Passiefachtige constructies in het Hongaars

Kort gezegd

Het moderne Hongaars gebruikt meestal geen aparte passiefvorm zoals het Nederlandse worden/zijn + voltooid deelwoord. Afhankelijk van de bedoeling kiest het vaak een actieve zin in de derde persoon meervoud, een werkwoord dat een verandering uitdrukt, of een vorm op -ható/-hető. Vertaal dus niet automatisch woord voor woord: bepaal eerst of het om een handeling, een verandering, een mogelijkheid of een toestand gaat.

Overzicht

In het Nederlands zeggen we gemakkelijk het huis werd gebouwd, de deur is geopend en dit formulier kan online worden ingevuld. Daarbij kan degene die handelt buiten beeld blijven. Het Hongaars verdeelt deze betekenissen over meerdere constructies. De gewone keuze voor een gebeurtenis met een onbekende of onbelangrijke menselijke handelende persoon is vaak een actieve werkwoordsvorm in de derde persoon meervoud: Megépítették a házat — letterlijk ongeveer ‘ze hebben het huis gebouwd’.

Daarnaast heeft het Hongaars werkwoorden die een verandering of een proces zonder genoemde veroorzaker weergeven. Sommige eindigen op -ódik/-ődik, zoals megoldódik ‘opgelost raken’, maar andere hebben een heel andere vorm, zoals kinyílik ‘opengaan’ en épül ‘gebouwd worden/in aanbouw zijn’. Een vorm op -ható/-hető drukt juist uit dat iets mogelijk of geschikt is: olvasható betekent ‘leesbaar’ of ‘kan gelezen worden’.

Dit onderwerp hoort bij B2, omdat je niet slechts één vorm leert, maar tussen verschillende gezichtspunten kiest. Je hebt daarbij ook de verleden tijd nodig. Voor Nederlandstaligen is vooral de omschakeling belangrijk: waar het Nederlands één passieve zin kan gebruiken, vraagt het Hongaars eerst wat de spreker precies centraal wil stellen.

Hoe het werkt

1. Derde persoon meervoud: iemand doet het, maar wie doet er niet toe

Als een niet genoemde menselijke persoon of groep de handeling uitvoert, gebruikt het Hongaars vaak de derde persoon meervoud: de vorm die normaal ‘zij’ betekent. Het persoonlijk voornaamwoord ők ‘zij’ blijft weg. De zin is grammaticaal actief, ook wanneer een natuurlijke Nederlandse vertaling passief is.

• Megépítették a házat. — Het huis is gebouwd.
• Itt magyarul beszélnek. — Hier wordt Hongaars gesproken.
• Holnap kihirdetik az eredményeket. — De uitslagen worden morgen bekendgemaakt.

Het belangrijkste vormverschil met het Nederlands is de rol van a házat. Dat is nog steeds het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat), met de accusatiefuitgang -t, die dit zinsdeel markeert. Het wordt dus niet het onderwerp (wie of wat de zin als uitgangspunt neemt) van de Hongaarse zin. Vergelijk:

• Nederlands passief: Het huis werd gebouwd.
• Hongaars actief: (Zij) bouwden het huis — Megépítették a házat.

De werkwoordsuitgang volgt de gewone Hongaarse keuze tussen de bepaalde en onbepaalde vervoeging. Bij een bepaald lijdend voorwerp, zoals a házat ‘het huis’, krijg je bijvoorbeeld építették. Bij een onbepaald voorwerp staat építettek: Építettek egy házat ‘Er werd een huis gebouwd/Ze bouwden een huis’.

Deze constructie past vooral wanneer een menselijke uitvoerder logisch aanwezig is. Als de uitvoerder bekend en relevant is, noemt het Hongaars die liever als gewoon onderwerp:

• A házat egy helyi cég építette. — Een plaatselijk bedrijf heeft het huis gebouwd.

Dat klinkt meestal natuurlijker dan een passiefachtige omschrijving met ‘door een plaatselijk bedrijf’.

2. Een verandering zonder handelende persoon

Soms wil je niet zeggen wat iemand deed, maar wat er met een zaak gebeurde. Dan kiest het Hongaars vaak een intransitief werkwoord: een werkwoord zonder lijdend voorwerp. Het getroffen ding staat nu als onderwerp zonder accusatiefuitgang.

