Gevorderde zinsverbinders in het Duits

In het kort

De zinsverbinders indem, zumal, sofern, insofern als en anstatt dass leiden een bijzin in: de persoonsvorm staat dus aan het einde. Infolgedessen is daarentegen een verbindend bijwoord en hoort bij een hoofdzin, met de persoonsvorm op de tweede zinsplaats. Kies de verbinder niet alleen op betekenis, maar ook op het verband dat je wilt uitdrukken: middel, gevolg, aanvullende reden, voorwaarde, beperking of ongekozen alternatief.

Overzicht

Op C1-niveau gaat het niet meer alleen om twee mededelingen aan elkaar knopen. Je maakt ook duidelijk hoe precies ze logisch samenhangen. Met indem benoem je een middel of werkwijze, met infolgedessen een gevolg en met zumal een extra, vaak doorslaggevende reden. Sofern stelt een voorwaarde, insofern als beperkt de geldigheid van een uitspraak en anstatt dass zet de werkelijke gang van zaken tegenover een verwacht of wenselijk alternatief.

Deze woorden komen veel voor in zakelijke correspondentie, betogen, nieuwsberichten en academische teksten. Sommige zijn ook heel gewoon in verzorgde spreektaal. Ze helpen je bondiger en preciezer formuleren dan met een reeks losse zinnen met und, aber of weil.

Voor Nederlandstaligen is vooral de woordvolgorde verraderlijk. Nederlands zet in een bijzin vaak eveneens de werkwoorden achteraan, maar Duits plaatst de persoonsvorm (het werkwoord dat naar persoon en tijd is vervoegd) consequent aan het einde van deze bijzinnen. Bij infolgedessen geldt juist de hoofdzinregel. Bovendien dekken Nederlandse woorden als doordat, voor zover en mits de Duitse betekenis niet altijd volledig.

Hoe het werkt

Eerst het belangrijkste onderscheid

Een onderschikkend voegwoord verbindt een bijzin met een hoofdzin. De bijzin kan meestal niet zelfstandig staan en de persoonsvorm verhuist naar het einde. Een verbindend bijwoord vormt zelf een zinsdeel in een zelfstandige hoofdzin; daardoor blijft de persoonsvorm op de tweede zinsplaats.

Verbinder	Kernbetekenis	Zinstype erna	Basismodel
indem	middel, manier waarop	bijzin	hoofdzin + komma + indem + … + persoonsvorm
infolgedessen	als gevolg daarvan	hoofdzin	infolgedessen + persoonsvorm + onderwerp + …
zumal	temeer omdat, vooral omdat	bijzin	hoofdzin + komma + zumal + … + persoonsvorm
sofern	mits, op voorwaarde dat	bijzin	sofern + … + persoonsvorm + komma + hoofdzin
insofern als	in zoverre dat; met de beperking dat	meestal een kwalificerende bijzin	uitspraak + insofern + komma + als + … + persoonsvorm
anstatt dass	in plaats van dat	bijzin	hoofdzin + komma + anstatt dass + … + persoonsvorm

Indem: middel of werkwijze

Met indem antwoord je op de vraag hoe iemand een resultaat bereikt. De handeling in de indem-bijzin is het middel waarmee de handeling in de hoofdzin wordt uitgevoerd.

Er verbessert seine Aussprache, indem er sich selbst aufnimmt.
Hij verbetert zijn uitspraak door zichzelf op te nemen.

De Nederlandse vertaling gebruikt vaak door te + infinitief. Dat betekent niet dat indem simpelweg ieder Nederlands doordat vervangt. Doordat kan ook een oorzaak noemen:

• Die Straße ist gesperrt, weil ein Baum umgestürzt ist. — De weg is afgesloten doordat er een boom is omgevallen.
• Niet vanzelfsprekend: indem ein Baum umgestürzt ist, want de omgevallen boom is geen doelbewust middel om de straat af te sluiten.

De twee handelingen hebben vaak hetzelfde handelende onderwerp, maar dat is geen absolute vormregel. Doorslaggevend is het middel-manierverband: Das Gerät spart Energie, indem der Motor nur bei Bedarf läuft.

Infolgedessen: zelfstandig gevolg

Infolgedessen betekent als gevolg daarvan of dientengevolge. Het verwijst terug naar een hele situatie en introduceert het gevolg als nieuwe hoofdzin.

Die Nachfrage ist stark gestiegen. Infolgedessen wurden die Lieferzeiten länger.

Staat infolgedessen vooraan, dan bezet het de eerste zinsplaats en volgt de persoonsvorm meteen daarna: Infolgedessen wurden …, niet Infolgedessen die Lieferzeiten wurden … Het kan ook in het middenveld staan: Die Lieferzeiten wurden infolgedessen länger.

