen op borden, in instructies en in alledaagse mededelingen: girilmez ‘verboden toegang’, satılık ‘te koop’ en burada kartla ödeme yapılır ‘hier kan/met de kaart worden betaald’. Vooral de onpersoonlijke passief is in het Turks heel gewoon. Waar een Nederlander ‘men’, ‘je’ of ‘ze’ gebruikt, noemt het Turks vaak helemaal geen handelende persoon.

Zo werkt het

De basis: stam + passief achtervoegsel

Neem eerst -mak of -mek van de infinitief (de woordenboeksvorm van het werkwoord) af. Wat overblijft, is de stam. Voeg daarna het passieve achtervoegsel toe en zet -mak/-mek terug als je opnieuw de infinitief wilt vormen.

De hoofdregel is:

• na de meeste medeklinkers: -(I)l;
• na een klinker: -n;
• na de medeklinker l: -(I)n.

De hoofdletter I is een notatie voor een klinker die door klinkerharmonie verandert. De laatste klinker van de stam bepaalt welke vorm je kiest.

Laatste klinker	Passief na de meeste medeklinkers	Passief na l
a, ı	-ıl	-ın
e, i	-il	-in
o, u	-ul	-un
ö, ü	-ül	-ün

Werkwoord	Stam	Passieve infinitief	Betekenis
yazmak	yaz-	yazılmak	geschreven worden
seçmek	seç-	seçilmek	gekozen worden
bulmak	bul-	bulunmak	gevonden worden; zich bevinden
görmek	gör-	görülmek	gezien worden
aramak	ara-	aranmak	gezocht of opgebeld worden
okumak	oku-	okunmak	gelezen worden
beklemek	bekle-	beklenmek	verwacht worden
almak	al-	alınmak	genomen of gekocht worden
silmek	sil-	silinmek	gewist worden

Bij een stam op een klinker komt alleen -n: ara-n-mak, niet ara-il-mak. Bij een stam op l hoor je de harmonieklinker vóór de n: al-ın-mak, sil-in-mek. Dit is een belangrijke aanvulling op de eenvoudige regel ‘na een medeklinker komt -(I)l’.

Sommige passieve vormen hebben daarnaast een zelfstandige woordenboekbetekenis gekregen. Bulunmak kan letterlijk ‘gevonden worden’ betekenen, maar betekent heel vaak ‘zich bevinden’: Müze merkezde bulunuyor ‘Het museum bevindt zich in het centrum’. Leer zulke veelvoorkomende betekenissen als geheel.

Van actieve naar lijdende zin

Bekijk eerst een actieve zin:

Öğrenci mektubu yazdı. — De leerling schreef de brief.

• öğrenci is het onderwerp en voert de handeling uit;
• mektubu is het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat);
• yazdı is het actieve werkwoord.

In de passieve zin wordt mektup het onderwerp:

Mektup öğrenci tarafından yazıldı. — De brief werd door de leerling geschreven.

De accusatiefuitgang -(y)I — de naamvalsuitgang die een bepaald lijdend voorwerp markeert — verdwijnt dus: mektubu wordt mektup. Het nieuwe onderwerp krijgt geen accusatief. De vroegere uitvoerder kan met tarafından ‘door’ worden toegevoegd, maar meestal laat je hem weg: Mektup yazıldı.

Patroon	Turks	Nederlands
actief	Polis hırsızı yakaladı.	De politie pakte de dief.
passief, zonder uitvoerder	Hırsız yakalandı.	De dief werd gepakt.
passief, met uitvoerder	Hırsız polis tarafından yakalandı.	De dief werd door de politie gepakt.

Tijd, ontkenning en mogelijkheid

Het passieve achtervoegsel staat direct na de werkwoordstam. Andere uitgangen komen erachter. Een bruikbare volgorde is:

stam + passief + ontkenning + tijd/wijze + persoon

Niet elk vakje hoeft gevuld te zijn. In seçildim ‘ik werd gekozen’ staat bijvoorbeeld seç-il-di-m: stam + passief + verleden tijd + eerste persoon enkelvoud.

