Gevorderde nominalisering in het Turks

In het kort

Het Turks maakt van een werkwoord of een andere stam gemakkelijk een zelfstandig naamwoord: okumak ‘lezen’ wordt bijvoorbeeld okuma ‘het lezen’, bakmak ‘kijken’ wordt bakış ‘blik, manier van kijken’ en üretmek ‘produceren’ wordt üretim ‘productie’. De gekozen uitgang bepaalt of de nadruk ligt op de handeling, de manier waarop iets gebeurt, een afzonderlijk resultaat of een abstract begrip. Zulke vormen kunnen bovendien bezits- en naamvalsuitgangen krijgen en samen lange, maar regelmatige woordgroepen vormen.

Overzicht

Nominalisering betekent dat een handeling, eigenschap of begrip als een zelfstandig naamwoord wordt behandeld. In het Nederlands doen we dat vaak met het lezen, de aankomst, productie of een bijzin met dat. Het Turks gebruikt daarvoor vooral achtervoegsels. Dat past bij de algemene bouw van de taal: informatie wordt stap voor stap achter een stam gezet.

Op C1-niveau gaat het niet meer alleen om een eenvoudige vorm als yüzme ‘zwemmen’. Je leert kiezen tussen vormen die dicht bij een werkwoord blijven en vormen die een vast woord in de woordenschat zijn geworden. Ook moet je langere constructies kunnen ontleden, zoals çocukların düzenli okumasının önemi ‘het belang van het regelmatig lezen door kinderen’. Daarin zitten een genitief (een vorm die een relatie als ‘van’ uitdrukt), een bezitsuitgang en nog een genitief in elkaar geschoven.

Dit onderwerp bouwt voort op Turkse naamwoordelijke bijzinnen. Het verschil is vooral de aandacht: bij een naamwoordelijke bijzin kijk je naar de hele boodschap als zinsdeel; hier kijk je ook naar woordvorming, betekenisnuance en de mate waarin een vorm nog als werkwoord of al als zelfstandig woord aanvoelt.

Zo werkt het

Vier centrale patronen

Uitgang	Hoofdfunctie	Voorbeeld	Betekenis
-ma / -me	handeling of activiteit als begrip	okuma	lezen, het lezen
-(y)ış / -(y)iş / -(y)uş / -(y)üş	verloop, optreden of manier van doen	bakış, anlayış	blik; begrip, opvatting
-(I)m	benoemde handeling, resultaat of vakterm	seçim, üretim	verkiezing/keuze; productie
-lIk / -lik / -luk / -lük	toestand, eigenschap, functie of abstract begrip	güzellik, özgürlük	schoonheid; vrijheid

De hoofdletter I in een grammatische notatie staat voor een hoge klinker die zich aanpast: ı, i, u of ü. Ook A wordt soms als verzamelteken gebruikt voor a/e. Deze letters zijn dus geen letterlijk te schrijven hoofdletters.

-ma/-me: de handeling zelf

Met -ma/-me maak je een productief handelingsnaamwoord: je kunt het bij vrijwel ieder werkwoord vormen. De klinkerharmonie bepaalt de keuze:

• oku-mak → oku-ma ‘lezen’
• bekle-mek → bekle-me ‘wachten’
• ara-mak → ara-ma ‘zoeken, zoekactie’
• görüş-mek → görüş-me ‘ontmoeting, gesprek’

Deze vorm blijft sterk werkwoordelijk. Hij kan een lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat), een bijwoord en een ontkenning bij zich hebben: raporu dikkatle yeniden yazma ‘het rapport zorgvuldig opnieuw schrijven’ en toplantıya katılmama ‘het niet deelnemen aan de vergadering’.

Tegelijk gedraagt de hele vorm zich als een zelfstandig naamwoord. Er kunnen bezitsuitgangen en naamvallen (vormen die de functie in de zin aangeven) achter komen:

Vorm	Opbouw	Betekenis
okuma	oku-ma	lezen, het lezen
okumam	oku-ma-m	mijn lezen / dat ik lees
okuman	oku-ma-n	jouw lezen / dat jij leest
okuması	oku-ma-sı	zijn/haar lezen / dat hij of zij leest
okumayı	oku-ma-yı	het lezen, als bepaald lijdend voorwerp
okumaya	oku-ma-ya	naar/aan het lezen
okumadan	oku-ma-dan	van het lezen; zonder te lezen, afhankelijk van de zin

Vergelijk ook -mak/-mek. Yüzmek sağlıklıdır en Yüzme sağlıklıdır kunnen beide ‘Zwemmen is gezond’ betekenen. -mak/-mek presenteert de activiteit vaak algemeen en rechtstreeks als werkwoordbegrip; -ma/-me is zelfstandiger en kan zonder moeite bezits- en naamvalsuitgangen opnemen. Zodra een eigen handelende persoon wordt genoemd, is -ma/-me meestal de vorm die je nodig hebt: senin erken gelmen ‘dat jij vroeg komt’.

