Verbuiging van telwoorden in het Russisch

Kort gezegd

Russische hoofdtelwoorden veranderen van vorm zodra hun functie in de zin een andere naamval vereist: два друга, maar с двумя друзьями en о двух друзьях. Bij een samengesteld getal verbuig je in zorgvuldig Russisch ieder deel: с двадцатью одним студентом. Het zelfstandig naamwoord erachter volgt in de basisvorm de bekende telregel, maar staat in andere naamvallen meestal in dezelfde naamval als het telwoord.

Overzicht

In het Nederlands blijven telwoorden vrijwel altijd onveranderd: met twee vrienden, over vijf studenten, zonder twintig roebel. In het Russisch is dat anders. Een telwoord krijgt een naamval: een vorm die laat zien welke rol een woord in de zin speelt. Een voorzetsel of werkwoord bepaalt bijvoorbeeld dat je een genitief, datief, instrumentalis of prepositionalis nodig hebt. Daardoor wordt пять ‘vijf’ in verschillende zinnen onder meer пяти en пятью.

Dit onderwerp hoort bij B1 omdat je niet alleen de getallen zelf moet kennen, maar ook meerdere systemen tegelijk moet combineren: de verbuiging van het telwoord, de vorm van het zelfstandig naamwoord (het woord voor een persoon, dier, ding of begrip) en soms de vorm van een bijvoeglijk naamwoord. De kern is gelukkig overzichtelijk. Один gedraagt zich grotendeels als een bijvoeglijk naamwoord, два, три, четыре hebben een eigen klein patroon en пять–двадцать lijken in hun verbuiging op zelfstandige naamwoorden met een zachte uitgang.

Je gebruikt deze vormen voortdurend bij prijzen, leeftijden, afstanden, groepen mensen, aantallen pagina’s en tijdsaanduidingen. Wie alleen de telvormen uit het woordenboek kent, kan wel пять студентов zeggen, maar loopt vast zodra er ‘met’, ‘voor’, ‘zonder’ of ‘over’ voor komt.

Zo werkt het

Eerst: welke naamval vraagt de zin?

Het telwoord kiest zijn vorm niet zelf. De constructie bepaalt de naamval van de hele woordgroep:

• без ‘zonder’ vraagt de genitief: без трёх рублей;
• к ‘naar, tot’ vraagt de datief: к двум часам;
• с in de betekenis ‘met’ vraagt de instrumentalis: с пятью коллегами;
• о ‘over’ vraagt de prepositionalis: о десяти книгах.

De nominatief is de basisvorm, vaak voor het onderwerp van de zin. De accusatief wordt onder meer gebruikt voor het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). Bij два, три, четыре maakt de accusatief bovendien verschil tussen bezield en onbezield: mensen en dieren zijn bezield, voorwerpen en begrippen onbezield.

Один: verbuiging als een bijvoeglijk naamwoord

Один past zich aan geslacht, getal en naamval aan. Daarom heb je in de nominatief один друг, одна книга, одно окно en одни часы. Die laatste vorm betekent ‘één stel/één paar’ bij woorden die alleen een meervoud hebben, zoals часы ‘horloge/klok’.

Naamval	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig	Meervoud
Nominatief	один	одна	одно	одни
Genitief	одного	одной	одного	одних
Datief	одному	одной	одному	одним
Accusatief	один / одного	одну	одно	одни / одних
Instrumentalis	одним	одной	одним	одними
Prepositionalis	одном	одной	одном	одних

Bij de accusatief gebruik je одного voor een bezield mannelijk woord en одних voor een bezield meervoud: вижу одного врача, вижу одних туристов. Bij een vrouwelijk enkelvoud blijft het одну: вижу одну студентку.

Два, три, четыре: een eigen patroon

Alleen два maakt in de nominatief onderscheid naar geslacht: два bij mannelijke en onzijdige woorden, две bij vrouwelijke woorden. Buiten de nominatief verdwijnt dat verschil.