Omdat beide delen zelfstandige hoofdzinnen zijn, zijn een punt of puntkomma vaak het overzichtelijkst. Een komma tussen twee hoofdzinnen is in het Duits eveneens mogelijk wanneer ze nauw samenhangen: Es regnete, infolgedessen blieben wir zu Hause.

Vergelijk het met deshalb en daher. Die zijn neutraler en gebruikelijker in alledaagse gesprekken. Infolgedessen klinkt formeler en legt sterk de nadruk op het aantoonbare gevolg.

Zumal: een extra sterke reden

Zumal voegt een reden toe die de eerdere uitspraak extra begrijpelijk of overtuigend maakt. Nederlandse equivalenten zijn temeer omdat, vooral omdat en soms zeker omdat.

Wir sollten heute fahren, zumal morgen gestreikt wird.
We kunnen beter vandaag gaan, temeer omdat er morgen wordt gestaakt.

Meestal is de uitspraak zonder de zumal-bijzin al verdedigbaar. De bijzin levert een bijkomend argument. Daarom is zumal niet in elke weil-zin een natuurlijk alternatief. Bij een eenvoudige, enige oorzaak blijft weil doorgaans beter: Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin.

Een kortere constructie zonder persoonsvorm komt ook voor: zumal bei schlechtem Wetter (vooral bij slecht weer). De volledige bijzin blijft echter het duidelijkste model.

Sofern: een noodzakelijke voorwaarde

Sofern betekent mits, op voorwaarde dat of soms voor zover. De hoofdzin geldt alleen wanneer aan de genoemde voorwaarde is voldaan.

Sofern Sie einverstanden sind, schicken wir den Vertrag morgen ab.

Sofern klinkt vaak formeler en voorzichtiger dan wenn. In voorwaarden, afspraken, instructies en zakelijke teksten is het zeer bruikbaar. Het gaat niet om tijd: voor Nederlands wanneer in de betekenis ‘op het moment dat’ gebruik je gewoonlijk wenn of sobald, niet sofern.

Let ook op het verschil tussen sofern en falls. Beide kunnen ‘als/indien’ betekenen, maar falls presenteert de voorwaarde vaak als een mogelijkheid waarvan onzeker is of ze optreedt. Sofern benadrukt eerder dat de voorwaarde vervuld moet zijn.

Insofern als: een uitspraak afbakenen

Met insofern als accepteer of bevestig je iets slechts in een bepaald opzicht. Je zegt dus niet zonder meer ‘ja’, maar voegt een begrenzing toe.

Een veelvoorkomend patroon is:

Die Kritik ist insofern berechtigt, als die Frist tatsächlich sehr kurz war.
De kritiek is in zoverre terecht dat de termijn inderdaad erg kort was.

Hier staat insofern als verwijzend element in de hoofdzin en leidt als de toelichtende bijzin in. Daarom zie je in dit patroon de spelling en interpunctie insofern …, als …. Ook een vooropgeplaatste formulering als Insofern als die Daten unvollständig sind, ist Vorsicht geboten komt voor, maar de gesplitste vorm is vaak helderder en stilistisch verzorgder.

Verwar dit niet met causaal da of weil. De als-bijzin geeft aan waarin of tot welke grens de uitspraak geldt; hij noemt niet noodzakelijk de oorzaak ervan.

Anstatt dass: het ene gebeurt, het andere niet

Anstatt dass (ook: statt dass) introduceert de handeling die men juist niet kiest, niet verwacht of afkeurt. De hoofdzin beschrijft wat er werkelijk voor in de plaats komt.

Anstatt dass er nachfragte, traf er sofort eine Entscheidung.
In plaats van dat hij navraag deed, nam hij meteen een besluit.

Zijn de handelende personen verschillend, dan is anstatt dass vaak noodzakelijk:

Anstatt dass die Leitung reagierte, mussten die Mitarbeitenden selbst eine Lösung finden.

Bij hetzelfde onderwerp is anstatt zu + infinitief meestal korter en natuurlijker: Anstatt nachzufragen, traf er sofort eine Entscheidung. Een infinitief is de onverbogen basisvorm van een werkwoord, zoals fragen of gehen. De dass-constructie blijft mogelijk als je het onderwerp, de tijd of de tegenstelling nadrukkelijk zichtbaar wilt maken.

