Dubbele bepaaldheid in het Zweeds

In het kort

Staat er een bijvoeglijk naamwoord vóór een bepaald Zweeds zelfstandig naamwoord, dan wordt de bepaaldheid normaal twee keer zichtbaar: den, det of de vóór het bijvoeglijk naamwoord én een bepaalde uitgang aan het zelfstandig naamwoord. Zo krijg je den stora bilen “de grote auto”, det lilla huset “het kleine huis” en de gamla bilarna “de oude auto's”. Het bijvoeglijk naamwoord staat daarbij meestal in de -a-vorm.

Overzicht

Dubbele bepaaldheid (dubbel bestämning) is een kenmerkende Zweedse bouwvorm. Een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak, plaats of begrip) is bepaald wanneer duidelijk is welk exemplaar je bedoelt. Zonder bijvoeglijk naamwoord zit het bepaalde lidwoord meestal als een uitgang achter het zelfstandig naamwoord: bilen “de auto”, huset “het huis”, bilarna “de auto's”. Voeg je een bijvoeglijk naamwoord toe, zoals stor “groot”, dan komt er ook een los woord vóór: den stora bilen.

Voor Nederlandstaligen is dit even wennen. In de grote auto staat de bepaaldheid alleen in de; auto verandert niet. Het Zweeds markeert dezelfde woordgroep aan beide kanten: den + stora + bilen. Wie vanuit het Nederlands woord voor woord bouwt, laat daarom vaak ten onrechte de uitgang van het zelfstandig naamwoord weg.

Dit onderwerp hoort bij A1, want de basisregel komt voortdurend voor in alledaagse beschrijvingen. Je hebt wel al twee bouwstenen nodig: de bepaalde vormen van zelfstandige naamwoorden en de verbuiging van bijvoeglijke naamwoorden. De hoofdregel is eenvoudig; bijzondere vormen en constructies zonder dubbele markering staan verderop apart.

Zo werkt het

De basisbouw

De gewone structuur is:

den/det/de + bijvoeglijk naamwoord in bepaalde vorm + zelfstandig naamwoord in bepaalde vorm

Het losse lidwoord past bij het Zweedse woordgeslacht en getal. Zweeds heeft en-woorden en ett-woorden; dat onderscheid kun je niet betrouwbaar afleiden uit het Nederlandse de of het.

Zweedse bouw	Nederlands	Gebruik
den stora bilen	de grote auto	enkelvoud, en-woord
det stora huset	het grote huis	enkelvoud, ett-woord
de stora bilarna	de grote auto's	meervoud
de stora husen	de grote huizen	meervoud

Er zijn dus drie keuzes voor het losse lidwoord:

• den bij een bepaald en-woord in het enkelvoud: den röda stolen “de rode stoel”;
• det bij een bepaald ett-woord in het enkelvoud: det röda äpplet “de rode appel”;
• de bij alle bepaalde meervouden: de röda stolarna, de röda äpplena.

De wordt in gewone gesproken Zweedse taal vaak ongeveer als dom uitgesproken. De standaardspelling blijft hier de.

Het bijvoeglijk naamwoord krijgt meestal -a

In deze constructie staat het bijvoeglijk naamwoord in zijn bepaalde vorm, meestal op -a. Dat geldt in het enkelvoud voor zowel en-woorden als ett-woorden en ook in het meervoud.

Onbepaald	Bepaald	Nederlands
en stor bil	den stora bilen	een grote auto → de grote auto
ett stort hus	det stora huset	een groot huis → het grote huis
gamla bilar	de gamla bilarna	oude auto's → de oude auto's

Let vooral op het verschil bij een ett-woord. Onbepaald zeg je ett stor*t hus*, maar bepaald det stor*a huset*. De -t maakt dus plaats voor -a.

Sommige veelgebruikte woorden hebben een bijzondere vorm. Liten “klein” wordt lilla in het bepaalde enkelvoud: den lilla katten, det lilla barnet. In het meervoud gebruik je små: de små katterna, de små barnen. Onveranderlijke bijvoeglijke naamwoorden blijven gelijk, bijvoorbeeld bra: den bra lösningen “de goede oplossing”, al klinkt vaak den goda lösningen natuurlijker afhankelijk van de bedoelde betekenis.

Ook het zelfstandig naamwoord blijft bepaald

Het achterste woord behoudt zijn gewone bepaalde uitgang. Je zegt dus niet alleen den stora bil, maar den stora bilen. Welke uitgang nodig is, hangt af van het zelfstandig naamwoord:

• en bil → bilen → den nya bilen;
• ett hus → huset → det nya huset;
• bilar → bilarna → de nya bilarna;
• barn → barnen → de små barnen.

