Tegenwoordig deelwoord in het Noors

Kort gezegd

Het Noorse tegenwoordig deelwoord eindigt meestal op -ende: snakke → snakkende en lese → lesende. De vorm kan een zelfstandig naamwoord beschrijven (en snakkende fugl) of een gelijktijdige, voortgaande handeling aangeven (Hun kom løpende). Anders dan in het Nederlands verandert de vorm niet naar geslacht, getal of bepaaldheid.

Overzicht

Een deelwoord is een vorm van een werkwoord die ook eigenschappen van een bijvoeglijk naamwoord kan hebben. Het tegenwoordig deelwoord (presens partisipp) stelt een handeling of toestand meestal voor als bezig, voortgaand of kenmerkend: et sovende barn is een kind dat slaapt, en økende priser zijn prijzen die stijgen. Het woord „tegenwoordig” betekent hier niet dat de hele zin noodzakelijk in de tegenwoordige tijd staat. In Jeg så et gråtende barn staat gråtende bij een gebeurtenis in het verleden.

De vorm is gemakkelijk te herkennen, maar natuurlijk gebruik vraagt meer gevoel voor stijl. Veel deelwoorden zijn gewone, veelvoorkomende woorden geworden, zoals spennende (spannend), overraskende (verrassend), levende (levend), kommende (komend) en gjeldende (geldend). Vrij gevormde combinaties zoals sittende, stående en løpende komen eveneens vaak voor. Andere combinaties zijn grammaticaal mogelijk, maar klinken formeel, compact of literair.

Dit onderwerp staat op C1-niveau omdat het niet alleen om de uitgang gaat. Op dit niveau leer je ook onderscheid maken tussen een echt werkwoordelijk deelwoord, een vast bijvoeglijk woord en een compacte constructie die in alledaagse taal vaak anders wordt uitgedrukt. Voor Nederlandstaligen is vooral belangrijk dat Noors geen algemene voortgaande tijd maakt met een deelwoord zoals Nederlands dat kan doen met aan het of zitten te.

Vorming en werking

De basisvorm op -ende

Neem als uitgangspunt de infinitief, de woordenboekvorm van het werkwoord, meestal met å: å snakke, å lese, å bo. Bij de meeste infinitieven op een onbeklemtoonde -e vervang je die slot-e door -ende. Bij infinitieven die niet op zo'n -e eindigen, voeg je doorgaans -ende toe.

Infinitief	Vorming	Tegenwoordig deelwoord	Betekenis
å snakke	snakk- + -ende	snakkende	pratend
å lese	les- + -ende	lesende	lezend
å arbeide	arbeid- + -ende	arbeidende	werkend
å synge	syng- + -ende	syngende	zingend
å bo	bo + -ende	boende	wonend
å gå	gå + -ende	gående	lopend, gaand
å se	se + -ende	seende	ziend
å le	le + -ende	leende	lachend

Bij korte werkwoorden als se en le blijven daardoor twee e's zichtbaar: seende, leende. Dat is geen typefout. Sommige weinig gebruikte of versteende vormen hebben een eigen stam, bijvoorbeeld være → værende in nåværende (huidig) en gjenværende (resterend), en ha → havende in formele samenstellingen. Leer zulke woorden als geheel in plaats van voor elk zeldzaam werkwoord zelf een vorm te bedenken.

Geen verbuiging

Als een Noors tegenwoordig deelwoord als bijvoeglijke bepaling wordt gebruikt, is het onverbuigbaar: het krijgt geen andere uitgang bij een onzijdig woord, een meervoud of een bepaalde vorm. „Verbuiging” betekent hier dat een beschrijvend woord van vorm verandert om bij het zelfstandig naamwoord te passen.

Omgeving	Noors	Nederlands
enkelvoud, mannelijk	en sovende mann	een slapende man
enkelvoud, onzijdig	et sovende barn	een slapend kind
meervoud	sovende barn	slapende kinderen
bepaald meervoud	de sovende barna	de slapende kinderen

Hier ligt een typische Nederlandse valkuil. In het Nederlands wisselen slapend en slapende afhankelijk van de omgeving; in het Noors blijft het altijd sovende. Voeg dus geen -t, extra -e of meervoudsuitgang toe.