-(y)Iş: verloop, verschijningsvorm of manier

-(y)Iş vestigt vaak de aandacht op de manier waarop iets gebeurt of op één waarneembaar verloop ervan:

• bak-ış ‘blik; manier van kijken’
• gül-üş ‘lach; manier van lachen’
• yürü-y-üş ‘gang, wandeling’
• anla-y-ış ‘begrip; opvatting’
• yaz-ıl-ış ‘schrijfwijze’
• söyle-n-iş ‘uitspraak; manier waarop iets wordt gezegd’

Eindigt de stam op een klinker, dan verschijnt de verbindingsletter y, zoals in anlayış en yürüyüş. Andere werkwoordelijke uitgangen kunnen vóór de nominalisering staan. In yazılış staat bijvoorbeeld eerst het passieve -ıl: letterlijk gaat het om ‘de manier waarop iets geschreven wordt’.

Deze uitgang is minder onbeperkt productief dan -ma/-me. Veel vormen zijn vaste woorden met een eigen betekenis. Görüş kan ‘zienswijze’ of ‘gesprek’ betekenen, en anlayış kan zowel ‘begrip’ als een bredere ‘opvatting’ zijn. Raadpleeg bij twijfel een woordenboek in plaats van automatisch van elk werkwoord een -(y)Iş-vorm te maken.

-(I)m: een benoemd geval, resultaat of vakbegrip

Met -(I)m zijn veel compacte zelfstandige naamwoorden gevormd:

• seç-mek → seçim ‘keuze, verkiezing’
• üret-mek → üretim ‘productie’
• katıl-mak → katılım ‘deelname’
• sun-mak → sunum ‘presentatie’
• öl-mek → ölüm ‘dood, overlijden’
• tanı-mak → tanım ‘definitie’

Deze woorden komen veel voor in bestuurstaal, onderwijs, onderzoek en journalistiek. Ze benoemen een proces vaak als afgebakend begrip: üretim miktarı ‘productiehoeveelheid’, seçim sonuçları ‘verkiezingsuitslagen’.

-(I)m is echter geen vrij invulbaar alternatief voor -ma/-me. De precieze betekenis is vaak door gebruik vastgelegd. Zo is sunum een presentatie als product of gebeurtenis, terwijl sunma het aanbieden of presenteren als handeling benadrukt. Leer zulke vormen daarom als woordenschat, inclusief de vaste combinaties waarin ze voorkomen.

-lIk: eigenschappen en abstracte begrippen

-lIk wordt meestal toegevoegd aan een zelfstandig naamwoord of bijvoeglijk naamwoord:

• güzel → güzellik ‘schoonheid’
• özgür → özgürlük ‘vrijheid’
• insan → insanlık ‘mensheid; menselijkheid’
• öğretmen → öğretmenlik ‘het leraarschap’
• yalnız → yalnızlık ‘eenzaamheid’

De betekenis kan een eigenschap, toestand, beroep, verzamelbegrip of toepassingsdoel zijn. De uitgang is productief, maar niet iedere theoretisch mogelijke vorm is gangbaar. Bovendien kan de slot-k vóór een uitgang die met een klinker begint verzachten tot ğ: özgürlük → özgürlüğün ‘van de vrijheid’, güzellik → güzelliği ‘de schoonheid’ als bepaald lijdend voorwerp of ‘zijn/haar schoonheid’.

Op gevorderd niveau zie je -lIk ook na een complexere stam:

• sür-dür-ül-ebilir-lik → sürdürülebilirlik ‘duurzaamheid’
• anla-ş-ıl-maz-lık → anlaşılmazlık ‘onbegrijpelijkheid’
• uygula-n-abilir-lik → uygulanabilirlik ‘toepasbaarheid’

Lees zulke woorden van links naar rechts in bouwstenen, maar controleer de betekenis uiteindelijk als geheel.

Genitief en bezitsuitgang: de Turkse ‘van’-keten

Het Nederlands kan meerdere bepalingen met van achter elkaar zetten. Het Turks markeert de bezitter gewoonlijk met de genitief en het bezetene met een bezitsuitgang:

okuma-nın önem-i

lezen-GEN belang-BEZ.3

‘het belang van lezen’

Met een expliciet onderwerp wordt de constructie langer:

çocuklar-ın düzenli oku-ma-sı-nın önem-i

kinderen-GEN regelmatig lezen-NOM-BEZ.3-GEN belang-BEZ.3

‘het belang van het regelmatig lezen door kinderen’

De uitgangen zijn niet overbodig: elk paar laat zien welke delen bij elkaar horen. Zoek bij een lange woordgroep daarom eerst het laatste kernwoord en werk daarna terug langs de genitieven en bezitsuitgangen.

