Voorwaardelijke zinnen in het Deens

In het kort

Een Deense voorwaardelijke zin bestaat meestal uit een voorwaarde met hvis (‘als’) en een gevolg. Voor een reële mogelijkheid staat vaak de tegenwoordige tijd; voor een onwerkelijke situatie gebruik je de verleden tijd in de voorwaarde en ville + infinitief in het gevolg. Een onvervuld verleden krijgt hvis + havde + voltooid deelwoord en doorgaans ville + have/være + voltooid deelwoord.

Overzicht

Met een voorwaardelijke zin leg je uit dat de ene situatie afhangt van de andere: Hvis det regner, bliver vi hjemme (‘Als het regent, blijven we thuis’). Het deel met de voorwaarde heet de bijzin (een zinsdeel dat niet zelfstandig de hoofdmededeling vormt); het andere deel geeft het gevolg. In het Deens is hvis de gewone voegwoordvorm voor ‘als’ in zo’n voorwaarde.

Op B2-niveau gaat het niet alleen om een mogelijke voorwaarde, maar vooral om het verschil tussen werkelijkheid, veronderstelling en gemiste kans. Vergelijk Hvis jeg har tid, hjælper jeg (‘Als ik tijd heb, help ik’) met Hvis jeg havde tid, ville jeg hjælpe (‘Als ik tijd had, zou ik helpen’). De tweede zin presenteert tijd hebben als denkbeeldig of in elk geval onwaarschijnlijk.

Voor Nederlandstaligen zijn de tijdskeuzes herkenbaar: ook het Nederlands gebruikt had en zou. Toch ontstaan er gemakkelijk fouten. De Deense woordvolgorde na een vooropgeplaatste hvis-bijzin wijkt zichtbaar af, en in de bijzin staat een zinsbijwoord zoals ikke (‘niet’) vóór de persoonsvorm (het vervoegde werkwoord): hvis du ikke kommer.

Hoe het werkt

De twee delen

De voorwaarde en het gevolg kunnen in beide volgordes staan:

• Hvis du kommer, bliver jeg glad. — Als je komt, word ik blij.
• Jeg bliver glad, hvis du kommer. — Ik word blij als je komt.

Begint de zin met de hvis-bijzin, dan komt er een komma voor de hoofdzin. De hele bijzin neemt daar de eerste zinsplaats in. Daarom volgt in de hoofdzin Deense V2-woordvolgorde: de persoonsvorm staat op de tweede plaats, dus vóór het onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert): bliver jeg, niet jeg bliver.

Staat de hoofdzin eerst, dan blijft de gewone volgorde behouden: Jeg bliver glad, hvis du kommer.

1. Reële of open voorwaarde

Deze vorm gebruik je wanneer de voorwaarde werkelijk kan worden vervuld. Zowel algemene waarheden als concrete toekomstige mogelijkheden vallen hieronder.

Voorwaarde	Gevolg	Betekenis
hvis + tegenwoordige tijd	tegenwoordige tijd	gewoonte of algemeen gevolg
hvis + tegenwoordige tijd	tegenwoordige tijd, gebiedende wijs of modaal werkwoord	concrete mogelijkheid of advies

Hvis vand fryser, bliver det til is beschrijft een algemeen verband. In Hvis du kommer i morgen, kan vi spise sammen verwijst de tegenwoordige tijd kommer naar de toekomst. Deens heeft daar, net als Nederlands in ‘als je morgen komt’, geen aparte toekomstige tijd nodig.

Het gevolg kan verschillende vormen krijgen:

• Hvis du er træt, så gå hjem. — Als je moe bent, ga dan naar huis.
• Hvis hun ringer, skal jeg nok sige det. — Als ze belt, zal ik het wel zeggen.
• Hvis vi skynder os, kan vi nå toget. — Als we opschieten, kunnen we de trein halen.

Så (‘dan’) kan het gevolg duidelijk markeren, vooral in gesproken taal, maar is niet verplicht: Hvis du vil med, så sig til en Hvis du vil med, sig til zijn beide mogelijk.

2. Onwerkelijke of onwaarschijnlijke situatie in heden of toekomst

Wanneer de spreker de voorwaarde als denkbeeldig, onwaarschijnlijk of strijdig met de huidige werkelijkheid voorstelt, komt in de hvis-bijzin de verleden tijd. In het gevolg staat meestal ville + infinitief (de onverbogen werkwoordsvorm).

Patroon	Voorbeeld
hvis + verleden tijd, ville + infinitief	Hvis jeg havde penge, ville jeg rejse.
ville + infinitief, hvis + verleden tijd	Jeg ville rejse, hvis jeg havde penge.