Voor een zelfstandig naamwoord

Het deelwoord kan direct vóór een zelfstandig naamwoord staan. Het zelfstandig naamwoord is dan doorgaans degene of datgene dat de handeling uitvoert of de ontwikkeling ondergaat:

• en snakkende fugl — een pratende vogel;
• smilende barn — glimlachende kinderen;
• en voksende by — een groeiende stad;
• de kommende ukene — de komende weken.

Zo'n deelwoord kan nog iets van een werkwoord behouden. Het kan bijvoorbeeld worden uitgebreid met een bijwoord of een aanvulling: en raskt voksende by (een snel groeiende stad), studenter boende i Oslo (studenten die in Oslo wonen). Lange uitbreidingen vóór het zelfstandig naamwoord kunnen zwaar worden. Een betrekkelijke bijzin met som klinkt dan vaak natuurlijker: studenter som bor i Oslo.

Na zijn: eigenschap of ontwikkeling

Na være kan een vorm op -ende een kenmerk, indruk of ontwikkeling beschrijven:

• Filmen er spennende. — De film is spannend.
• Resultatet er overraskende. — Het resultaat is verrassend.
• Interessen er økende. — De belangstelling neemt toe.

Bij woorden als spennende en overraskende voelt de vorm vaak als een gewoon bijvoeglijk naamwoord. Toch blijft hij onveranderd: et spennende kurs, en spennende bok, spennende bøker. Een vergelijking maak je gewoonlijk met mer en mest: mer spennende, mest overraskende.

Met houdings-, bewegings- en veranderingswerkwoorden

Een kenmerkende Noorse constructie combineert een vervoegd werkwoord met een tegenwoordig deelwoord. Veelvoorkomende eerste werkwoorden zijn sitte (zitten), stå (staan), ligge (liggen), gå (gaan/lopen), komme (komen) en bli (worden, blijven).

Patroon	Voorbeeld	Functie
sitte/stå/ligge + deelwoord	Han satt lesende.	houding en gelijktijdige activiteit
komme/gå + deelwoord	Hun kom løpende.	manier van bewegen
bli + deelwoord	De ble stående.	in een houding of toestand terechtkomen en daarin blijven

Deze constructies zijn niet allemaal even neutraal. Hun kom løpende en De ble stående zijn heel gewoon. Han satt lesende is correct, maar klinkt schrijftaliger dan Han satt og leste. In dagelijkse gesprekken gebruikt het Noors vaak twee vervoegde werkwoorden met og: Hun sitter og leser (ze zit te lezen), Han sto og ventet (hij stond te wachten).

Geen zelfstandige tijdsvorm

Het deelwoord heeft zelf geen persoon en geen tijd. Lesende zegt niet wie leest en ook niet of dat nu, gisteren of morgen gebeurt. Die informatie komt uit het zelfstandig naamwoord en het vervoegde werkwoord:

• Jeg ser et lesende barn. — tegenwoordige tijd;
• Jeg så et lesende barn. — verleden tijd;
• I morgen møter vi de reisende. — toekomstige verwijzing.

Gebruik -ende daarom niet als vervanging voor de gewone tegenwoordige tijd. „Ik lees” is jeg leser, niet alleen jeg lesende.

Voorbeelden in context

Noors	Nederlands	Toelichting
En snakkende fugl satt på gjerdet.	Er zat een pratende vogel op het hek.	Deelwoord vóór een zelfstandig naamwoord.
De smilende barna løp inn.	De glimlachende kinderen renden naar binnen.	Smilende blijft onveranderd in het meervoud.
Barnet lå sovende i vogna.	Het kind lag in de kinderwagen te slapen.	Houding en gelijktijdige toestand.
Hun kom løpende da hun hørte navnet sitt.	Ze kwam aanrennen toen ze haar naam hoorde.	Het deelwoord geeft de manier van bewegen aan.
Vi ble stående utenfor og vente.	We bleven buiten staan wachten.	Bli stående drukt het ontstaan en voortduren van de houding uit.
Han satt lesende ved vinduet.	Hij zat bij het raam te lezen.	Correct, maar compacter en schrijftaliger dan satt og leste.
Det er overraskende at ingen protesterte.	Het is verrassend dat niemand protesteerde.	Vast beschrijvend gebruik na er.
Dette er en spennende bok.	Dit is een spannend boek.	Veelvoorkomend bijvoeglijk gebruik.
Oslo er en raskt voksende by.	Oslo is een snel groeiende stad.	Het bijwoord raskt bepaalt voksende nader.
Gjeldende regler finner du på nettsiden.	De geldende regels vind je op de website.	Gjeldende is gebruikelijk in zakelijke en formele teksten.
De kommende ukene blir travle.	De komende weken worden druk.	Kommende verwijst naar de nabije toekomst.
Hun gikk gråtende hjem.	Ze ging huilend naar huis.	Twee gelijktijdige handelingen met hetzelfde onderwerp.
Det bor mange norsktalende familier her.	Hier wonen veel Noorssprekende gezinnen.	Deelwoord in een samenstelling.
De reisende måtte vise billett.	De reizigers moesten hun kaartje tonen.	Zelfstandig gebruikt deelwoord voor personen.