Naamval	2	3	4
Nominatief	два / две	три	четыре
Genitief	двух	трёх	четырёх
Datief	двум	трём	четырём
Accusatief, onbezield	два / две	три	четыре
Accusatief, bezield	двух	трёх	четырёх
Instrumentalis	двумя	тремя	четырьмя
Prepositionalis	двух	трёх	четырёх

Vergelijk вижу два дома ‘ik zie twee huizen’ met вижу двух друзей ‘ik zie twee vrienden’. De Nederlandse vorm twee blijft gelijk; het Russisch laat met два/двух zien of de getelde woorden bezield zijn.

Пять tot en met двадцать, plus тридцать

De getallen пять–двадцать en тридцать hebben slechts drie hoofdtypen: de basisvorm voor nominatief en accusatief, een vorm op -и voor genitief, datief en prepositionalis, en een instrumentalis op -ью.

Getal	Nominatief / accusatief	Genitief / datief / prepositionalis	Instrumentalis
5	пять	пяти	пятью
6	шесть	шести	шестью
7	семь	семи	семью
8	восемь	восьми	восемью
10	десять	десяти	десятью
11	одиннадцать	одиннадцати	одиннадцатью
20	двадцать	двадцати	двадцатью
30	тридцать	тридцати	тридцатью

Het patroon verklaart о пяти студентах, к десяти часам en с двадцатью участниками. Let vooral op de instrumentalis: niet с пяти студентами, maar с пятью студентами.

Сорок, девяносто en сто

Deze drie veelgebruikte telwoorden zijn juist eenvoudiger. Ze hebben één vorm voor nominatief en accusatief en één vorm voor alle overige naamvallen.

Getal	Nominatief / accusatief	Alle overige naamvallen
40	сорок	сорока
90	девяносто	девяноста
100	сто	ста

Dus: сорок страниц, на сорока страницах; сто рублей, без ста рублей.

Tientallen van 50 tot en met 80

Bij пятьдесят, шестьдесят, семьдесят, восемьдесят veranderen beide delen. Behandel zo’n getal niet alsof alleen het laatste stuk een uitgang krijgt.

Getal	Nominatief / accusatief	Genitief / datief / prepositionalis	Instrumentalis
50	пятьдесят	пятидесяти	пятьюдесятью
60	шестьдесят	шестидесяти	шестьюдесятью
70	семьдесят	семидесяти	семьюдесятью
80	восемьдесят	восьмидесяти	восемьюдесятью

Zo krijg je около пятидесяти километров ‘ongeveer vijftig kilometer’ en с семьюдесятью гостями ‘met zeventig gasten’.

Honderdtallen

Ook bij двести–девятьсот worden beide delen verbogen. De vormen van 200–500 laten het systeem zien; 600–900 volgen hetzelfde model als 500.

Getal	Nom./acc.	Genitief	Datief	Instrumentalis	Prepositionalis
200	двести	двухсот	двумстам	двумястами	двухстах
300	триста	трёхсот	трёмстам	тремястами	трёхстах
400	четыреста	четырёхсот	четырёмстам	четырьмястами	четырёхстах
500	пятьсот	пятисот	пятистам	пятьюстами	пятистах

Voorbeelden zijn нет двухсот рублей, к трёмстам участникам en в пятистах метрах. De datief двумстам en de instrumentalis двумястами zijn dus niet opgebouwd met het onveranderde двести.

Samengestelde getallen: ieder deel verandert

In een getal als 125 of 242 heeft elk afzonderlijk telwoord zijn eigen naamval:

• nominatief: сто двадцать пять страниц;
• genitief: без ста двадцати пяти страниц;
• instrumentalis: со ста двадцатью пятью страницами;
• prepositionalis: на ста двадцати пяти страницах.

Het laatste deel bepaalt in de nominatief en de onbezielde accusatief de vorm van het zelfstandig naamwoord. Eindigt het getal op 1, dan volgt enkelvoud: двадцать один студент. Eindigt het op 2, 3 of 4, dan volgt genitief enkelvoud: двадцать два студента. Na 5–9, 0 en 11–14 volgt genitief meervoud: двадцать пять студентов, сто одиннадцать студентов. De getallen 11–14 hebben dus voorrang op het laatste cijfer.

In een andere naamval staan het telwoord en het zelfstandig naamwoord normaal in de naamval die de zin vraagt:

• к двадцати одному студенту — datief enkelvoud na een getal op 1;
• с двадцатью двумя студентами — instrumentalis meervoud;
• о двадцати пяти студентах — prepositionalis meervoud.