De verleden tijd verwijst hier niet noodzakelijk naar vroeger. In Hvis jeg boede i København nu... gaat boede juist over het heden. De vorm schept afstand tot de werkelijkheid. Dat lijkt sterk op Nederlands: ‘Als ik nu in Kopenhagen woonde, zou ik vaker fietsen.’

Ville drukt het verwachte gevolg uit, maar andere modale werkwoorden zijn mogelijk wanneer de betekenis daarom vraagt:

• Hvis jeg havde mere tid, kunne jeg lære finsk. — Als ik meer tijd had, zou ik Fins kunnen leren.
• Hvis du talte med hende, burde du sige undskyld. — Als je met haar sprak, zou je je excuses moeten aanbieden.
• Hvis vi vandt, skulle vi fejre det hele natten. — Als we wonnen, zouden we het de hele nacht vieren.

3. Onvervulde voorwaarde in het verleden

Voor een situatie die niet meer veranderd kan worden, gebruikt de voorwaarde de voltooid verleden tijd: havde + voltooid deelwoord (de vorm zoals vidst, ‘geweten’). Het gevolg krijgt meestal ville have + voltooid deelwoord. Bij werkwoorden die in de voltooide tijd være nemen, blijft dat zichtbaar: ville være kommet.

Voorwaarde	Gevolg	Voorbeeld
hvis + havde + voltooid deelwoord	ville have + voltooid deelwoord	Hvis hun havde spurgt, ville jeg have svaret.
hvis + havde + voltooid deelwoord	ville være + voltooid deelwoord	Hvis jeg havde vidst det, ville jeg være kommet.

In de tweede zin wist de spreker het niet en kwam die persoon dus niet. De constructie beschrijft zowel de gemiste voorwaarde als het niet-gebeurde gevolg. Nederlands werkt vrijwel hetzelfde: ‘Als ik het had geweten, zou ik zijn gekomen.’ Let wel op de Deense vormen havde vidst en ville være kommet; zet niet zomaar een Nederlandse woordvolgorde om.

Bijwoorden en ontkenning in de hvis-bijzin

In een Deense hoofdzin staat een zinsbijwoord als ikke, aldrig (‘nooit’) of måske (‘misschien’) normaal na de persoonsvorm: du kommer ikke. In een bijzin staat het vóór de persoonsvorm:

• hvis du ikke kommer — als je niet komt
• hvis hun aldrig har set filmen — als zij de film nooit heeft gezien
• hvis de måske kan hjælpe — als zij misschien kunnen helpen

Dit is een belangrijk verschil met Nederlands. De Nederlandse volgorde ‘als je niet komt’ helpt bij ikke, maar bij langere werkwoordgroepen moet je het Deense patroon bewust als bijzin leren.

Zonder hvis: voorwaardelijke inversie

In formeler of bondiger Deens kan hvis wegvallen. Dan komt de persoonsvorm vóór het onderwerp:

• Havde jeg tid, ville jeg hjælpe. — Had ik tijd, dan zou ik helpen.
• Havde vi vidst det, var vi blevet hjemme. — Hadden we dat geweten, dan waren we thuisgebleven.
• Skulle der opstå problemer, så ring til mig. — Mochten er problemen ontstaan, bel me dan.

Ook het Nederlands kent ‘Had ik tijd...’ en ‘Mochten er problemen ontstaan...’. Daardoor is de betekenis vertrouwd. In het Deens klinkt deze vorm vaak formeler, schriftelijker of nadrukkelijker dan een gewone zin met hvis.