Veelgemaakte fouten

1. De Nederlandse voortgaande vorm letterlijk overzetten

• Onjuist: Jeg er lesende en bok.
• Goed: Jeg leser en bok. / Jeg sitter og leser en bok.
• Waarom: Noors gebruikt være + presens partisipp niet als algemene tegenhanger van Nederlands aan het lezen zijn. De gewone tegenwoordige tijd is meestal genoeg. Als de houding relevant is, is sitter og leser natuurlijk.

2. Een Nederlandse verbuigingsuitgang toevoegen

• Onjuist: et sovendet barn / de sovendene barna
• Goed: et sovende barn / de sovende barna
• Waarom: Een tegenwoordig deelwoord op -ende is onverbuigbaar. Alleen het zelfstandig naamwoord en eventuele andere bepalers geven getal en bepaaldheid aan.

3. De infinitiefuitgang laten staan

• Onjuist: snakkeende, leseende
• Goed: snakkende, lesende
• Waarom: Bij de gewone infinitieven op een onbeklemtoonde -e vervang je die slot-e door -ende. Korte vormen als seende en leende gedragen zich anders; daar hoort de dubbele e juist wel.

4. Van elk Nederlands deelwoord automatisch een Noors deelwoord maken

• Minder natuurlijk: en mann lesende avisen in een gewone beschrijving
• Natuurlijker: en mann som leser avisen — een man die de krant leest
• Waarom: Lange of sterk werkwoordelijke bepalingen klinken in het Noors snel compact en formeel. Een bijzin met som is in alledaagse taal vaak duidelijker.

5. Twee verschillende uitvoerders suggereren

• Onduidelijk: Gående hjem begynte regnet.
• Goed: Da jeg gikk hjem, begynte det å regne.
• Waarom: Bij een los vooropgeplaatst deelwoord verwacht de lezer dat het onderwerp van de hoofdzin ook de handeling van het deelwoord uitvoert. Regen kan hier niet „naar huis lopend” zijn. Maak het bedoelde onderwerp expliciet.

6. -ende verwarren met het voltooid deelwoord

• Onjuist voor „een geschreven brief”: et skrivende brev
• Goed: et skrevet brev
• Waarom: Skrivende betekent schrijvend en heeft een actieve, voortgaande betekenis. Skrevet is het voltooid deelwoord en beschrijft het resultaat van schrijven. En skrivende person is iemand die schrijft; en skrevet tekst is een tekst die geschreven is.

Gebruiksnotities

Alledaags, journalistiek en formeel taalgebruik

Korte, ingeburgerde vormen zijn in alle registers normaal: spennende, levende, manglende, kommende en overraskende. Ook bewegingsconstructies als kom løpende en toestandsconstructies als ble sittende klinken heel natuurlijk.

In kranten, verslagen en zakelijke teksten maakt -ende informatie compact: økende kostnader (stijgende kosten), gjeldende lov (geldende wet), ledende aktører (toonaangevende spelers), manglende dokumentasjon (ontbrekende documentatie). In een gesprek kiest men bij een concrete activiteit vaker een bijzin of twee werkwoorden met og: folk som venter of folk står og venter in plaats van een lange deelwoordgroep.

Bokmål en Nynorsk

De voorbeelden in dit artikel volgen Bokmål. In Nynorsk is de gewone uitgang -ande, bijvoorbeeld snakkande en lesande. Een vorm als snakkande is dus niet per se fout Noors, maar hoort niet bij de Bokmål-norm die hier wordt geoefend. Houd de twee schrijftalen in je eigen tekst consequent uit elkaar.

