Literaire werkwoordsvormen in het Welsh

In het kort

Formeel en literair Welsh gebruikt vaak korte, verbogen werkwoordsvormen: persoon en tijd zitten in één woord, zoals af ‘ik zal gaan’, âi ‘hij/zij ging gewoonlijk’ en cânt ‘zij zullen krijgen’. In alledaagse spreektaal kiest men dikwijls een omschrijving met bod of gwneud, maar in boeken, nieuws, toespraken en officiële teksten moet je de compacte vormen vlot kunnen herkennen.

Overzicht

Een werkwoordsvorm is verbogen wanneer de uitgang aangeeft wie handelt en vaak ook in welke tijd. Zo bevat carant zowel de stam car- ‘liefhebben’ als de informatie ‘zij zullen’. Een apart persoonlijk voornaamwoord is daarom grammaticaal niet altijd nodig. Dit lijkt enigszins op Nederlands ga tegenover gaan, maar Welsh onderscheidt met veel meer persoonsuitgangen: af kan op zichzelf al ‘ik zal gaan’ betekenen.

Op C1-niveau gaat het niet alleen om één verleden of één toekomst. Je leert een heel register herkennen: de tegenwoordig-toekomende tijd, de onvoltooid verleden tijd, compacte verleden vormen en vaste onregelmatige vormen. De term onvoltooid verleden tijd betekent hier een handeling of toestand die vroeger voortduurde of zich herhaalde, zoals Nederlands ‘zei altijd’ of ‘was aan het zeggen’. De precieze Nederlandse vertaling hangt dus van de context af.

Deze vormen zijn niet allemaal ouderwets. Sommige, zoals aeth ‘ging’, daeth ‘kwam’, caf ‘ik krijg/zal krijgen’ en gwnaeth ‘deed/maakte’, komen ook buiten verheven schrijftaal voor. Andere vormen, vooral complete paradigma’s van regelmatige werkwoorden, klinken duidelijk formeel of literair.

Hoe het werkt

Persoon en voornaamwoord

De zes gebruikelijke personen zijn:

Persoon	Betekenis	Mogelijk voornaamwoord
1e persoon enkelvoud	ik	fi
2e persoon enkelvoud	jij	ti
3e persoon enkelvoud	hij/zij/het	ef/e, hi
1e persoon meervoud	wij	ni
2e persoon meervoud	jullie/u	chi
3e persoon meervoud	zij	hwy/nhw

Het voornaamwoord kan worden toegevoegd voor nadruk of duidelijkheid: Af i ‘ík zal gaan’ en â hi ‘zij zal gaan’. Let op: het voornaamwoord i na een verbogen vorm betekent hier ‘ik’, niet het voorzetsel i ‘naar/aan’. In Af i yno is de eerste i het voornaamwoord; in Af i Gaerdydd is de tweede i het voorzetsel.

Regelmatige tegenwoordig-toekomende vormen

Deze ene reeks kan, afhankelijk van werkwoord en context, een algemene tegenwoordige betekenis of een toekomstige betekenis hebben. Bij een regelmatig werkwoord neem je doorgaans de werkwoordstam en voeg je de uitgangen toe. Met caru ‘liefhebben’ is de stam car-.

Persoon	Uitgang	caru	Gebruikelijke vertaling
ik	-af	caraf	ik heb lief / zal liefhebben
jij	-i	ceri	jij hebt lief / zult liefhebben
hij/zij	-a	cara	hij/zij heeft lief / zal liefhebben
wij	-wn	carwn	wij hebben lief / zullen liefhebben
jullie/u	-wch	carwch	jullie hebben lief / zullen liefhebben
zij	-ant	carant	zij hebben lief / zullen liefhebben

De klinker of stam kan veranderen, zoals car- → cer- in ceri. Leer daarom niet alleen losse uitgangen, maar controleer bij nieuwe werkwoorden ook de stamvorm. Een tijdsbepaling maakt vaak duidelijk welke Nederlandse tijd past: yfory ‘morgen’ wijst in Af yfory op de toekomst.

