De voorwaardelijke wijs in het Hongaars

Kort gezegd

De Hongaarse voorwaardelijke wijs drukt meestal zou, zou graag of een beleefd kunt u uit. In plaats van een los hulpwerkwoord zoals Nederlands zou krijgt het Hongaarse werkwoord een uitgang met -na/-ne/-ná/-né: mennék ‘ik zou gaan’, olvasnék ‘ik zou lezen’ en olvasnám ‘ik zou het lezen’. Welke vorm je kiest, hangt niet alleen af van de persoon, maar bij veel werkwoorden ook van de bepaaldheid van het lijdend voorwerp.

Overzicht

De voorwaardelijke wijs, in het Hongaars feltételes mód, is een werkwoordsvorm voor denkbeeldige situaties, wensen, voorkeuren en beleefde verzoeken. Je komt hem vanaf B1 voortdurend tegen: in een café (Kérnék egy kávét), bij plannen (Szívesen elmennék Budapestre) en bij voorzichtig advies (A helyedben várnék).

Voor Nederlandstaligen is vooral de vorming even wennen. Nederlands gebruikt meestal zou/zouden + infinitief (de hele werkwoordsvorm, zoals lezen): ik zou lezen. Hongaars verwerkt persoon en wijs in één werkwoord: olvasnék. Het persoonlijk voornaamwoord kan daarom vaak weg; de uitgang laat al zien wie bedoeld wordt.

Er is nog een belangrijk verschil. Net als in de tegenwoordige tijd heeft het Hongaars een onbepaalde en een bepaalde vervoeging. De keuze hangt af van het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling rechtstreeks ondergaat). Olvasnék betekent ‘ik zou lezen’ of ‘ik zou iets lezen’; olvasnám betekent ‘ik zou het lezen’. Het Nederlandse ik zou lezen maakt dat onderscheid niet in de werkwoordsvorm.

Zo werkt het

De kern: stam + voorwaardelijke uitgang

Neem de werkwoordstam (het basisdeel van het werkwoord) en voeg de passende voorwaardelijke uitgang toe. De klinkers volgen de Hongaarse klinkerharmonie: na stammen met achterklinkers verschijnt doorgaans a/á, na stammen met voorklinkers e/é. De vorm bevat steeds een n:

• vár ‘wachten’ → várna ‘hij/zij zou wachten’
• kér ‘vragen’ → kérne ‘hij/zij zou vragen’
• olvas ‘lezen’ → olvasnék ‘ik zou lezen’
• ül ‘zitten’ → ülnénk ‘wij zouden zitten’

De korte marker -na/-ne en de lange -ná/-né maken deel uit van de persoonsuitgangen. Leer daarom liever hele vormen dan één los achtervoegsel.

Onbepaalde vervoeging

Gebruik de onbepaalde vervoeging wanneer er geen lijdend voorwerp is, wanneer het voorwerp onbepaald is, of in veel gevallen wanneer het een eerste of tweede persoon is. Vergelijk de twee regelmatige modellen:

Persoon	vár — wachten	kér — vragen
én — ik	várnék	kérnék
te — jij	várnál	kérnél
ő — hij/zij	várna	kérne
mi — wij	várnánk	kérnénk
ti — jullie	várnátok	kérnétek
ők — zij	várnának	kérnének

Let vooral op de eerste persoon enkelvoud: ook na een stam met achterklinkers staat -nék, dus várnék en olvasnék. De vorm *várnák betekent niet ‘ik zou wachten’; várnák kan wel ‘zij zouden het afwachten’ zijn in de bepaalde vervoeging.

Voorbeelden van onbepaald gebruik:

• Mennék. — Ik zou gaan. Er is geen lijdend voorwerp.
• Olvasnék egy könyvet. — Ik zou een boek lezen. Egy könyvet is onbepaald.
• Kérnék valamit. — Ik zou iets willen vragen/bestellen. Valamit betekent ‘iets’.

Bepaalde vervoeging

Gebruik de bepaalde vervoeging bij een bepaald lijdend voorwerp, bijvoorbeeld a könyvet ‘het boek’, een eigennaam zoals Annát, een aanwijzend woord zoals ezt ‘dit’, of een reeds bekende derde persoon of zaak.