Vorm	Opbouw	Betekenis	Functie
yapılır	yap-ıl-ır	wordt gedaan	gewoonte of algemene regel
yapılıyor	yap-ıl-ıyor	wordt gedaan	nu bezig
yapıldı	yap-ıl-dı	werd/is gedaan	vastgesteld verleden
yapılmış	yap-ıl-mış	blijkt gedaan te zijn	afgeleid of vernomen verleden
yapılacak	yap-ıl-acak	zal worden gedaan	toekomst
yapılmadı	yap-ıl-ma-dı	werd niet gedaan	ontkenning vóór de tijd
yapılabilir	yap-ıl-abil-ir	kan worden gedaan	mogelijkheid
yapılmalı	yap-ıl-malı	moet gedaan worden	noodzaak of advies

Een vraag maak je op de gewone manier met het losse vraagpartikel mı/mi/mu/mü: Toplantı iptal edildi mi? ‘Is de vergadering afgelast?’ Het vraagpartikel komt dus niet tussen de stam en het passieve achtervoegsel.

Onpersoonlijke passieve zinnen

Het Turks kan ook een onovergankelijk werkwoord passief maken: een werkwoord dat normaal geen lijdend voorwerp heeft. Er is dan geen voorwerp dat onderwerp kan worden. De zin blijft onpersoonlijk en het werkwoord staat gewoonlijk in de derde persoon enkelvoud:

• Burada çalışılır. — Hier wordt gewerkt.
• Bu yoldan gidilmez. — Men gaat niet via deze weg / Deze weg mag niet worden gebruikt.
• Toplantıda çok konuşuldu. — Tijdens de vergadering werd veel gepraat.

Dit patroon is belangrijker dan de letterlijke Nederlandse vertaling doet vermoeden. Nederlands kiest vaak voor ‘men’, ‘je’, ‘ze’ of een omschrijving met ‘mag’: Burada sigara içilmez betekent in de praktijk ‘Hier mag niet worden gerookt’, ook al staat er geen apart Turks woord voor ‘mogen’.

Voorbeelden in context

Turks	Nederlands	Opmerking
Kapı açıldı.	De deur werd geopend / ging open.	Zonder context zijn beide lezingen mogelijk.
Burada sigara içilmez.	Hier mag niet worden gerookt.	Verbod als algemene regel.
Türkçe konuşulur.	Er wordt Turks gesproken.	Onpersoonlijke passief.
Yeni köprü gelecek yıl açılacak.	De nieuwe brug wordt volgend jaar geopend.	Passief in de toekomende tijd.
Bu kitap birçok dile çevrildi.	Dit boek is in veel talen vertaald.	De vertaler is niet belangrijk.
Belgeler dün gönderildi.	De documenten zijn gisteren verstuurd.	Verleden tijd.
Kazanın nedeni araştırılıyor.	De oorzaak van het ongeval wordt onderzocht.	De handeling is bezig.
Girişte kimlik kontrol edilir.	Bij de ingang wordt de identiteit gecontroleerd.	Vaste procedure.
Bu kelime nasıl telaffuz edilir?	Hoe wordt dit woord uitgesproken?	Vraag naar de gebruikelijke uitspraak.
Sorular sırayla cevaplanacak.	De vragen zullen een voor een worden beantwoord.	Toekomstige procedure.
Ben toplantıya davet edildim.	Ik ben voor de vergadering uitgenodigd.	Persoonsuitgang -m.
Çocuklar öğretmen tarafından ödüllendirildiler.	De kinderen werden door de leraar beloond.	De uitvoerder wordt uitdrukkelijk genoemd.
Bu sorun kolayca çözülebilir.	Dit probleem kan gemakkelijk worden opgelost.	Passief gecombineerd met mogelijkheid.
Oda henüz temizlenmedi.	De kamer is nog niet schoongemaakt.	Ontkenning na het passieve achtervoegsel.
Yemekler saat yedide servis edilecek.	De gerechten worden om zeven uur geserveerd.	Veelvoorkomend in horeca-informatie.