Handeling met een uitvoerder	Verandering of proces	Nederlands verschil
Kinyitották az ajtót.	Az ajtó kinyílt.	Ze openden de deur. → De deur ging open.
Megoldották a problémát.	A probléma megoldódott.	Ze losten het probleem op. → Het probleem raakte opgelost.
Felépítették az iskolát.	Felépült az iskola.	Ze bouwden de school. → De school werd/is gebouwd.

Vormen op -ódik/-ődik komen veel voor in deze groep. De klinker hangt samen met de Hongaarse klinkerharmonie: íródik ‘geschreven worden/ontstaan op schrift’, megoldódik ‘opgelost raken’. Zulke werkwoorden kunnen een proces voorstellen alsof het vanzelf verloopt of zonder dat de veroorzaker belangrijk is.

Toch is -ódik/-ődik geen vrij toepasbare passiefuitgang. Je kunt hem niet zomaar achter ieder werkwoord zetten. Veel gangbare veranderingswerkwoorden hebben een andere vorm: nyílik ‘opengaan’, zárul ‘sluiten/afgesloten worden’, épül ‘gebouwd worden’ en készül ‘gemaakt of voorbereid worden’. Leer daarom het intransitieve werkwoord als een eigen woord, liefst samen met zijn transitieve tegenhanger.

3. -ható/-hető: iets kan gedaan worden

De uitgang -hat/-het drukt mogelijkheid uit. Met de bijvoeglijke vorm -ó/-ő ontstaat -ható/-hető: een vorm die ‘te …’, ‘…baar’ of ‘kan worden …’ kan betekenen. De keuze tussen a en e volgt opnieuw de klinkerharmonie.

Werkwoord	Vorm op -ható/-hető	Betekenis
olvas — lezen	olvasható	leesbaar; kan gelezen worden
megold — oplossen	megoldható	oplosbaar; kan opgelost worden
fizet — betalen	fizethető	betaalbaar; kan betaald worden
használ — gebruiken	használható	bruikbaar; kan gebruikt worden

De vorm kan als gezegde staan: A jegy online megvásárolható ‘Het kaartje kan online worden gekocht’. Hij kan ook direct vóór een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak of begrip) staan: egy könnyen használható alkalmazás ‘een gemakkelijk te gebruiken toepassing’.

Let op het betekenisverschil:

• A levelet elküldték. — De brief is verstuurd. Er was een werkelijke handeling.
• A levél elküldhető. — De brief kan verstuurd worden. Het gaat om mogelijkheid.

Met nem ontken je de mogelijkheid: nem olvasható ‘niet leesbaar/kan niet gelezen worden’. Sterkere afleidingen op -hatatlan/-hetetlen betekenen ‘onmogelijk te …’, bijvoorbeeld megoldhatatlan ‘onoplosbaar’ en olvashatatlan ‘onleesbaar’.

4. Een bereikte toestand met van + -va/-ve

Wanneer vooral het resultaat op een bepaald moment telt, gebruikt het Hongaars vaak een vorm op -va/-ve met van ‘zijn’ (of een andere vorm van lenni). Deze vorm heet een bijwoordelijk deelwoord: een werkwoordsvorm die hier de toestand na een handeling beschrijft.

• Az ajtó be van zárva. — De deur is dicht/op slot.
• A vacsora el van készítve. — Het avondeten is klaargemaakt en staat klaar.
• A dokumentumok alá vannak írva. — De documenten zijn ondertekend.

Dit is niet simpelweg een algemene vervanging voor het Nederlandse passief. Az ajtót bezárták vertelt dat iemand de deur sloot; az ajtó be van zárva beschrijft de toestand waarin de deur zich bevindt. Bovendien kan van in de tegenwoordige tijd niet zomaar worden weggelaten in deze constructie.

