Middelwelsh en archaïsche Welshe vormen

In het kort

Middelwelsh is de taal van middeleeuwse teksten zoals de verhalen die bekendstaan als de Mabinogion. Wie modern Welsh kent, herkent veel woorden, maar stuit op oude spelling, nadrukkelijke voornaamwoorden zoals myfi en tydi, partikels zoals a, en literaire woorden zoals canys en sef. Het belangrijkste doel is meestal herkennen en ontleden, niet zelf middeleeuws gaan schrijven.

Overzicht

Middelwelsh, meestal verbonden met teksten uit ongeveer de twaalfde tot en met de veertiende eeuw, is geen modern Welsh met alleen wat ouderwetse woorden. De spelling was minder vast, verbuigingen en werkwoordsvormen konden anders zijn en kleine grammaticale woorden werden vaker zichtbaar geschreven. Bovendien zijn overgeleverde teksten door kopiisten geschreven en later door uitgevers genormaliseerd. Daardoor kan hetzelfde woord in verschillende edities een andere vorm hebben.

Dit onderwerp hoort bij C2 omdat je tegelijk grammatica, register en tekstgeschiedenis moet kunnen beoordelen. Je komt zulke vormen tegen in middeleeuwse proza- en dichtteksten, oudere Bijbelvertalingen, gebeden, spreuken, plechtige citaten en soms in bewust archaïserende moderne literatuur. Niet alles wat ouderwets klinkt is echter Middelwelsh: formeel modern schrijftaal-Welsh gebruikt eveneens vormen die in de dagelijkse spreektaal zeldzaam zijn.

Voor Nederlandstaligen zit de moeilijkheid vaak niet in één onbekend woord, maar in de zinsontleding. Het Nederlands steunt sterk op een herkenbare persoonsvorm en een vrij vaste volgorde. Oudere Welshe teksten plaatsen daarentegen graag een benadrukt element voorop en gebruiken een partikel (een klein grammaticaal woord) om het verband met de volgende werkwoordsvorm aan te geven. Lees daarom niet woord voor woord van links naar rechts, maar zoek eerst het werkwoord, het onderwerp en het benadrukte zinsdeel.

Hoe het werkt

Drie lagen uit elkaar houden

Bij het lezen is het nuttig drie verschijnselen te scheiden:

1. Oude spelling: de vorm oogt vreemd, maar vertegenwoordigt vaak een bekend modern woord.
2. Oude of literaire woordvorm: het woord bestaat nog, maar is tegenwoordig beperkt tot plechtige, religieuze of literaire taal.
3. Oude zinsbouw: alle afzonderlijke woorden lijken bekend, maar hun combinatie of volgorde is niet meer alledaags.

Een moderne, genormaliseerde uitgave kan de eerste laag grotendeels wegnemen en de andere twee laten staan. Een diplomatische uitgave — een editie die de schrijfwijze van het handschrift zo getrouw mogelijk weergeeft — kan juist veel spellingvarianten tonen. Beschouw een afwijkende letter dus niet meteen als een andere grammaticale vorm.

Nadrukkelijke voornaamwoorden

De verlengde vormen myfi en tydi leggen nadruk op de spreker of aangesprokene. Ze zijn verwant aan modern fi ‘ik/mij’ en ti ‘jij/jou’, maar klinken plechtig, literair of bewust nadrukkelijk. Ook ef ‘hij’ en hwynt ‘zij’ behoren tot een hoger of ouder register dan de gebruikelijke spreektaalvormen e/fe/fo en nhw.

Persoon	Oudere of literaire vorm	Gewone moderne vorm	Functie of register
ik/mij	myfi	fi	sterke nadruk, plechtig
jij/jou	tydi	ti	sterke nadruk, plechtig
hij	ef	e, fe, fo	formeel of literair
zij (meervoud)	hwynt	nhw	literair

In Myfi yw'r drws staat myfi voorop als naamwoordelijk deel: letterlijk ongeveer ‘ik ben het die de deur is’, idiomatisch ‘Ik ben de deur’. Yw is hier de koppelwerkwoordsvorm die twee elementen met elkaar verbindt. Het Nederlandse ‘ik’ geeft de plechtige nadruk niet vanzelf weer; daarvoor zijn intonatie of formuleringen als ‘ík ben’ nodig.