Dat is een belangrijk verschil met het Nederlands. Vertaal niet woord voor woord vanuit met twee vrienden; bouw de Russische woordgroep vanuit de vereiste naamval op.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Toelichting
Я пришёл с одним другом.	Ik ben met één vriend gekomen.	Instrumentalis van один en друг.
Она разговаривала с двумя друзьями.	Ze sprak met twee vrienden.	Instrumentalis: двумя + друзьями.
У нас нет трёх рублей.	We hebben geen drie roebel.	Genitief na нет.
Я думаю о пяти студентах.	Ik denk aan vijf studenten.	Prepositionalis na о.
Ответ находится на двадцати страницах.	Het antwoord staat op twintig pagina’s.	Beide woorden staan in de prepositionalis.
Мы подошли к сорока участникам.	We liepen naar de veertig deelnemers toe.	Datief; сорок wordt сорока.
Автобус ехал с пятьюдесятью пассажирами.	De bus reed met vijftig passagiers.	Beide delen van пятьдесят veranderen.
До города около ста километров.	Het is ongeveer honderd kilometer tot de stad.	Genitief na около; сто wordt ста.
Они беседовали с двумястами студентами.	Ze spraken met tweehonderd studenten.	Instrumentalis van двести.
Мы говорили о ста двадцати пяти заявках.	We spraken over 125 aanvragen.	Elk deel staat in de prepositionalis.
Я отправил письмо двадцати одному клиенту.	Ik stuurde een brief aan 21 klanten.	Het getal eindigt op один; de hele groep is datief enkelvoud.
Она встретилась с двадцатью двумя коллегами.	Ze sprak af met 22 collega’s.	Instrumentalis meervoud na een samengesteld getal op два.
В музее было сто одиннадцать посетителей.	Er waren 111 bezoekers in het museum.	111 eindigt grammaticaal op одиннадцать, dus genitief meervoud.

Veelgemaakte fouten

Alleen het laatste deel verbuigen

• Fout: о сто двадцати пяти страницах
• Goed: о ста двадцати пяти страницах
• Waarom: In verzorgd Russisch krijgt ieder onderdeel van een samengesteld hoofdtelwoord de vereiste naamval. Сто wordt in de prepositionalis ста.

De basisvorm na een voorzetsel laten staan

• Fout: с два друзьями
• Goed: с двумя друзьями
• Waarom: С in de betekenis ‘met’ vraagt de instrumentalis. Zowel два als друзья moet daarom veranderen.

Пяти en пятью verwisselen

• Fout: с пяти студентами
• Goed: с пятью студентами
• Waarom: Пяти hoort bij genitief, datief en prepositionalis. De instrumentalis is пятью.

Две bij elk vrouwelijk woord gebruiken

• Fout: с двеми книгами
• Goed: с двумя книгами
• Waarom: Het onderscheid два/две bestaat alleen in nominatief en onbezielde accusatief. In de instrumentalis is de vorm voor alle geslachten двумя.

Bij personen dezelfde accusatief als bij dingen nemen

• Fout: Я вижу два студента.
• Goed: Я вижу двух студентов.
• Waarom: Na 2–4 krijgt het telwoord bij bezielde zelfstandige naamwoorden de genitiefachtige accusatiefvorm: двух, трёх, четырёх. Vergelijk het onbezielde вижу два стола.

Alleen naar het laatste cijfer kijken

• Fout: сто одиннадцать студент
• Goed: сто одиннадцать студентов
• Waarom: 11–14 vragen genitief meervoud, ook binnen een groter getal. Pas bij сто двадцать один студент bepaalt de laatste 1 weer het enkelvoud.

Gebruiksnotities

In spontane spreektaal hoor je soms dat een spreker bij een lang getal niet elk onderdeel duidelijk verbuigt. Dat maakt de volledige verbuiging niet overbodig. In schrijftaal, presentaties, examens en formele gesprekken geldt het volledig verbogen patroon als de veilige norm. Bij korte, veelgebruikte combinaties als с двумя людьми en около ста рублей klinkt een onveranderde vorm bovendien direct onnatuurlijk.