Veelgemaakte fouten

Het Nederlandse hulpwerkwoord letterlijk toevoegen

• Onjuist: Kapı olmak açıldı.
• Juist: Kapı açıldı.
• Waarom: Turks heeft hier geen apart equivalent van ‘worden’ nodig. Het achtervoegsel in aç-ıl-dı draagt de passieve betekenis al.

Na elke medeklinker automatisch -(I)l gebruiken

• Onjuist: alılmak, bululmak
• Juist: alınmak, bulunmak
• Waarom: Na een stam op l gebruik je -(I)n. De klinker volgt de klinkerharmonie.

Na een klinker een extra harmonieklinker invoegen

• Onjuist: araılmak, bekleilmek
• Juist: aranmak, beklenmek
• Waarom: Na een klinker voeg je alleen -n toe.

De accusatief op het nieuwe onderwerp laten staan

• Onjuist: Mektubu yazıldı. wanneer je ‘De brief werd geschreven’ bedoelt.
• Juist: Mektup yazıldı.
• Waarom: Mektup is in de passieve zin het onderwerp, niet meer het lijdend voorwerp. Daarom vervalt de accusatiefuitgang -u.

Ontkenning vóór de passief zetten

• Onjuist: yap-ma-ıl-dı
• Juist: yap-ıl-ma-dı
• Waarom: Eerst maak je de stam passief; pas daarna voeg je de ontkenning -ma/-me toe.

Altijd iemand met tarafından noemen

• Onnatuurlijk in veel contexten: Burada sigara insanlar tarafından içilmez.
• Natuurlijk: Burada sigara içilmez.
• Waarom: De passief wordt juist vaak gekozen om de uitvoerder weg te laten. Voeg tarafından alleen toe als die informatie relevant of contrasterend is.

Gebruiksnotities

Wanneer klinkt de passief natuurlijk?

De passief is bijzonder gangbaar in regels, aanwijzingen, nieuwsberichten, academische teksten en ambtelijke taal. De schrijver richt de aandacht op het proces of resultaat en niet op de persoon die handelt:

• Başvurular internet üzerinden yapılır. — Aanvragen worden via internet ingediend.
• Sonuçlar yarın açıklanacak. — De uitslagen worden morgen bekendgemaakt.
• Veriler analiz edildi. — De gegevens zijn geanalyseerd.

In een persoonlijk verhaal klinkt een actieve zin vaak directer. Ayşe pastayı yaptı ‘Ayşe maakte de taart’ is normaal als Ayşe belangrijk is. Pasta Ayşe tarafından yapıldı legt nadruk op het contrast ‘door Ayşe (en niet door iemand anders)’ en kan zonder zo’n reden zwaar klinken.

Tarafından en -ca/-ce

Met tarafından kun je de uitvoerder noemen: Belediye tarafından onaylandı ‘Het werd door de gemeente goedgekeurd’. Bij persoonlijke voornaamwoorden staat meestal de bezitsvorm: onun tarafından ‘door hem/haar’.

In formele teksten kan een instelling of groep ook met -ca/-ce worden gemarkeerd: Komitece kabul edildi ‘Het werd door de commissie aangenomen’. Voor dagelijkse gesprekken is tarafından duidelijker en breder bruikbaar. Geen van beide hoeft in elke passieve zin aanwezig te zijn.

Nederlands ‘zijn’ is niet altijd Turks passief

Een Nederlandse zin met ‘zijn’ plus een deelwoord kan een toestand beschrijven: ‘De deur is gesloten’ kan betekenen dat de deur nu dicht is, niet dat iemand hem zojuist sloot. Turks maakt het onderscheid vaak via context of een andere formulering:

• Kapı kapatıldı. — De deur werd/is dichtgedaan: de handeling staat centraal.
• Kapı kapalı. — De deur is dicht: de toestand staat centraal.

Kies dus niet automatisch een Turkse passief alleen omdat de Nederlandse vertaling ‘is + deelwoord’ bevat.