Voorbeelden in context

Hongaars	Nederlands	Toelichting
Megépítették a házat.	Het huis is gebouwd.	Niet genoemde menselijke uitvoerder; a házat blijft lijdend voorwerp.
A hidat jövőre felújítják.	De brug wordt volgend jaar gerenoveerd.	Derde persoon meervoud in de tegenwoordige tijd.
Tegnap bezárták az üzletet.	De winkel werd gisteren gesloten.	De gebeurtenis staat centraal.
Itt magyarul beszélnek.	Hier wordt Hongaars gesproken.	Onpersoonlijk gebruik zonder lijdend voorwerp.
Az ajtó kinyílt.	De deur ging open.	Een verandering met kinyílik, niet met -ódik.
A feladat megoldódott.	De opgave werd opgelost.	Het resultaat verschijnt zonder genoemde oplosser.
A cukor feloldódott a teában.	De suiker loste op in de thee.	Een natuurlijk proces.
Épül az új iskola.	De nieuwe school wordt gebouwd.	épül legt de nadruk op het lopende proces.
Ez a könyv olvasható.	Dit boek is leesbaar.	Mogelijkheid of eigenschap op -ható.
A jegy online megvásárolható.	Het kaartje kan online worden gekocht.	Mogelijkheid; het voorvoegsel meg- blijft bij het werkwoord.
Ez a szöveg könnyen érthető.	Deze tekst is gemakkelijk te begrijpen.	Veelgebruikte vorm op -hető.
Az ajtó be van zárva.	De deur is op slot.	Bestaande toestand, niet de handeling van sluiten.
A vacsora el van készítve.	Het avondeten is klaargemaakt en staat klaar.	Resultaatconstructie op -va/-ve.
A bizottság által elfogadott javaslat holnap lép hatályba.	Het door de commissie aangenomen voorstel treedt morgen in werking.	Formele naamwoordgroep met által ‘door’.

Veelgemaakte fouten

Een Nederlandse passiefzin woord voor woord nabouwen

• Onnatuurlijk voor een gebeurtenis: A ház volt építve 2010-ben.
• Natuurlijk: A házat 2010-ben építették.
• Waarom: Bij een gebeurtenis met een niet genoemde menselijke uitvoerder kiest het Hongaars vaak de derde persoon meervoud. De vorm met volt … építve legt juist nadruk op een bestaande toestand en past niet automatisch overal waar het Nederlands werd gebouwd gebruikt.

De accusatief vergeten

• Fout: Megépítették a ház.
• Goed: Megépítették a házat.
• Waarom: A házat is in de Hongaarse actieve zin het lijdend voorwerp. Daarom krijgt het de uitgang -t, ook al is het huis onderwerp in de Nederlandse passieve vertaling.

De verkeerde vervoeging bij een bepaald voorwerp kiezen

• Fout: Megépítettek a házat.
• Goed: Megépítették a házat.
• Vergelijk: Építettek egy házat. — Er werd een huis gebouwd.
• Waarom: A házat is bepaald en vraagt hier de bepaalde vervoeging; egy házat ‘een huis’ is onbepaald.

-ódik/-ődik als universele passiefuitgang behandelen

• Onnatuurlijk voor ‘het boek werd gelezen’: A könyv olvasódott.
• Natuurlijk: Elolvasták a könyvet.
• Waarom: Niet ieder werkwoord vormt een gewone passiefachtige tegenhanger op -ódik/-ődik. Olvasódik kan in bijzondere contexten het verloop van lezen beschrijven, maar is niet de neutrale vertaling van ieder Nederlands werd gelezen.

Mogelijkheid en werkelijke gebeurtenis verwarren

• Niet dezelfde betekenis: A levél elküldhető.
• Voor ‘de brief is verstuurd’: Elküldték a levelet.
• Waarom: Elküldhető zegt alleen dat versturen mogelijk is. Het zegt niet dat dit al gebeurd is.

Een ‘door’-bepaling overal met által vertalen

• Stijf als gewone mededeling: A ház egy cég által lett felépítve.
• Natuurlijk: A házat egy cég építette fel.
• Waarom: Als de uitvoerder relevant is, maakt het Hongaars die doorgaans tot onderwerp. Által komt wel voor in formele naamwoordgroepen en ambtelijke teksten, maar is geen alledaagse één-op-éénvervanging voor Nederlands door.