Russische spelling schrijft ё vaak als е, zodat je zowel трёх als трех kunt tegenkomen. De uitspraak blijft met /jo/. In leermateriaal is ё nuttig omdat het meteen de uitspraak en vaak ook de klemtoon zichtbaar maakt.

De woorden тысяча ‘duizend’, миллион en миллиард gedragen zich grotendeels als zelfstandige naamwoorden. Je zegt bijvoorbeeld с двумя тысячами рублей en о трёх миллионах жителей. In een lang getal worden ook deze delen verbogen: с двумя тысячами двадцатью пятью рублями.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Bijvoeglijke naamwoorden na twee, drie en vier

Staat er ook een bijvoeglijk naamwoord in de woordgroep, dan ontstaat een extra bijzonderheid. Na 2–4 staat het zelfstandig naamwoord in de basisconstructie in de genitief enkelvoud, maar het bijvoeglijk naamwoord staat doorgaans in het meervoud:

• два новых дома — twee nieuwe huizen;
• три больших окна — drie grote ramen;
• две новые книги — twee nieuwe boeken.

Bij mannelijke en onzijdige woorden is de genitief meervoud van het bijvoeglijk naamwoord gebruikelijk: два новых дома. Bij vrouwelijke woorden is vaak de nominatief meervoud te zien: две новые книги. Deze asymmetrie hoef je niet in één keer productief te beheersen, maar ze verklaart waarom две новой книги niet klopt.

Werkwoord in enkelvoud of meervoud

Een telwoordgroep als onderwerp kan soms met een enkelvoudig en soms met een meervoudig werkwoord voorkomen. Het enkelvoud presenteert het aantal eerder als één geheel of als louter hoeveelheid: Прошло пять лет ‘Er zijn vijf jaar verstreken’. Het meervoud legt meer nadruk op de afzonderlijke personen of hun actieve handeling: Пять студентов пришли раньше ‘Vijf studenten kwamen eerder’. Woordvolgorde, bezieldheid en stijl beïnvloeden de keuze; het is dus niet simpelweg dezelfde overeenkomst als in het Nederlands.

Verzameltelwoorden

Naast два, три, четыре bestaan vormen als двое, трое, четверо. Ze komen onder meer voor bij groepen mannelijke personen, kinderen en woorden die alleen een meervoud hebben: двое друзей, трое детей, двое суток. Ook deze vormen verbuigen: двоих друзей, двоим друзьям, с двоими друзьями, о двоих друзьях. Gebruik ze niet zomaar bij volwassen vrouwelijke persoonsnamen: две студентки is neutraal, niet двое студенток.

Keuze na samengestelde getallen

Bij 21, 31, 41 enzovoort gedraagt один zich naar het geslacht van het zelfstandig naamwoord: двадцать один дом, двадцать одна книга, двадцать одно окно. Bij 22 enzovoort blijft ook het onderscheid два/две bestaan: двадцать два дома, maar двадцать две книги. In andere naamvallen verdwijnen deze nominatiefverschillen waar het gewone verbuigingspatroon dat voorschrijft: с двадцатью двумя книгами.

Oefentips

1. Oefen per voorzetsel, niet als losse rijtjes. Maak vaste reeksen als без двух/трёх/пяти рублей, с двумя/тремя/пятью друзьями en о двух/трёх/пяти книгах. Zo koppel je vorm en functie meteen aan elkaar.
2. Bouw lange getallen van links naar rechts op. Schrijf eerst 125 als сто + двадцать + пять en zet daarna ieder deel apart in de gewenste naamval: ста + двадцати + пяти.
3. Controleer als laatste het zelfstandig naamwoord. Vraag jezelf af: eindigt de basisvorm op 1, op 2–4, op 5–0 of op 11–14? In een schuine naamval controleer je daarna of telwoord en zelfstandig naamwoord beide de door de zin gevraagde vorm hebben.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Getallen 20–1000+ — de opbouw van tientallen, honderdtallen en samengestelde getallen waarop deze verbuiging voortbouwt.
• Handig om te herhalen: Meervoudige naamvalsuitgangen — nodig voor vormen als друзьями, студентах en рублей.
• Vervolgonderwerp: Rangtelwoorden — vormen als ‘eerste’ en ‘tweede’, die zich anders gedragen dan hoofdtelwoorden.