Voorbeelden in context

Turks	Nederlands	Toelichting
Okumanın önemi küçük yaşta anlaşılmalı.	Het belang van lezen moet al op jonge leeftijd worden ingezien.	-ma als algemene activiteit, daarna genitief.
Çocukların düzenli okuması kelime dağarcıklarını geliştirir.	Regelmatig lezen door kinderen vergroot hun woordenschat.	Het onderwerp çocukların correspondeert met -ması.
Toplantıya katılmamanız bizi şaşırttı.	Dat u niet aan de vergadering deelnam, verbaasde ons.	Ontkenning -ma, nominalisering -ma en beleefd/meervoudig bezit -nız.
Onun kapıyı açışı herkesi güldürdü.	De manier waarop hij/zij de deur opende, maakte iedereen aan het lachen.	-(y)Iş legt de nadruk op de manier van openen.
Bu kelimenin yazılışı sık sık karıştırılıyor.	De schrijfwijze van dit woord wordt vaak door elkaar gehaald.	yaz-ıl-ış: passief plus nominalisering.
Bakış açımız zamanla değişti.	Ons perspectief veranderde mettertijd.	bakış açısı is een vaste samenstelling; -ımız betekent ‘ons’.
Seçim sonuçları gece yarısı açıklandı.	De verkiezingsuitslagen werden om middernacht bekendgemaakt.	seçim is een ingeburgerd woord op -(I)m.
Yeni üretim yöntemi daha az enerji tüketiyor.	De nieuwe productiemethode verbruikt minder energie.	üretim benoemt het proces als vakbegrip.
Sunumun hazırlanması beklenenden uzun sürdü.	Het voorbereiden van de presentatie duurde langer dan verwacht.	sunum is het product; hazırlanması is de handeling.
İfade özgürlüğünün korunması gerekir.	De vrijheid van meningsuiting moet worden beschermd.	Twee genitief-bezitsrelaties in één woordgroep.
Projenin uygulanabilirliği yeniden değerlendirilecek.	De uitvoerbaarheid van het project zal opnieuw worden beoordeeld.	-abilir plus -lIk vormt een abstract begrip.
Verilerin dikkatle değerlendirilmesi güvenilirliği artırır.	Een zorgvuldige beoordeling van de gegevens verhoogt de betrouwbaarheid.	De nominalisering behoudt object en bijwoord.

Veelgemaakte fouten

Elke uitgang behandelen als een vrij verwisselbaar alternatief

• Onjuist: Sunmam yarın saat onda. als je ‘Mijn presentatie is morgen om tien uur’ bedoelt.
• Juist: Sunumum yarın saat onda.
• Waarom: sunma benoemt het presenteren als handeling; sunum is het ingeburgerde woord voor een presentatie. De keuze verandert de betekenis.

De verbindingsletter y vergeten

• Onjuist: anlaış, yürüüş
• Juist: anlayış, yürüyüş
• Waarom: Tussen een klinker aan het einde van de stam en -(y)Iş komt y.

De bezitsuitgang na een genitief weglaten

• Onjuist: Çocukların erken yatma önemlidir.
• Juist: Çocukların erken yatması önemlidir.
• Waarom: Het onderwerp staat in de genitief (çocukların), dus de nominalisering krijgt de corresponderende derde-persoonsbezitsuitgang: yat-ma-sı.

Een Nederlandse ‘van’-constructie woord voor woord nabouwen

• Onjuist: okumadan önem voor ‘het belang van lezen’
• Juist: okumanın önemi
• Waarom: De Nederlandse voorzetselgroep met van wordt hier een genitief-bezitsconstructie, niet zomaar een naamwoord in de uitgang -dan.

-ma altijd als ontkenning lezen

• Onjuist begrip: Okumam uzun sürdü opvatten als ‘Ik lees niet duurde lang’.
• Juist begrip: ‘Mijn lezen / het lezen door mij duurde lang.’
• Waarom: -ma/-me kan zowel ontkenning als nominalisering markeren. Ben gazete okumam betekent daarentegen wel ‘Ik lees geen krant’. De overige uitgangen en de zinsfunctie geven de doorslag.

Yazım en yazılış zonder onderscheid gebruiken

• Minder passend: Bu kelimenin yazımını bilmiyorum wanneer je specifiek de concrete schrijfwijze bedoelt.
• Passend: Bu kelimenin yazılışını bilmiyorum.
• Waarom: yazılış wijst duidelijk op hoe een woord geschreven wordt. Yazım is breder en komt veel voor in termen als yazım kuralları ‘spellingsregels’ en yazım kılavuzu ‘spellinggids’. In sommige contexten overlappen ze, maar niet in alle vaste combinaties.