De literaire onvoltooid verleden tijd

De literaire reeks drukt een voortdurende, herhaalde of gebruikelijke situatie in het verleden uit. Met caru krijg je:

Persoon	Uitgang	Vorm	Mogelijke Nederlandse vertaling
ik	-wn	carwn	ik hield van / placht lief te hebben
jij	-et	caret	jij hield van
hij/zij	-ai	carai	hij/zij hield van / zou liefhebben
wij	-em	carem	wij hielden van
jullie/u	-ech	carech	jullie hielden van
zij	-ent	carent	zij hielden van

De vorm op -ai kan ook een voorwaardelijke betekenis hebben, vergelijkbaar met Nederlands ‘zou’. De zin en de bijzin bepalen dan de lezing. Dywedai bob bore ei fod yn barod betekent bijvoorbeeld ‘Elke ochtend zei hij dat hij klaar was’, terwijl een voorwaardelijke context eerder ‘hij zou zeggen’ oplevert.

Opvallend is dat carwn zowel ‘ik hield van’ als ‘wij zullen liefhebben’ kan zijn. Dat is geen fout: context, een voornaamwoord en tijdsaanduidingen lossen de dubbelzinnigheid meestal op.

Vier belangrijke onregelmatige werkwoorden

Bij mynd ‘gaan’, dod ‘komen’, gwneud ‘doen/maken’ en cael ‘krijgen/mogen’ verandert niet alleen de uitgang. Deze vormen moeten grotendeels als geheel worden geleerd.

Persoon	mynd	dod	gwneud	cael
ik	af	dof	gwnaf	caf
jij	ei	doi	gwnei	cei
hij/zij	â	daw	gwna	caiff
wij	awn	down	gwnawn	cawn
jullie/u	ewch	dewch	gwnewch	cewch
zij	ânt	dônt	gwnânt	cânt

Het dakje in â, ânt, dônt, gwnânt en cânt markeert een lange klinker en helpt soms ook vormen uit elkaar te houden. Laat het in zorgvuldig geschreven Welsh niet weg.

De onvoltooid-verleden reeks van mynd is bijzonder belangrijk: awn, aet, âi, aem, aech, aent. Vergelijk â ‘hij/zij gaat of zal gaan’ met âi ‘hij/zij ging gewoonlijk’. Veelgebruikte derde persoonsvormen van de andere werkwoorden zijn deuai ‘kwam gewoonlijk’, gwnâi ‘deed/maakte gewoonlijk’ en câi ‘kreeg/mocht gewoonlijk’.

Een afgeronde gebeurtenis in het verleden

Voor één afgeronde gebeurtenis gebruikt Welsh compacte verleden vormen. Bij onregelmatige werkwoorden zijn vooral aeth ‘ging’, daeth ‘kwam’, gwnaeth ‘deed/maakte’ en cafodd ‘kreeg’ frequent. Dat contrasteert met de duratieve of herhaalde vormen:

Afgeronde gebeurtenis	Voortdurend of herhaald verleden
Aeth hi adref. — Zij ging naar huis.	Âi hi adref bob penwythnos. — Zij ging elk weekend naar huis.
Daeth y bws. — De bus kwam.	Deuai'r bws am wyth. — De bus kwam gewoonlijk om acht uur.
Gwnaeth argraff. — Het maakte indruk.	Gwnâi argraff ar bawb. — Het maakte steeds indruk op iedereen.
Cafodd gyfle. — Hij/zij kreeg een kans.	Câi gyfle bob blwyddyn. — Hij/zij kreeg elk jaar een kans.

Ontkenning en vraagstructuren

In formeel Welsh staat vaak ni of nid voor een ontkennende werkwoordsvorm. Ni wn i ddim betekent letterlijk ongeveer ‘niet weet ik niets’, maar natuurlijk Nederlands is ‘Ik weet niets’. Welsh gebruikt in zo’n ontkenning vaak óók dim; vermijd dus de Nederlandse reflex om één van beide delen automatisch te schrappen.