Persoon	vár — op hem/haar/het wachten	kér — hem/haar/het vragen
én — ik	várnám	kérném
te — jij	várnád	kérnéd
ő — hij/zij	várná	kérné
mi — wij	várnánk	kérnénk
ti — jullie	várnátok	kérnétek
ők — zij	várnák	kérnék

Bij mi en ti zijn de onbepaalde en bepaalde vormen gelijk: várnánk, várnátok. Alleen de context laat dan zien of er een bepaald voorwerp is. Ook kérnék heeft twee mogelijke analyses: ‘ik zou vragen’ (eerste persoon enkelvoud, onbepaald) of ‘zij zouden het vragen’ (derde persoon meervoud, bepaald). In echte zinnen voorkomt de context meestal verwarring.

Vergelijk:

Onbepaald	Bepaald
Olvasnék egy könyvet. — Ik zou een boek lezen.	Elolvasnám a könyvet. — Ik zou het boek uitlezen.
Néznél valamit? — Zou je iets kijken?	Megnéznéd ezt? — Zou je dit bekijken?
Kérnénk két teát. — Wij zouden twee koppen thee willen.	Kérnénk a számlát. — Wij zouden de rekening willen.

Het verschil zit dus niet in beleefd tegenover onbeleefd, maar in het soort lijdend voorwerp. Wie de bepaalde vervoeging in de tegenwoordige tijd al kent, kan dezelfde keuzecriteria hier opnieuw gebruiken.

Veelvoorkomende onregelmatige stammen

Sommige zeer gebruikelijke werkwoorden veranderen van stam. Deze vormen kun je het best als vaste patronen leren.

Infinitief	Betekenis	Ik-vorm	Hij/zij-vorm
lenni	zijn	lennék	lenne
menni	gaan	mennék	menne
jönni	komen	jönnék	jönne
tenni	doen, zetten	tennék	tenne
venni	nemen, kopen	vennék	venne
enni	eten	ennék	enne
inni	drinken	innék	inna

Vooral lenne is belangrijk. Het kan zowel ‘zou zijn’ als, in een passende context, ‘zou er zijn’ betekenen: Jó lenne ‘Dat zou fijn zijn’; Lenne egy kérdésem ‘Ik zou een vraag hebben’.

Ontkenning en werkwoordsprefixen

Ontken met nem, net als bij andere persoonsvormen: Nem mennék ‘Ik zou niet gaan’. Een werkwoordsprefix is een kort element zoals el- in elmegy ‘weggaan’ of meg- in megnéz ‘bekijken’. Zonder bijzondere nadruk staat het prefix vóór de voorwaardelijke vorm:

• Elmennék veled. — Ik zou met je meegaan.
• Megvenném ezt a kabátot. — Ik zou deze jas kopen.

Bij ontkenning komt het prefix vaak ná het werkwoord: Nem mennék el ‘Ik zou niet weggaan’, Nem venném meg ‘Ik zou het niet kopen’. Dit volgt de gewone Hongaarse regels voor nadruk en woordvolgorde; het is niet uitsluitend een eigenschap van de voorwaardelijke wijs.

Voorbeelden in context

Hongaars	Nederlands	Toelichting
Olvasnék.	Ik zou lezen.	Onbepaald; er is geen genoemd voorwerp.
Olvasnám, de nincs időm.	Ik zou het lezen, maar ik heb geen tijd.	Bepaalde ik-vorm.
Mennék.	Ik zou gaan.	Veelvoorkomende onregelmatige stam.
Kérnék egy kávét.	Ik zou graag een koffie willen.	Beleefde bestelling; egy kávét is onbepaald.
Szeretnék asztalt foglalni.	Ik zou graag een tafel reserveren.	Szeretnék + infinitief drukt een wens uit.
Tudna segíteni?	Kunt u mij helpen?	Letterlijk ongeveer ‘Zou u kunnen helpen?’; beleefd verzoek.
Megnéznéd ezt az üzenetet?	Zou je dit bericht even bekijken?	Bepaalde jij-vorm door ezt az üzenetet.
A helyedben várnék még egy napot.	In jouw plaats zou ik nog een dag wachten.	Voorzichtig advies.
Szívesen laknánk a Balatonnál.	Wij zouden graag bij het Balatonmeer wonen.	Szívesen betekent hier ‘graag’.
Jó lenne most otthon lenni.	Het zou fijn zijn om nu thuis te zijn.	Onpersoonlijke wens met lenne.
Lenne egy kérdésem.	Ik zou een vraag hebben.	Gebruikelijke beleefde inleiding.
Nem venném meg ezt az autót.	Ik zou deze auto niet kopen.	Ontkenning; meg staat na het werkwoord.
Meghívnálak vacsorára.	Ik zou je uitnodigen voor het avondeten.	Speciale ik→jou-vorm op -lak/-lek.
Mit csinálnál a helyemben?	Wat zou jij in mijn plaats doen?	Vraag naar hypothetisch advies.