Voorbeelden in context

Duits	Nederlands	Toelichting
Er lernt Deutsch, indem er viel liest.	Hij leert Duits door veel te lezen.	indem noemt de werkwijze.
Wir senken die Kosten, indem wir mehrere Bestellungen bündeln.	We verlagen de kosten door meerdere bestellingen samen te voegen.	Doelgericht middel.
Das System schützt die Daten, indem es alle Verbindungen verschlüsselt.	Het systeem beschermt de gegevens door alle verbindingen te versleutelen.	Het grammaticale onderwerp mag verschillen.
Es regnete, infolgedessen blieben wir zu Hause.	Het regende; als gevolg daarvan bleven we thuis.	Na het bijwoord volgt meteen de persoonsvorm.
Mehrere Züge fielen aus. Die Sitzung begann infolgedessen später.	Meerdere treinen vielen uit. De vergadering begon daardoor later.	infolgedessen staat in het middenveld.
Eine Reparatur lohnt sich, zumal das Gerät erst zwei Jahre alt ist.	Een reparatie loont, temeer omdat het apparaat pas twee jaar oud is.	Aanvullend, overtuigend argument.
Sie sagte die Reise ab, zumal sich ihr Gesundheitszustand verschlechtert hatte.	Ze annuleerde de reis, vooral omdat haar gezondheidstoestand was verslechterd.	De reden krijgt extra gewicht.
Sofern Sie einverstanden sind, schicken wir den Vertrag morgen ab.	Mits u akkoord bent, sturen we het contract morgen op.	Formele voorwaarde.
Die Erstattung ist möglich, sofern alle Belege vorliegen.	Terugbetaling is mogelijk, mits alle bewijsstukken aanwezig zijn.	De voorwaarde staat achteraan.
Der Vorschlag ist insofern sinnvoll, als er kurzfristig Kosten spart.	Het voorstel is in zoverre zinvol dat het op korte termijn kosten bespaart.	De geldigheid wordt afgebakend.
Ich stimme Ihnen insofern zu, als wir schneller handeln müssen.	Ik ben het in zoverre met u eens dat we sneller moeten handelen.	Gedeeltelijke instemming.
Anstatt dass er nachfragte, traf er sofort eine Entscheidung.	In plaats van dat hij navraag deed, nam hij meteen een besluit.	De niet-gekozen handeling staat in de bijzin.
Anstatt dass die Leitung reagierte, mussten die Mitarbeitenden improvisieren.	In plaats van dat de directie reageerde, moesten de medewerkers improviseren.	Verschillende onderwerpen maken dass nuttig.

Veelgemaakte fouten

1. Hoofdzinvolgorde gebruiken na een onderschikkend voegwoord

• Onjuist: Sofern Sie sind einverstanden, beginnen wir.
• Juist: Sofern Sie einverstanden sind, beginnen wir.
• Waarom: Sofern leidt een bijzin in; de persoonsvorm staat achteraan. Hetzelfde geldt voor indem, zumal, als in de kwalificerende constructie en anstatt dass.

2. Infolgedessen behandelen alsof het een bijzin inleidt

• Onjuist: Die Straße war gesperrt. Infolgedessen wir kamen zu spät.
• Juist: Die Straße war gesperrt. Infolgedessen kamen wir zu spät.
• Waarom: Infolgedessen is een zinsdeel van een hoofdzin. Staat het vooraan, dan volgt door inversie de persoonsvorm vóór het onderwerp.

3. Indem voor iedere oorzaak gebruiken

• Onjuist: Der Flug fiel aus, indem es stark schneite.
• Juist: Der Flug fiel aus, weil es stark schneite.
• Waarom: Sneeuw is hier een oorzaak, geen middel of werkwijze. Gebruik indem wanneer de bijzin antwoord geeft op ‘door wat te doen?’ of ‘op welke manier?’.

4. Zumal gebruiken voor de enige neutrale reden

• Minder natuurlijk: Ich öffne das Fenster, zumal es warm ist.
• Neutraal: Ich öffne das Fenster, weil es warm ist.
• Waarom: Zumal presenteert een reden doorgaans als extra argument bij een al begrijpelijke beslissing of beoordeling. Voor een gewone oorzaak past weil beter.

5. Sofern als tijdsaanduiding lezen

• Onjuist bedoeld: Sofern der Zug ankommt, rufe ich dich an als je ‘zodra de trein aankomt’ bedoelt.
• Juist: Sobald der Zug ankommt, rufe ich dich an.
• Waarom: Sofern stelt een voorwaarde; sobald noemt het tijdstip waarop iets gebeurt.

6. Een onnodig zware anstatt dass-zin maken

• Zwaar: Anstatt dass sie antwortete, schwieg sie.
• Vlotter: Anstatt zu antworten, schwieg sie.
• Waarom: Bij hetzelfde onderwerp is anstatt zu + infinitief meestal compacter. Bij verschillende onderwerpen gebruik je juist wel anstatt dass.