De vorm gwn ‘ik weet’ behoort tot het werkwoord gwybod ‘weten’ en is bekend uit de vaste ontkenning ni wn. Na bepaalde partikels kan de beginmedeklinker veranderen; dat heet mutatie (een grammaticaal veroorzaakte verandering aan het begin van een woord). Bij literaire ontkenningen en betrekkelijke constructies zijn die patronen formeler en soms anders dan in spreektaal. Leer daarom een veelvoorkomende combinatie eerst als geheel.

Voorbeelden in context

Welsh	Nederlands	Toelichting
Af i yno yfory.	Ik ga morgen daarheen.	af: 1e persoon, toekomstige betekenis
 hi i'r cyfarfod heno.	Zij gaat vanavond naar de vergadering.	â: 3e persoon van mynd
Ânt drwy'r pentref cyn y wawr.	Zij zullen vóór zonsopgang door het dorp gaan.	formele meervoudsvorm
Daw'r trên am chwech.	De trein komt om zes uur.	daw: tegenwoordig of gepland toekomstig
Dônt yn ôl cyn bo hir.	Zij komen binnenkort terug.	3e persoon meervoud van dod
Gwnaf bopeth a allaf.	Ik zal alles doen wat ik kan.	twee compacte 1e-persoonsvormen
Cewch ateb erbyn dydd Gwener.	U krijgt uiterlijk vrijdag antwoord.	formeel en bruikbaar in correspondentie
Cânt weld y canlyniadau yfory.	Zij mogen de resultaten morgen zien.	cael kan toestemming uitdrukken
Dywedai pawb yr un peth.	Iedereen zei steeds hetzelfde.	herhaald verleden
Âi hi am dro bob nos.	Zij ging elke avond wandelen.	gewoonte in het verleden
Deuai'r plant yma yn yr haf.	De kinderen kwamen hier 's zomers.	terugkerende situatie
Gwnâi hynny wahaniaeth mawr.	Dat maakte een groot verschil.	voortdurende of gebruikelijke uitwerking
Câi bob plentyn gyfle i siarad.	Elk kind kreeg de kans om te spreken.	herhaalde gelegenheid
Ni wn i ddim am y mater.	Ik weet niets van de zaak.	formele ontkenning, ook als vaste uitdrukking bekend
Gwnaeth hynny argraff arnom.	Dat maakte indruk op ons.	afgeronde gebeurtenis; arnom = ‘op ons’

Veelgemaakte fouten

Een literaire vorm woord voor woord als tegenwoordige tijd vertalen

• Onjuist: Daw yfory → ‘Hij komt altijd.’
• Juist: Daw yfory → ‘Hij zal morgen komen’ of ‘Hij komt morgen.’
• Waarom: De tegenwoordig-toekomende vorm krijgt haar tijdswaarde uit de context. Nederlands gebruikt voor een afspraak eveneens vaak een tegenwoordige tijd, maar dat betekent niet dat de Welshe vorm uitsluitend tegenwoordig is.

â en âi verwarren

• Onjuist: Âi hi bob dydd vertalen als ‘Zij zal elke dag gaan.’
• Juist: ‘Zij ging elke dag.’
• Waarom: â is tegenwoordig-toekomend; âi is onvoltooid verleden of, in een passende context, voorwaardelijk.

Overal een los voornaamwoord eisen

• Minder natuurlijk in compacte formele stijl: Gwnaf fi hynny.
• Juist: Gwnaf hynny of, bij echte nadruk, Gwnaf i hynny.
• Waarom: De uitgang -af geeft de persoon al aan. Anders dan in het Nederlands hoeft een expliciet onderwerp niet altijd voor het werkwoord te staan.

Het dakje weglaten

• Onzorgvuldig: ant, dont, gnant, cant waar de literaire vormen bedoeld zijn
• Juist: ânt, dônt, gwnânt, cânt
• Waarom: Het accentteken hoort bij de standaardspelling en markeert de klinkerlengte. Zonder teken kan bovendien verwarring met andere woorden of vormen ontstaan.

Een herhaalde handeling met een afgeronde vorm weergeven

• Onjuist voor een gewoonte: Aeth hi yno bob wythnos wanneer ‘zij ging er elke week heen’ als terugkerende achtergrond wordt bedoeld.
• Beter: Âi hi yno bob wythnos.
• Waarom: aeth presenteert het gaan als afgerond; âi zet een gewoonte of herhaling op de achtergrond.