Sef: aanwijzen en nader bepalen

Sef introduceert iets dat wordt aangewezen, benoemd of nader uitgelegd. Afhankelijk van de zin zijn Nederlandse weergaven als ‘namelijk’, ‘te weten’, ‘dat wil zeggen’ of ‘dit is wat …’ mogelijk. Het is dus geen gewone verleden tijd of zelfstandige werkwoordsvorm die je als één modern werkwoord moet vervoegen.

In vertellend proza komt het bekende patroon A sef a wnaeth Pwyll... voor. De eerste a betekent ‘en’. Sef kondigt aan wat volgt; de tweede a is een betrekkelijk of verbindend partikel vóór gwnaeth, de verleden vorm van gwneud ‘doen/maken’. Een natuurlijke Nederlandse vertaling is daarom: ‘En dit is wat Pwyll deed …’ Niet elk onderdeel hoeft met een apart Nederlands woord te worden vertaald.

Canys: een literaire reden

Canys is een voegwoord (een woord dat zinnen met elkaar verbindt) met de betekenis ‘want’ of ‘immers’. In modern, neutraal Welsh zijn bijvoorbeeld oherwydd ‘omdat/wegens’ en in informeler taalgebruik achos veel gewoner, afhankelijk van de constructie. Canys past vooral bij oudere, Bijbelse, plechtige of bewust archaïserende taal.

Vergelijk:

Register	Welsh	Nederlands
archaïsch of plechtig	Canys da yw hynny.	Want dat is goed.
modern en neutraal	Mae hynny'n dda.	Dat is goed.
moderne redengevende zin	... oherwydd bod hynny'n dda.	… omdat dat goed is.

De woordvolgorde da yw hynny zet da ‘goed’ voorop. Dat geeft nadruk: ‘goed is dat’. Het Nederlands kan dezelfde volgorde gebruiken, maar die klinkt ook bij ons gemarkeerd; meestal vertalen we natuurlijker met ‘dat is goed’.

Partikels vóór het werkwoord

Oudere teksten schrijven geregeld partikels die in modern gesproken Welsh minder opvallend zijn. Vooral a kan een vooropgeplaatst zinsdeel met een bevestigende werkwoordsvorm verbinden. In vragen of betrekkelijke constructies kan dezelfde letter een grammaticale functie hebben en dus niet ‘en’ betekenen. De omgeving bepaalt de analyse.

Ook negatieve vormen zoals ni of nid en perfectieve ry kunnen in oudere of literaire teksten vóór het werkwoord staan. Perfectief betekent hier dat een handeling als voltooid wordt voorgesteld. De precieze vorm en mutatie hangen af van periode, tekst en werkwoord. Een veilige leesstrategie is:

• markeer eerst het partikel;
• zoek de werkwoordstam en persoonsuitgang;
• controleer of de beginmedeklinker gemuteerd is;
• bepaal pas daarna welke Nederlandse tijd het best past.

Laat het partikel niet automatisch als een zelfstandig Nederlands woord terugkomen. Het kan vooral grammaticale informatie dragen.

Korte werkwoordsvormen en afwijkende woordvolgorde

De voorkennis over vervoegde werkwoordsvormen is hier onmisbaar. In plaats van een moderne omschrijving met een vorm van bod plus yn en een werkwoordelijk naamwoord kan een tekst één vervoegde vorm gebruiken. Het werkwoordelijk naamwoord is de basisvorm die in woordenboeken staat, zoals gwneud ‘doen’.

Een vorm als gwnaeth bevat al de betekenis ‘deed/maakte’ in de derde persoon enkelvoud. In een nadrukconstructie kan een naamwoord, voornaamwoord, bijwoord of bijvoeglijk naamwoord vóór yw of vóór een partikel plus werkwoord komen. Vraag dan niet: ‘Waarom staat het onderwerp niet eerst?’, maar: ‘Welk element krijgt hier nadruk?’