Veelgemaakte fouten

-nák gebruiken voor ‘ik zou’ na een achterklinker

• Fout: Én olvasnák egy könyvet.
• Goed: Én olvasnék egy könyvet.
• Waarom: De onbepaalde ik-uitgang is altijd -nék, ook bij olvas, vár en andere stammen met achterklinkers. -nák hoort onder meer bij de bepaalde zij-vorm: Ők olvasnák a könyvet ‘Zij zouden het boek lezen’.

De bepaaldheid van het voorwerp negeren

• Fout: Olvasnék a könyvet.
• Goed: Olvasnám a könyvet.
• Waarom: A könyvet is een bepaald lijdend voorwerp. Daarom is de bepaalde vervoeging nodig. Met egy könyvet gebruik je wel olvasnék.

Een Nederlands hulpwerkwoord letterlijk nabouwen

• Fout: Én volna menni.
• Goed: Én mennék.
• Waarom: Voor ‘ik zou gaan’ krijgt het hoofdwerkwoord zelf de voorwaardelijke uitgang. Volna wordt onder andere gebruikt voor de verleden voorwaardelijke vorm, niet als algemeen los equivalent van Nederlands zou.

Een beleefde bestelling te letterlijk formuleren

• Minder natuurlijk in een café: Akarok egy kávét.
• Natuurlijk en beleefd: Kérnék egy kávét. of Szeretnék egy kávét.
• Waarom: Akarok betekent rechtstreeks ‘ik wil’. Het is grammaticaal, maar kan bij een bestelling bot klinken. De voorwaardelijke vormen verzachten het verzoek.

Het werkwoordsprefix op de verkeerde plaats laten staan bij ontkenning

• Fout: Nem megvenném ezt.
• Goed: Nem venném meg ezt.
• Waarom: Bij een neutrale ontkenning staat nem vóór het vervoegde werkwoord en schuift meg erachter. Een afwijkende volgorde is alleen mogelijk met bijzondere nadruk of contrast.

Szeretnék verwarren met alleen ‘ik zou liefhebben’

• Misleidende vertaling: Szeretnék pihenni = ‘Ik zou van rusten houden.’
• Goed: Szeretnék pihenni = ‘Ik zou graag willen rusten.’
• Waarom: Szeretnék + infinitief is een heel gewone manier om ‘ik zou graag willen…’ uit te drukken. Vertaal de constructie als geheel, niet woord voor woord.

Gebruiksnuances

De voorwaardelijke wijs komt in gesproken Hongaars bijzonder vaak voor als beleefdheidsmiddel. Kérnék… is normaal bij bestellen, Szeretnék… bij wensen of afspraken, en Tudna…? bij een beleefd verzoek aan één persoon. Tegen een bekende gebruik je de jij-vorm: Tudnál segíteni? ‘Zou je kunnen helpen?’ Tegen iemand die je met ön aanspreekt, gebruik je de derde persoon: Tudna segíteni? ‘Kunt u helpen?’ Het woord ön hoeft niet altijd uitgesproken te worden.

Nederlands gebruikt in zulke situaties afwisselend zou u, kunt u, mag ik of eenvoudig de tegenwoordige tijd. Daardoor bestaat er geen vaste één-op-éénvertaling. Kérnék egy kávét klinkt in het Nederlands natuurlijk als ‘Een koffie, graag’ of ‘Ik zou graag een koffie willen’, ook al zit de Hongaarse vorm grammaticaal dichter bij ‘ik zou vragen’.

Met szívesen ‘graag’ geef je voorkeur of bereidheid aan: Szívesen segítenék ‘Ik zou graag helpen’. Met a helyedben ‘in jouw plaats’ wordt de vorm geschikt voor advies zonder bevelende toon: A helyedben beszélnék vele ‘In jouw plaats zou ik met hem/haar praten’.

In een volledige voorwaardelijke zin kan ook een bijzin met ha ‘als’ staan: Ha lenne időm, mennék ‘Als ik tijd had, zou ik gaan’. De keuze tussen echte, mogelijke en onwerkelijke voorwaarden heeft eigen regels. Voor de vormleer is voorlopig genoeg dat lenne en mennék beide voorwaardelijk zijn; de opbouw van zulke zinnen hoort bij het verwante onderwerp voorwaardelijke zinnen.