Gebruiksnotities

In formeel Turks is nominalisering bijzonder frequent. Wetenschappelijke, bestuurlijke en zakelijke teksten verpakken hele handelingen in naamwoordgroepen: başvuruların değerlendirilmesi ‘de beoordeling van de aanvragen’ of koşulların iyileştirilmesi ‘de verbetering van de omstandigheden’. Dat maakt informatie compact, maar een opeenstapeling kan zwaar klinken.

In alledaagse spreektaal kiest men geregeld een werkwoordelijke hoofdzin waar een formele tekst een lange nominalisering gebruikt. Vergelijk Kararı yeniden değerlendireceğiz ‘We zullen het besluit opnieuw beoordelen’ met het formelere Kararın yeniden değerlendirilmesi gerekiyor ‘Een herbeoordeling van het besluit is nodig’. Beide zijn correct; het verschil zit vooral in perspectief en stijl.

Let ook op woorden die volledig zijn verzelfstandigd. Bij bakış açısı denk je meestal niet meer bewust aan ‘manier van kijken + hoek’: de samenstelling betekent gewoon ‘perspectief’. Hetzelfde geldt voor veel vormen op -(I)m en -(y)Iş. Hun grammaticale opbouw helpt bij het onthouden, maar voorspelt niet altijd hun volledige woordenboekbetekenis.

Verder dan de basis: gestapelde nominalisering

Een Turkse nominalisering kan zelf weer de basis voor verdere woordvorming of verbuiging zijn. Een nuttige manier om zo’n vorm te lezen is in lagen:

uygula-n-abilir-liğ-in değerlendiril-me-si

toepassen-PASS-mogelijk-ABSTR-GEN beoordelen-NOM-BEZ.3

‘de beoordeling van de toepasbaarheid ervan’

Niet iedere laag is een afzonderlijk Nederlands woord. Vertaal daarom pas nadat je de relaties hebt vastgesteld. Begin bij het einde: değerlendirilmesi is ‘de beoordeling ervan’; wat wordt beoordeeld, staat ervoor in de genitief.

Nominaliseringen kunnen ook werkwoordelijke informatie blijven dragen:

• lijdend voorwerp: raporu yeniden yazması ‘dat hij/zij het rapport opnieuw schrijft’
• wijze: sorunu açıkça anlatışı ‘de manier waarop hij/zij het probleem helder uitlegt’
• passief: başvurunun reddedilmesi ‘het afwijzen/de afwijzing van de aanvraag’
• mogelijkheid: planın uygulanabilirliği ‘de uitvoerbaarheid van het plan’
• ontkenning: verilerin paylaşılmaması ‘het niet delen van de gegevens’

Daarmee ligt de constructie tussen woord en zin in: van buitenaf is zij een naamwoordgroep, maar binnenin kan zij nog objecten, bijwoorden, ontkenning en een passieve vorm bevatten.

Sommige nog verder gestapelde vormen, zoals görmüşlük ‘levenservaring, het nodige gezien hebben’, komen vooral in bepaalde uitdrukkingen of stijlen voor. Ze tonen wat de Turkse woordbouw kan doen, maar zijn geen uitnodiging om willekeurig achter ieder voltooid werkwoord -lIk te zetten. Gangbaarheid blijft een kwestie van woordenschat en context.

Oefentips

1. Maak betekenisrijtjes. Kies één stam en zoek werkelijk gebruikte afleidingen: yazmak → yazma → yazılış → yazım. Noteer bij elke vorm niet alleen een vertaling, maar ook één vaste combinatie, zoals yazım kuralları.
2. Ontleed van achteren naar voren. Markeer in een formele zin eerst het laatste kernwoord, daarna elke naamvals- en bezitsuitgang. Doe dit bijvoorbeeld met çocukların kitap okuma alışkanlığının geliştirilmesi ‘het ontwikkelen van de leesgewoonte van kinderen’.
3. Herschrijf tussen stijlen. Zet een directe zin als Verileri dikkatle değerlendireceğiz om in Verilerin dikkatle değerlendirilmesi gerekiyor. Zo oefen je tegelijk vorm, naamval en het verschil tussen persoonlijke en formele formulering.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Naamwoordelijke bijzinnen — voor -ma en andere werkwoordsvormen die als zinsdeel functioneren.
• Vervolg: Gevorderde woordvorming — voor productieve uitgangen als -lIk, -CI, -lI en -sIz in complexere woorden.