Spelling is geen betrouwbare moderniseringsregel

Middelwelsh kent spellingvariatie, en moderne edities gaan daar verschillend mee om. Letterkeuze, woordgrenzen en het gebruik van apostrofs kunnen afwijken. Er bestaat daarom geen eenvoudige omzetregel waarmee elke handschriftvorm automatisch modern Welsh wordt. Gebruik een woordenlijst bij de editie en controleer de lemma-vorm — de woordenboekvorm waaronder een woord is opgenomen. Moderniseer pas nadat je de grammaticale functie hebt vastgesteld.

Voorbeelden in context

Welsh	Nederlandse vertaling	Toelichting
A sef a wnaeth Pwyll...	En dit is wat Pwyll deed …	Vertellende formule; de twee vormen a hebben niet dezelfde functie.
Canys da yw hynny.	Want dat is goed.	Canys is redengevend; da staat voor nadruk voorop.
Myfi yw'r drws.	Ik ben de deur.	Myfi is nadrukkelijk en plechtig.
Tydi yw'r gŵr.	Jij bent de man.	Tydi contrasteert nadrukkelijk met een ander.
Ef a ddaeth yno.	Hij kwam daarheen.	Vooropgeplaatst ef plus partikel a; daeth is gemuteerd na het partikel.
Hwynt a aethant ymaith.	Zij gingen weg.	Literair hwynt en de meervoudsvorm aethant.
Da yw'r gwin.	De wijn is goed.	Het bijvoeglijk naamwoord staat voorop en krijgt nadruk.
Pwyll a wnaeth hynny.	Pwyll deed dat.	Pwyll is het benadrukte onderwerp.
Sef y dyn a welais.	Namelijk de man die ik zag.	Sef leidt een nadere identificatie in.
Ni wn i ddim.	Ik weet het niet.	Literaire ontkenning met ni; de vorm is ook in formele moderne taal herkenbaar.
Nid ef oedd yno.	Hij was het niet die daar was.	Nid ontkent een identificerende of nadrukkelijke constructie.
Y mae ef yn dyfod.	Hij komt.	Zeer literair tegenover modern Mae e'n dod.

De Nederlandse vertaling maakt de woordvolgorde bewust niet altijd na. Ef a ddaeth yno letterlijk als ‘hij die kwam daar’ weergeven zou de grammatica juist verhullen. De nadruk kan in het Nederlands met stemaccent worden uitgedrukt: ‘híj kwam daarheen’.

Veelgemaakte fouten

Elk a als ‘en’ vertalen

• Onjuist: Ef a ddaeth → ‘Hij en kwam.’
• Juist: Ef a ddaeth → ‘Hij kwam’ of ‘Híj kwam.’
• Waarom: a is hier een partikel bij de nadrukconstructie, geen nevenschikkend voegwoord. In A sef... kan een andere a wél ‘en’ betekenen.

Canys als een werkwoord behandelen

• Onjuist: zoeken naar een persoon of tijd van canys.
• Juist: lees canys als ‘want/immers’.
• Waarom: het is een voegwoord. De persoons- en tijdsinformatie staat in de volgende zin.

Myfi overal gebruiken voor ‘ik’

• Onjuist: Myfi als neutrale vervanging van modern fi in alledaagse gesprekken gebruiken.
• Juist: gebruik in gewone moderne taal fi; herken myfi als nadrukkelijk, plechtig of archaïserend.
• Waarom: het verschil gaat vooral over register en nadruk, niet over een ander soort ‘ik’.

De oude volgorde letterlijk in het Nederlands kopiëren

• Onjuist: Da yw hynny altijd vertalen als ‘Goed is dat’, ook wanneer de context neutraal is.
• Juist: meestal ‘Dat is goed’; alleen bij duidelijke stilistische nadruk kan ‘Goed is dat’ passen.
• Waarom: een natuurlijke vertaling bewaart de functie, niet noodzakelijk de woordvolgorde.

Oud, literair en formeel gelijkstellen

• Onjuist: elke vorm met nid, ef of y mae Middelwelsh noemen.
• Juist: kijk naar de hele tekst, de datering en het genre.
• Waarom: sommige oudere vormen leven voort in formeel modern Welsh, religieuze taal of bewuste stijlimitatie.