Gebruiksnotities

Register. Infolgedessen, sofern en insofern …, als … passen bijzonder goed in formele en analytische teksten. In een gewoon gesprek hoor je vaker deshalb, wenn/falls en formuleringen als in dem Punkt. Indem is neutraal en komt zowel mondeling als schriftelijk voor. Zumal klinkt verzorgd, maar is zeker niet alleen schrijftaal. Statt dass is doorgaans iets korter en minder formeel dan anstatt dass.

Plaats van de bijzin. Een bijzin kan vaak voor- of achteraan staan. Na een vooropgeplaatste bijzin begint de hoofdzin meteen met de persoonsvorm: Sofern alles klappt, beginnen wir morgen. Voeg niet nog een los dann toe vóór die persoonsvorm. Dann kan wel erna staan als betekenisvol zinsdeel: Sofern alles klappt, beginnen wir dann morgen.

Komma's. Voor een Duitse bijzin staat verplicht een komma. Dat geldt ook wanneer de bijzin kort is. Bij insofern …, als … markeert de komma de grens vóór de als-bijzin. Rond infolgedessen zet je niet automatisch komma's; de interpunctie hangt af van de twee hoofdzinnen en de plaats van het bijwoord.

Nederlandse valkuilen. Nederlands mits komt vaak goed overeen met sofern, maar mits heeft een duidelijke voorwaardelijke lading. Nederlands voor zover kan zowel een voorwaarde als een beperking aangeven; Duits onderscheidt vaak sofern (voorwaarde) van insofern …, als … (beperking of opzicht). Vertaal daarom de logische functie, niet alleen het losse woord.

Verder dan de basis

Oorzaak, middel en gevolg als keten

In een goed opgebouwd betoog kunnen meerdere verbinders elk een andere schakel markeren:

Das Unternehmen automatisierte die Prüfung, indem es eine neue Software einführte. Die Fehlerquote sank; infolgedessen konnten Aufträge schneller bearbeitet werden.

De invoering van software is het middel (indem); de snellere verwerking is het gevolg (infolgedessen). Wie beide met weil uitdrukt, maakt de logica minder precies.

Dadurch, dass tegenover indem

Dadurch, dass kan eveneens ‘doordat/door het feit dat’ betekenen. Het wijst vaak nadrukkelijker naar het mechanisme of de omstandigheid:

• Er überzeugte das Team, indem er konkrete Zahlen nannte. — nadruk op zijn werkwijze.
• Dadurch, dass alle Daten zentral gespeichert werden, entstehen neue Risiken. — nadruk op het feit of de omstandigheid en het effect daarvan.

Er is overlap, maar indem is bijzonder geschikt voor een bewuste methode; dadurch, dass kan ook een niet-doelbewuste oorzaak-gevolgrelatie beschrijven.

Gedeeltelijk instemmen zonder vaag te worden

De constructie insofern …, als … is nuttig in discussies omdat je instemming precies kunt begrenzen. Sie haben recht klinkt volledig; Sie haben insofern recht, als die ursprüngliche Planung zu optimistisch war zegt exact op welk punt je instemt. Daarna kun je een tegenstelling toevoegen: Allerdings rechtfertigt das keine weitere Verzögerung.

Beknoptheid en nadruk bij anstatt

De keuze tussen anstatt zu en anstatt dass is niet alleen grammaticaal. De infinitiefconstructie maakt de zin compact en legt de twee handelingen bij één handelende persoon. De volledige bijzin kan een onverwacht onderwerp expliciet tegenover een ander zetten: Anstatt dass der Vermieter die Reparatur bezahlte, mussten die Mieter dafür aufkommen. Juist dat contrast zou in een infinitiefconstructie verloren gaan.

Oefentips

1. Sorteer op logische relatie. Neem zes korte tekstparen en label ze eerst als middel, gevolg, extra reden, voorwaarde, beperking of alternatief. Kies pas daarna de passende Duitse verbinder.
2. Controleer de persoonsvorm. Onderstreep in iedere zin de vervoegde werkwoorden. Zet bij indem, zumal, sofern, als en anstatt dass het werkwoord aan het einde; controleer bij vooropgeplaatst infolgedessen juist het patroon bijwoord–werkwoord–onderwerp.
3. Herschrijf bewust. Maak van een weil-zin een preciezere zin met indem of zumal, maar alleen als de betekenis klopt. Verkort daarna zinnen met hetzelfde onderwerp van anstatt dass naar anstatt zu en bespreek wat er aan nadruk verandert.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Bijzinnen met weil en dass — de basis voor de Duitse eindpositie van de persoonsvorm in een bijzin.