Voorbeelden in context

Deens	Nederlands	Toelichting
Hvis du kommer, bliver jeg glad.	Als je komt, word ik blij.	Open, reële mogelijkheid; inversie in de hoofdzin.
Hvis det regner i morgen, tager vi bussen.	Als het morgen regent, nemen we de bus.	Tegenwoordige tijd met toekomstige betekenis.
Du kan låne bilen, hvis du kører forsigtigt.	Je mag de auto lenen als je voorzichtig rijdt.	De hoofdzin staat voorop en heeft gewone woordvolgorde.
Hvis du ikke forstår spørgsmålet, så spørg igen.	Als je de vraag niet begrijpt, vraag het dan opnieuw.	Ikke staat vóór de persoonsvorm in de bijzin.
Hvis jeg havde penge, ville jeg rejse.	Als ik geld had, zou ik reizen.	Denkbeeldige situatie in het heden.
Hvis hun boede tættere på, kunne vi ses oftere.	Als ze dichterbij woonde, zouden we elkaar vaker kunnen zien.	Kunne geeft mogelijkheid aan.
Jeg ville købe huset, hvis det ikke var så dyrt.	Ik zou het huis kopen als het niet zo duur was.	Het gevolg staat voorop.
Hvis jeg var dig, ville jeg vente.	Als ik jou was, zou ik wachten.	Veelgebruikte vorm om advies te geven.
Hvis jeg havde vidst det, ville jeg være kommet.	Als ik dat had geweten, zou ik zijn gekomen.	Onvervulde voorwaarde en gevolg in het verleden.
Hvis de havde bestilt bord, ville de have fået en plads.	Als ze hadden gereserveerd, zouden ze een plaats hebben gekregen.	Beide gebeurtenissen zijn niet gerealiseerd.
Vi ville ikke være kommet for sent, hvis toget var kørt til tiden.	We zouden niet te laat zijn gekomen als de trein op tijd had gereden.	Gevolg voorop; ikke hoort bij het gevolg.
Havde jeg tid, ville jeg hjælpe.	Had ik tijd, dan zou ik helpen.	Voorwaardelijke inversie zonder hvis.
Havde du ringet, var jeg kommet med det samme.	Had je gebeld, dan was ik meteen gekomen.	Bondige variant zonder hvis en zonder ville.
Skulle du få brug for hjælp, kan du altid ringe.	Mocht je hulp nodig hebben, dan kun je altijd bellen.	Beleefde, voorzichtige toekomstige mogelijkheid.

Veelgemaakte fouten

Na een vooropgeplaatste bijzin geen inversie gebruiken

• Fout: Hvis du kommer, jeg bliver glad.
• Goed: Hvis du kommer, bliver jeg glad.
• Waarom: de hele hvis-bijzin vult de eerste zinsplaats. In de hoofdzin komt de persoonsvorm daarom direct daarna en vervolgens pas het onderwerp.

De hoofdzinvolgorde in de bijzin zetten

• Fout: Hvis du kommer ikke, tager vi af sted.
• Goed: Hvis du ikke kommer, tager vi af sted.
• Waarom: in een Deense bijzin staat ikke vóór de persoonsvorm. Vergelijk de zelfstandige hoofdzin Du kommer ikke.

Ville in beide zinsdelen gebruiken

• Fout: Hvis jeg ville have penge, ville jeg rejse.
• Goed: Hvis jeg havde penge, ville jeg rejse.
• Waarom: voor een gewone onwerkelijke voorwaarde staat de verleden tijd in de hvis-bijzin. Ville hoort bij het gevolg. Hvis jeg ville... kan wel letterlijk ‘als ik bereid was/wilde...’ betekenen; dan heeft ville zijn eigen betekenis van wil of bereidheid.

Een verleden vorm als echte verleden tijd lezen

• Misleidend: Hvis jeg boede i Aarhus nu... opvatten als ‘Toen ik in Aarhus woonde...’
• Goed gelezen: ‘Als ik nu in Aarhus woonde...’
• Waarom: nu en het gevolg met ville maken duidelijk dat boede een denkbeeldige huidige situatie uitdrukt.

De voltooide vorm in het verleden onvolledig maken

• Fout: Hvis jeg vidste det, ville jeg kommet.
• Goed: Hvis jeg havde vidst det, ville jeg være kommet.
• Waarom: een onvervulde verleden voorwaarde vraagt havde + voltooid deelwoord. In het gevolg is daarnaast een infinitief van het hulpwerkwoord nodig: ville være kommet.

Nederlands ‘als’ altijd met hvis weergeven

• Fout: Hvis jeg var barn, boede vi på landet wanneer ‘als’ ‘toen’ betekent.
• Goed: Da jeg var barn, boede vi på landet.
• Waarom: Nederlands als kan ook tijd aanduiden. Deens gebruikt da voor een eenmalige of afgebakende periode in het verleden. Hvis betekent hier echt ‘op voorwaarde dat’.

Gebruiksnotities

In alledaags Deens is hvis verreweg de duidelijkste keuze. De vorm zonder hvis komt veel voor in geschreven taal, toespraken, instructies en beleefde formuleringen, vooral met havde en skulle. Skulle du have spørgsmål... (‘Mocht je vragen hebben...’) klinkt terughoudend en klantvriendelijk en verschijnt daarom vaak in e-mails.

De grens tussen ‘reëel’ en ‘onwerkelijk’ is geen natuurkundige waarheid; de spreker kiest een perspectief. Hvis jeg får tid, kommer jeg presenteert tijd krijgen als een open mogelijkheid. Hvis jeg fik tid, ville jeg komme zet meer afstand en suggereert dat de kans klein is. De verleden tijd kan een uitspraak zo ook voorzichtiger laten klinken.