Mutatie negeren bij het opzoeken

• Onjuist: ddaeth als zelfstandig woordenboekwoord zoeken.
• Juist: herken de zachte mutatie d → dd en zoek bij daeth of bij het werkwoordelijk naamwoord dod.
• Waarom: partikels kunnen een beginmutatie veroorzaken; zonder terugmuteren mis je de stam.

Gebruiksnotities

Gebruik archaïsche vormen terughoudend in eigen Welsh. Een los myfi of canys in een verder alledaagse zin kan komisch, Bijbels of toneelmatig klinken, ongeveer zoals Nederlands ‘gij’, ‘doch’ of ‘voorwaar’ in een appbericht. Dat effect kan artistiek bedoeld zijn, maar is niet registerneutraal.

De grens tussen Middelwelsh en later literair Welsh is niet met één woordenlijst te trekken. Een middeleeuws handschrift, een negentiende-eeuwse Bijbelvertaling en een moderne ceremoniële tekst kunnen vergelijkbare vormen bevatten om verschillende redenen. Noteer daarom bij elk voorbeeld zowel periode als genre.

Plaatsnamen bewaren oude woordelementen, maar zijn geen complete fossiele zinnen. Hun spelling en uitspraak kunnen door de eeuwen heen veranderd zijn. Gebruik een betrouwbare etymologische bron voordat je een plaatsnaam in losse Middelwelshe delen opsplitst; een toevallige gelijkenis met een modern woord is onvoldoende bewijs.

Voorbij de basis: gevorderde tekstanalyse

Op gevorderd niveau is de vraag niet alleen ‘wat betekent deze vorm?’, maar ook ‘wat doet deze vorm in deze tekst?’ Een moderne auteur kan myfi gebruiken voor een verheven stem, een prediker kan een traditionele formulering citeren en een dichter kan een oudere vorm kiezen vanwege ritme, rijm of medeklinkerpatroon. Dezelfde grammatica krijgt dan een andere stilistische waarde.

Let ook op teksteditie en interpunctie. Middeleeuwse handschriften gebruiken niet noodzakelijk moderne zinsgrenzen. Een moderne komma of hoofdletter is vaak een beslissing van de uitgever en dus al een interpretatie. Vergelijk bij een moeilijke passage zo mogelijk een genormaliseerde tekst, een vertaling en de aantekeningen van de editie. Maak daarbij drie regels:

1. de vorm zoals hij in de editie staat;
2. een morfologische analyse — de opbouw uit stam, uitgang, partikel en mutatie;
3. een idiomatische Nederlandse vertaling.

Zo voorkom je dat een soepele vertaling grammaticale details uitwist. Omgekeerd voorkom je dat een letterlijke ontleding voor een bruikbare Nederlandse zin wordt aangezien.

Een laatste belangrijk onderscheid is dat tussen productieve grammatica en vaste overlevering. Productief betekent dat sprekers een patroon vrij kunnen toepassen op nieuwe woorden. Een vorm in een spreekwoord, gebed of citaat kan daarentegen als vast geheel blijven bestaan terwijl het onderliggende patroon niet meer gewoon productief is. Leer zulke passages eerst als tekst, en generaliseer pas wanneer meerdere betrouwbare voorbeelden hetzelfde patroon bevestigen.

Oefentips

1. Maak een vierkolommenanalyse. Noteer per zin de oorspronkelijke vorm, de moderne Welshe tegenhanger, de Nederlandse betekenis en het register. Schrijf bij myfi bijvoorbeeld niet alleen ‘ik’, maar ook ‘sterk nadrukkelijk/plechtig’.
2. Markeer functies met kleuren. Geef voegwoorden, partikels, werkwoorden en vooropgeplaatste elementen elk een kleur. Vooral bij meerdere vormen van a maakt dit zichtbaar waarom een woord niet telkens hetzelfde vertaald wordt.
3. Lees parallel, maar niet afhankelijk. Probeer eerst zelf werkwoord en onderwerp te vinden; raadpleeg daarna een wetenschappelijke vertaling en de woordenlijst van de editie. Noteer waar de Nederlandse vertaler de volgorde heeft aangepast of een partikel niet afzonderlijk heeft vertaald.

Verwante begrippen

• Vereiste voorkennis: Vervoegde werkwoordsvormen — helpt korte vormen zoals gwnaeth, daeth en aethant ontleden.