De Nederlandse dubbele-ontkenningsregel toepassen

• Onjuist: Ni wn i als volledige weergave van ‘Ik weet niets’, wanneer dim vereist is in de bedoelde constructie.
• Juist: Ni wn i ddim.
• Waarom: Welsh bouwt ontkenning anders op dan standaard-Nederlands. Ni en dim kunnen samen één ontkenning vormen.

Gebruiksnotities

De scheidslijn tussen ‘literair’ en ‘alledaags’ is niet absoluut. Gwnaf klinkt formeler dan spreektaal Wna i, maar vormen als aeth, daeth, gwnaeth en cafodd zijn breed herkenbaar en komen ook in modern taalgebruik voor. Volledige reeksen zoals caraf, ceri, cara, carwn, carwch, carant ontmoet je eerder in verzorgde teksten, religieuze taal, literatuur en retorische passages.

Formele teksten laten persoonlijke voornaamwoorden vaker weg of gebruiken literaire varianten zoals hwy in plaats van spreektaal nhw. Toch kan een voornaamwoord nodig zijn om contrast te leggen of een dubbelzinnige vorm te verduidelijken. Schrijfregister is dus geen wedstrijd in zo veel mogelijk woorden weglaten.

Nederlandstaligen zijn gewend dat de persoonsvorm en het onderwerp samen bijna altijd zichtbaar zijn: ‘wij gaan’, niet alleen ‘gaan’. Lees een Welsh werkwoord daarom van rechts naar links: herken eerst de uitgang, bepaal daarmee de persoon en zoek pas daarna naar een eventueel uitgesproken onderwerp.

Verder dan de basis

De onvoltooid-verleden vormen op -ai functioneren ook als voorwaardelijke vormen. Gwnâi hynny pe bai ganddo amser kan ‘Hij zou dat doen als hij tijd had’ betekenen. Hetzelfde woord gwnâi kan in Gwnâi hynny bob dydd ‘Hij deed dat elke dag’ betekenen. De pe-bijzin ‘als’ en woorden als bob dydd ‘elke dag’ sturen de interpretatie.

In verheven proza kan de woordvolgorde afwijken van het meest vertrouwde spreektaalpatroon, en partikels zoals a, y, ni en oni kunnen mutaties veroorzaken. Een betrekkelijke bijzin (een bijzin die iets nader bepaalt, zoals ‘die ik zag’) kan bijvoorbeeld een compacte vorm bevatten. Analyseer dan niet alleen het werkwoord, maar ook het kleine woord ervoor.

Houd bovendien cael semantisch breed. Caf lyfr kan over krijgen gaan, terwijl caf fynd ‘ik mag gaan’ betekent. In passieve constructies kan cael nog een andere functie krijgen. De vervoeging blijft herkenbaar, maar een Nederlandse vertaling met altijd ‘krijgen’ werkt niet.

Ten slotte zijn moderne literaire vormen niet hetzelfde als Middelwelsh. Oudere teksten bevatten extra spellingen, partikels en paradigma’s. De vormen in dit artikel geven toegang tot modern formeel en literair Welsh; voor middeleeuwse literatuur is aanvullende studie nodig.

Oefentips

1. Leer in contrastparen. Schrijf kaartjes met â — âi — aeth, daw — deuai — daeth en gwna — gwnâi — gwnaeth. Voeg steeds de labels ‘toekomst/algemeen’, ‘voortdurend/herhaald verleden’ en ‘afgerond verleden’ toe.
2. Markeer uitgangen tijdens het lezen. Onderstreep in een nieuws- of literair fragment -af, -wch, -ant, -ai en -ent. Noteer eerst de persoon en vertaal daarna pas de hele zin.
3. Maak één zin in drie tijdsperspectieven. Vergelijk bijvoorbeeld  hi yno yfory, Âi hi yno bob dydd en Aeth hi yno ddoe. Zo leer je de betekenis als systeem in plaats van als losse woordenlijst.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Verbogen werkwoordsvormen — behandelt de compacte vormen waarop deze literaire paradigma’s voortbouwen.