Gebruiksnotities

De derde persoon meervoud is zeer gewoon in gesprekken, nieuwsberichten en praktische mededelingen. Zinnen als Azt mondják, hogy… ‘Er wordt gezegd dat…/Men zegt dat…’ en Javítják az utat ‘De weg wordt gerepareerd’ klinken volledig normaal. Het weggelaten onderwerp verwijst meestal naar mensen, ook als je niet weet wie precies.

Veranderingswerkwoorden verschuiven de aandacht van de uitvoerder naar het proces. Javítják az utat laat een reparatieploeg meedenken; javul az út állapota ‘de toestand van de weg verbetert’ beschrijft alleen de verandering. Die zinnen zijn dus niet altijd onderling verwisselbaar.

Vormen op -ható/-hető zijn bijzonder gebruikelijk in instructies, advertenties, productbeschrijvingen en officiële informatie: ingyenesen letölthető ‘gratis te downloaden’, bankkártyával fizethető ‘kan met bankkaart worden betaald’. Ze kunnen zowel een praktische mogelijkheid als een eigenschap uitdrukken. Olvasható kan bijvoorbeeld betekenen dat een tekst beschikbaar is om te lezen, maar ook dat het handschrift werkelijk leesbaar is; de context beslist.

De resultaatconstructie met van + -va/-ve is gangbaar wanneer de huidige toestand telt. In andere tijden verandert van: Az ajtó be volt zárva ‘de deur was op slot’ en Az ajtó be lesz zárva ‘de deur zal op slot zijn’. Bij een meervoudig onderwerp staat vannak/voltak/lesznek: A dokumentumok alá vannak írva.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Ouder Hongaars kende een herkenbaardere passiefvorm met onder meer -atik/-etik en -tatik/-tetik. In het moderne dagelijkse Hongaars is die niet productief. Je kunt restvormen aantreffen in plechtige, archaïsche of grappig-bureaucratische taal, zoals közhírré tétetik ‘hierbij wordt bekendgemaakt’. Herken zulke vormen, maar gebruik ze niet als je neutraal modern Hongaars wilt spreken.

In formele schrijftaal verschijnt de uitvoerder soms met által ‘door’ bij een deelwoord dat vóór een zelfstandig naamwoord staat:

• a parlament által elfogadott törvény — de door het parlement aangenomen wet
• a szerző által írt előszó — het door de auteur geschreven voorwoord

Zo'n compacte naamwoordgroep kan nuttig zijn in juridische, wetenschappelijke of ambtelijke tekst. In gewone spreektaal is een actieve bijzin vaak natuurlijker: az előszó, amelyet a szerző írt ‘het voorwoord dat de auteur schreef’.

Let ten slotte op het verschil tussen drie mogelijke perspectieven op vrijwel dezelfde situatie:

1. Bezárták az ajtót. — Iemand sloot de deur; de handeling telt.
2. Az ajtó bezáródott. — De deur ging dicht; de verandering telt.
3. Az ajtó be van zárva. — De deur is dicht/op slot; de toestand telt.

Juist deze keuze in perspectief is de kern van het onderwerp. Een Nederlandse passiefvorm kan, afhankelijk van de context, met elk van deze Hongaarse zinnen overeenkomen.

Oefentips

1. Classificeer eerst de betekenis. Neem vijf Nederlandse passiefzinnen en schrijf erbij: gebeurtenis door mensen, verandering, mogelijkheid of toestand. Kies pas daarna de Hongaarse constructie.
2. Leer werkwoorden in paren. Noteer bijvoorbeeld kinyit valamit ‘iets openen’ naast kinyílik ‘opengaan’, en megold valamit ‘iets oplossen’ naast megoldódik ‘opgelost raken’. Zo voorkom je dat je overal -ódik/-ődik aan vastplakt.
3. Maak contrastreeksen. Oefen met één zelfstandig naamwoord: Aláírták a dokumentumot ‘Ze hebben het document ondertekend’, A dokumentum aláírható ‘Het document kan worden ondertekend’ en A dokumentum alá van írva ‘Het document is ondertekend’. Spreek bij elke zin hardop uit welk betekenisverschil je hoort.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Verleden tijd — nodig voor vormen als építették, kinyílt en megoldódott en voor het verschil tussen een gebeurtenis en een huidige toestand.