Verder dan de basis

Passief of spontaan gebeuren

Vormen op -(I)l kunnen in de praktijk zowel passief als spontaan of als een bereikt resultaat worden begrepen. Kapı açıldı kan ‘De deur werd geopend’ betekenen, maar ook ‘De deur ging open’. Bardak kırıldı kan ‘Het glas werd gebroken’ of gewoon ‘Het glas brak’ zijn. Context en de eventuele vermelding van een uitvoerder lossen de dubbelzinnigheid meestal op.

Overlap met de wederkerende vorm

De achtervoegsels van de passieve en de wederkerende vorm overlappen gedeeltelijk. Daardoor is de vorm alleen niet altijd genoeg om de betekenis te bepalen. Çocuk yıkandı betekent normaal ‘Het kind waste zich’, terwijl Araba yıkandı meestal ‘De auto werd gewassen’ betekent. Bij taşınmak kan de betekenis ‘verplaatst worden’ of ‘verhuizen’ zijn. Leer bij zulke werkwoorden niet alleen het achtervoegsel, maar ook de gebruikelijke betekenis en zinsbouw.

Meerdere achtervoegsels voor werkwoordsvorm

Het passieve achtervoegsel kan na een causatief achtervoegsel komen. Een causatief geeft aan dat iemand een ander iets laat doen:

• Müdür kapıyı açtırdı. — De directeur liet de deur openen.
• Kapı müdür tarafından açtırıldı. — De deur werd in opdracht van de directeur geopend.

In aç-tır-ıl-dı is de volgorde: stam + causatief + passief + verleden tijd. Zulke stapelingen zijn normaal in het Turks, maar ontleed ze van links naar rechts.

Passief kan ook worden gecombineerd met betekenissen als mogelijkheid en noodzaak: çözülebilir ‘kan worden opgelost’, yapılmalı ‘moet worden gedaan’, söylenmemeli ‘zou niet gezegd moeten worden’. Daardoor kan één Turks woord overeenkomen met een hele Nederlandse werkwoordgroep.

Overeenkomst met een meervoudig onderwerp

Bij menselijke meervoudige onderwerpen kan het werkwoord een meervoudsuitgang krijgen: Öğrenciler seçildiler ‘De leerlingen werden gekozen’. Bij niet-menselijke meervouden staat het werkwoord vaak in het enkelvoud: Kitaplar satıldı ‘De boeken werden verkocht’. In formele of nadrukkelijke contexten komt variatie voor; voor leerders is het veilige basispatroon: gebruik -lar/-ler op het werkwoord vooral bij duidelijk menselijke meervoudige onderwerpen, en vermijd een automatische kopie van de Nederlandse meervoudsvorm.

Oefentips

1. Bouw woordvormen in lagen. Neem vijf bekende werkwoorden en schrijf de stappen uit: yazmak → yazılmak → yazıldı → yazılmadı. Zo oefen je tegelijk de volgorde van passief, tijd en ontkenning.
2. Zet actieve zinnen om. Onderstreep eerst het lijdend voorwerp: Doktor hastayı muayene etti. Maak daarvan Hasta muayene edildi en voeg de uitvoerder alleen toe als die echt belangrijk is.
3. Verzamel echte onpersoonlijke zinnen. Let in Turkse stations, winkels, nieuwsberichten en gebruiksaanwijzingen op vormen als girilmez, kullanılır, yapılır en açılacak. Vertaal hun bedoeling natuurlijk naar het Nederlands, dus soms met ‘men’, ‘je’, ‘er wordt’ of ‘mag niet’.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Verleden tijd met -di — helpt je vormen als açıldı en seçildim te ontleden.
• Vervolg: De causatieve vorm — voor uitdrukkingen als ‘laten openen’; kan vóór de passief staan.
• Ter vergelijking: De wederkerende vorm — overlapt in vorm met sommige passieve werkwoorden.
• Verdieping: Formele en ambtelijke taal — gebruikt de passief vaak om procedures en besluiten zakelijk te formuleren.