Betekenis hangt soms van het hele woord af

Niet elk woord op -ende wordt nog als een vrije, lopende handeling gevoeld. Spennende betekent meestal „spannend”, niet letterlijk „iets dat spant”. Ledende kan „leidend” of „toonaangevend” betekenen, en levende kan tegenover død (dood) staan. Woordenboekbetekenis en vaste woordcombinaties zijn daarom minstens zo belangrijk als de vormingsregel.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Werkwoordelijk of bijvoeglijk?

Er bestaat geen harde grens tussen een werkwoordelijk deelwoord en een vast bijvoeglijk woord. Je kunt naar drie signalen kijken:

1. Een concrete gelijktijdige handeling: in Hun kom løpende is løpende duidelijk verbonden met å løpe.
2. Uitbreiding als een werkwoord: in en stadig voksende interesse for norsk heeft voksende een nadere bepaling (stadig) en een aanvulling (for norsk).
3. Een vaste eigenschap of beoordeling: in en spennende roman functioneert spennende vrijwel als een gewoon bijvoeglijk naamwoord.

Voor correct gebruik hoef je niet altijd één etiket te kiezen. Belangrijker is dat je begrijpt wat de vorm in de zin doet en welk register hij oproept.

Zelfstandig gebruikte vormen

Een deelwoord kan ook naar personen verwijzen zonder dat er direct een zelfstandig naamwoord achter staat. Dat heet zelfstandig gebruik: het beschrijvende woord neemt dan zelf de plaats van een zelfstandig naamwoord in.

• en reisende — een reiziger;
• de reisende — de reizigers;
• de pårørende — de naasten, familieleden;
• gående — voetgangers, vooral in verkeerscontexten.

De vorm op -ende blijft gelijk, maar lidwoorden en andere bepalers laten zien of het om één of meer personen gaat. Sommige van deze vormen, vooral pårørende, zijn vaste zelfstandige naamwoorden geworden en moeten als woordenschat worden geleerd.

Samenstellingen

Noors maakt gemakkelijk samenstellingen met een tegenwoordig deelwoord. Zulke woorden worden aaneengeschreven:

• norsktalende — Noorssprekend;
• selvbetjenende — zelfbedienend;
• langvarende — langdurig;
• frittstående — vrijstaand, zelfstandig;
• banebrytende — baanbrekend.

De betekenis is niet altijd volledig af te leiden uit de losse delen. Controleer bij twijfel een woordenboek, vooral als je zelf een lange samenstelling wilt vormen.

Bli plus deelwoord

Met bli krijgt een deelwoord vaak de betekenis „in een toestand terechtkomen en daar blijven”. Dit is meer dan alleen een voortgaande handeling:

• Hun ble sittende hele kvelden. — Ze bleef de hele avond zitten.
• Spørsmålet ble hengende i lufta. — De vraag bleef in de lucht hangen.
• Han ble gående uten jobb lenge. — Hij liep lange tijd zonder werk rond.

Deze constructie is productief, maar de precieze vertaling verschilt per werkwoord. Nederlands gebruikt vaak blijven, komen te of een omschrijving.

Compacte stijl en herschrijven

Op C1-niveau is niet alleen vormen maken belangrijk, maar ook weten wanneer je ze beter niet gebruikt. Vergelijk:

• compact: De i Oslo boende studentene fikk e-post.
• natuurlijker in neutrale taal: Studentene som bor i Oslo, fikk e-post.

De eerste structuur is begrijpelijk, maar zwaar en ambtelijk. De tweede geeft dezelfde informatie met een betrekkelijke bijzin. Gebruik een uitgebreide deelwoordgroep bewust als beknoptheid bij het register past; kies anders voor som + vervoegd werkwoord.

Oefentips

1. Maak viertallen zonder de deelwoordsvorm te veranderen. Kies bijvoorbeeld sove en schrijf en sovende mann, et sovende barn, sovende mennesker en de sovende barna. Zo leer je actief dat -ende onverbuigbaar is.
2. Vergelijk drie natuurlijke formuleringen. Zet naast elkaar: Hun leser, Hun sitter og leser en Hun sitter lesende. Noteer wat elke zin extra zegt en welke versie je in een gewoon gesprek zou kiezen.
3. Verzamel vaste combinaties uit echte teksten. Zoek vormen als økende, gjeldende, kommende, manglende en stående. Schrijf de hele woordgroep op, bijvoorbeeld økende priser, in plaats van alleen het losse deelwoord. Zo leer je register en betekenis tegelijk.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Tegenwoordige tijd — helpt je de gewone persoonsvorm, zoals leser, te onderscheiden van het onvervoegde deelwoord lesende.