Leer een nieuw zelfstandig naamwoord liefst met en of ett én met zijn meervoud. Dan kun je alle drie onderdelen van de woordgroep correct kiezen.

Geen bijvoeglijk naamwoord: geen los den, det of de

Zonder vooropstaand bijvoeglijk naamwoord is de uitgang normaal voldoende:

• Bilen är dyr. — “De auto is duur.”
• Huset är gammalt. — “Het huis is oud.”
• Barnen sover. — “De kinderen slapen.”

In deze neutrale zinnen hoef je dus niet den bilen of det huset te zeggen. Den bilen kan wel bestaan wanneer den nadrukkelijk “die” betekent, maar dat is een andere functie: Den bilen vill jag ha “Die auto wil ik hebben.”

Na een koppelwerkwoord staat geen dubbele bepaaldheid

Een bijvoeglijk naamwoord kan vóór het zelfstandig naamwoord staan: den röda bilen. Het kan ook na een werkwoord als vara “zijn” een eigenschap noemen: Bilen är röd “De auto is rood”. In het tweede geval hoort het niet binnen dezelfde naamwoordgroep en gebruik je geen den ... bilen rond het bijvoeglijk naamwoord.

Vergelijk:

• den röda bilen — “de rode auto”;
• bilen är röd — “de auto is rood”;
• det lilla huset — “het kleine huis”;
• huset är litet — “het huis is klein”.

Voorbeelden in context

Zweeds	Nederlands	Opmerking
Den stora bilen står utanför.	De grote auto staat buiten.	en-woord, enkelvoud
Det lilla huset ligger nära sjön.	Het kleine huis ligt dicht bij het meer.	bijzondere vorm lilla
De gamla bilarna är dyra att reparera.	De oude auto's zijn duur om te repareren.	meervoud
Den röda bilen är min.	De rode auto is van mij.	bezit uitgedrukt na är
Jag tar den blå koppen.	Ik neem het blauwe kopje.	kopp is een en-woord
Kan du öppna det stora fönstret?	Kun je het grote raam openen?	fönster is een ett-woord
Vi köpte de färska jordgubbarna.	We kochten de verse aardbeien.	bepaald meervoud
Hon läser den nya boken.	Ze leest het nieuwe boek.	bok is in het Zweeds een en-woord
Det svenska språket har två genus.	De Zweedse taal heeft twee woordgeslachten.	nationaliteitsbijvoeglijk naamwoord
De små barnen leker i parken.	De kleine kinderen spelen in het park.	meervoud van liten: små
Jag känner inte den nya läraren.	Ik ken de nieuwe leraar niet.	persoon als en-woord
Det kalla vattnet smakar gott.	Het koude water smaakt goed.	vatten is een ett-woord
Var är de svarta skorna?	Waar zijn de zwarte schoenen?	vraag, meervoud
Den här gamla stolen är bekväm.	Deze oude stoel zit prettig.	den här met bepaald zelfstandig naamwoord

Veelgemaakte fouten

Alleen een los lidwoord gebruiken

• Fout: den stora bil
• Goed: den stora bilen
• Waarom: Anders dan in het Nederlands moet ook het Zweedse zelfstandig naamwoord bepaald zijn. De uitgang -en mag niet ontbreken.

Het losse lidwoord weglaten

• Fout: stora bilen in een gewone neutrale beschrijving
• Goed: den stora bilen
• Waarom: Voor een gewone bepaalde woordgroep met een bijvoeglijk naamwoord zijn zowel den als de uitgang nodig. Er bestaan vaste namen en enkele bijzondere patronen zonder den, maar die vormen niet de A1-hoofdregel.

De onbepaalde vorm van het bijvoeglijk naamwoord houden

• Fout: det stort huset
• Goed: det stora huset
• Waarom: Stort hoort bij het onbepaalde ett stort hus. In een bepaalde woordgroep krijgt het bijvoeglijk naamwoord doorgaans -a.

Den en det kiezen op basis van het Nederlands

• Fout: det nya boken omdat het Nederlands “het boek” heeft
• Goed: den nya boken
• Waarom: Het Zweedse woord is en bok, dus gebruik je den. Nederlandse de- en het-woorden voorspellen het Zweedse woordgeslacht niet betrouwbaar.