Verder dan de basis

Verleden voorwaardelijke vorm

Voor een niet-gerealiseerde mogelijkheid in het verleden gebruikt het Hongaars een verleden persoonsvorm plus het onveranderlijke volna:

• Elmentem volna. — Ik zou zijn weggegaan.
• Elolvastam volna a levelet. — Ik zou de brief hebben gelezen.
• Segítettünk volna. — Wij zouden hebben geholpen.

De persoonsinformatie en het onderscheid tussen onbepaald en bepaald zitten in het eerste werkwoord; volna verandert niet. Vergelijk olvastam volna ‘ik zou hebben gelezen’ met elolvastam volna a levelet ‘ik zou de brief hebben uitgelezen’. Deze samengestelde vorm is belangrijk voor situaties die achteraf niet meer veranderd kunnen worden.

‘Zou kunnen’ is niet altijd één constructie

Nederlands zou kunnen kan in het Hongaars op verschillende manieren worden weergegeven. Met tud ligt de nadruk vaak op vermogen of praktische mogelijkheid: Tudnék segíteni ‘Ik zou kunnen helpen’. Daarnaast bestaat -hat/-het, dat mogelijkheid of toestemming uitdrukt en zelf ook een voorwaardelijke uitgang kan krijgen: mehetnék ‘ik zou kunnen gaan / ik zou misschien mogen gaan’, elolvashatnám ‘ik zou het kunnen lezen’.

De volgorde is dan: werkwoordstam + -hat/-het + voorwaardelijke persoonsuitgang. Dat is een productief maar gevorderd patroon. Het helpt wel om een lange vorm als megpróbálhatnánk ‘we zouden het kunnen proberen’ te ontleden in herkenbare delen.

De bijzondere ik→jou-uitgang

Wanneer ‘ik’ iets met ‘jou’ of ‘jullie’ als voorwerp zou doen, verschijnt vaak -lak/-lek na de voorwaardelijke marker:

• Meghívnálak. — Ik zou je uitnodigen.
• Felhívnálak holnap. — Ik zou je morgen bellen.
• Megkérdeznélek benneteket. — Ik zou het jullie vragen.

Deze vormen horen bij hetzelfde speciale patroon als in de tegenwoordige tijd. Ze zijn noch simpelweg de gewone onbepaalde ik-vorm, noch de gewone bepaalde ik-vorm.

Voorzichtige uitspraken en vaste wendingen

De wijs kan ook een mening minder stellig maken. Azt mondanám, hogy… betekent ‘Ik zou zeggen dat…’ en klinkt terughoudender dan een directe bewering. Veelvoorkomende wendingen zijn verder:

• Úgy gondolnám, hogy… — Ik zou denken dat…
• Nem mondanám. — Dat zou ik niet zeggen.
• Ki gondolta volna? — Wie had dat gedacht?
• Bárcsak itt lenne! — Was hij/zij maar hier!

De laatste voorbeelden gaan verder dan het kerngebruik op B1, maar laten zien waarom de voorwaardelijke wijs ook buiten duidelijke ‘als-dan’-zinnen voorkomt.

Oefentips

1. Maak contrastparen. Schrijf bij vijf werkwoorden telkens een onbepaalde en een bepaalde zin: Néznék egy filmet tegenover Megnézném a filmet. Zo oefen je de voorwaardelijke vorm en de keuze van vervoeging tegelijk.
2. Leer beleefdheidsblokken als geheel. Oefen Kérnék…, Szeretnék…, Tudna segíteni? en Lenne egy kérdésem. Vervang daarna alleen het voorwerp of de infinitief, zodat je ze in een echte situatie snel kunt gebruiken.
3. Luister gericht naar de uitgang. Noteer bij -nék, -nám, -nál en -na wie handelt en of er een bepaald voorwerp volgt. Besteed extra aandacht aan -nék tegenover -nák; dat kleine accentverschil verandert de grammaticale persoon en vervoeging.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Bepaalde vervoeging in de tegenwoordige tijd — dezelfde keuze tussen onbepaalde en bepaalde werkwoordsvormen.
• Volgende stap: Voorwaardelijke zinnen — combineert de voorwaardelijke wijs met ha en behandelt echte en onwerkelijke voorwaarden.
• Verdieping: De mogelijkheid met -hat/-het — vormt onder meer combinaties als mehetnék en olvashatnám.
• Verdieping: Samengestelde tijden — behandelt vormen met volna, zoals mentem volna en láthattam volna.