In gesproken taal kan så helpen om na een lange voorwaarde het gevolg weer op te pakken: Hvis du stadig har lyst, når du er færdig med arbejdet, så kan vi mødes på caféen. Bij een korte zin is så vaak overbodig. Gebruik het niet als excuus om de inversie te vergeten: så kan vi, niet så vi kan, wanneer dit de hoofdzin is.

Bij onwerkelijke gevolgen hoor en lees je behalve ville have/være soms een eenvoudige verleden of voltooid-verleden vorm: Havde du ringet, var jeg kommet. Dat is correct en natuurlijk, vooral wanneer de voorwaardelijke betekenis al volkomen duidelijk is. Voor leerders is ville have/være + voltooid deelwoord aanvankelijk transparanter.

Verder dan de basis

Gemengde voorwaarden

De tijd van de voorwaarde en die van het gevolg hoeven niet gelijk te zijn. Een gebeurtenis in het verleden kan een huidig gevolg hebben:

• Hvis jeg havde taget den uddannelse, ville jeg have et andet job nu. — Als ik die opleiding had gevolgd, zou ik nu een andere baan hebben.

Omgekeerd kan een blijvende eigenschap een gevolg in het verleden verklaren:

• Hvis han ikke var så stædig, ville han have lyttet til os i går. — Als hij niet zo koppig was, zou hij gisteren naar ons hebben geluisterd.

Kies de werkwoordstijd dus per zinsdeel: wanneer geldt de voorwaarde, en wanneer geldt het gevolg?

Hvis, når en medmindre

Hvis stelt een voorwaarde waarvan de vervulling onzeker of open is. Når betekent ‘wanneer’ en past wanneer de gebeurtenis als verwacht, herhaald of zeker wordt voorgesteld: Når jeg kommer hjem, laver jeg mad (‘Wanneer ik thuiskom, kook ik’). Het Nederlandse als kan beide betekenissen hebben, maar het Deens dwingt je vaker te kiezen.

Medmindre betekent ‘tenzij’ en introduceert een negatieve uitzondering: Vi går en tur, medmindre det regner (‘We gaan wandelen, tenzij het regent’). Vermijd een onnodige dubbele ontkenning: medmindre det regner, niet automatisch medmindre det ikke regner.

Modale nuance

Niet ieder hypothetisch gevolg vraagt om ville. Kies het modale werkwoord op grond van de bedoeling:

• kunne — mogelijkheid of vermogen: Hvis vi havde en bil, kunne vi køre derhen.
• burde — advies of morele verwachting: Hvis du er syg, burde du blive hjemme.
• skulle — verwacht gevolg, plan of voorzichtige mogelijkheid, afhankelijk van de context.

Daarom is ‘zou’ geen woord-voor-woordgarantie voor ville. Nederlands ‘zou kunnen’ wordt vaak eenvoudig kunne in een Deense onwerkelijke constructie.

Voorwaarde met bevel of vraag

Een voorwaarde hoeft niet gevolgd te worden door een mededeling. Ze kan het kader vormen voor een verzoek, bevel of vraag:

• Hvis du ser Mette, så bed hende ringe til mig. — Als je Mette ziet, vraag haar dan mij te bellen.
• Hvis du vandt en million, hvad ville du så gøre? — Als je een miljoen won, wat zou je dan doen?

In de vraag staat het vraagwoord voorop en volgt de normale vraagstructuur. Så kan vóór het relevante werkwoordelijke deel staan om de koppeling met de voorwaarde hoorbaar te maken.

Oefentips

1. Maak drietallen van één situatie. Schrijf bijvoorbeeld: Hvis jeg har tid..., Hvis jeg havde tid... en Hvis jeg havde haft tid.... Vul telkens een passend gevolg aan. Zo oefen je betekenis en vorm samen.
2. Wissel de zinsdelen om. Verander Hvis hun ringer, svarer jeg in Jeg svarer, hvis hun ringer. Controleer bewust waar inversie nodig is en waar niet.
3. Markeer tijd en werkelijkheid. Noteer bij elke zin twee dingen: ‘heden/toekomst/verleden’ en ‘open/denkbeeldig/onmogelijk geworden’. Kies pas daarna tussen tegenwoordige tijd, verleden tijd en havde + voltooid deelwoord.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: De conditionalis — behandelt ville + infinitief, de basis voor veel denkbeeldige gevolgen.