Liten mechanisch veranderen in litena

• Fout: den litena hunden
• Goed: den lilla hunden
• Waarom: Liten heeft een onregelmatige bepaalde enkelvoudsvorm: lilla. In het meervoud wordt het de små hundarna.

Dubbele bepaaldheid na een bezitswoord gebruiken

• Fout: min den nya bilen of min nya bilen
• Goed: min nya bil
• Waarom: Na een bezittelijk woord als min “mijn” staat het bijvoeglijk naamwoord wel in de -a-vorm, maar het zelfstandig naamwoord juist in de onbepaalde vorm. Dit patroon wordt hieronder verder uitgelegd.

Gebruiksnotities

Dubbele bepaaldheid is geen plechtige schrijftaalregel: de constructie is normaal in spreken én schrijven. Het losse den, det, de krijgt meestal weinig nadruk. Leg je nadruk op den, dan kan het eerder als aanwijzend woord “die” klinken.

Met den här/det här/de här “deze” en den där/det där/de där “die” blijft het zelfstandig naamwoord bepaald. Een eventueel bijvoeglijk naamwoord staat ertussen: den här boken “dit boek”, den här intressanta boken “dit interessante boek”, de där röda husen “die rode huizen”. Dit sluit goed aan bij de gewone dubbele bepaaldheid.

Bij namen van talen en nationaliteiten krijgt het Zweedse bijvoeglijk naamwoord geen hoofdletter: det svenska språket, den svenska kusten. Dat verschilt van het zelfstandig gebruikte svenska in Jag talar svenska “Ik spreek Zweeds”.

Verder dan de basis

De volgende patronen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen. Ze verklaren wel waarom je soms een vorm ziet die niet precies op den + -a + bepaalde uitgang lijkt.

Bezit en een naam in de bezitsvorm

Na een bezittelijk woord staat geen los bepaald lidwoord en krijgt het zelfstandig naamwoord geen bepaalde uitgang:

• min nya bil — mijn nieuwe auto;
• mitt nya hus — mijn nieuwe huis;
• mina nya böcker — mijn nieuwe boeken;
• Annas röda cykel — Anna's rode fiets.

De woordgroep is door min of Annas al voldoende bepaald. Het bijvoeglijk naamwoord heeft wel de vorm op -a, maar dit is dus géén dubbele bepaaldheid. Voor Nederlanders is min nya bil verleidelijk om als min nya bilen te bouwen, omdat nya zo “bepaald” aanvoelt; onthoud dat het bezitswoord de andere twee bepaaldheidsmarkeringen vervangt.

Denna, detta en dessa

De wat formelere aanwijzende woorden denna “deze” bij een en-woord, detta bij een ett-woord en dessa in het meervoud worden in de standaardtaal traditioneel gevolgd door de onbepaalde vorm van het zelfstandig naamwoord:

• denna röda bil — deze rode auto;
• detta gamla hus — dit oude huis;
• dessa viktiga frågor — deze belangrijke vragen.

In dagelijkse spreektaal zijn den här röda bilen, det här gamla huset en de här viktiga frågorna vaak natuurlijker. Meng de patronen als leerder liever niet: kies óf denna bil óf den här bilen.

Woorden die het lidwoord kunnen verdringen

Na woorden als samma “dezelfde” staat meestal geen den/det/de: samma gamla problem “hetzelfde oude probleem”. Ook rangtelwoorden en bepaalde tijdsaanduidingen hebben vaak een eigen patroon: första gången “de eerste keer”, nästa vecka “volgende week”, förra året “vorig jaar”. Sommige zelfstandige naamwoorden zijn daarbij bepaald en andere niet. Leer zulke veelgebruikte combinaties als geheel in plaats van de A1-regel erop te forceren.

De -e-vorm voor mannelijke personen

Bij een mannelijke persoon kan in het bepaalde enkelvoud soms -e staan in plaats van -a: den gamle mannen, den lille pojken, min bäste vän. Deze vorm komt vooral voor in een wat traditionelere, formelere of stilistisch gemarkeerde taal. De algemene -a-vorm, bijvoorbeeld den gamla mannen, is ook mogelijk en is voor beginners de veiligste keuze. Gebruik -e niet voor zaken of voor vrouwelijke personen.

Namen, titels en vaste uitdrukkingen

In eigennamen en vaste benamingen kan het losse lidwoord ontbreken, bijvoorbeeld Gamla stan “de oude binnenstad” in Stockholm en Svenska Akademien “de Zweedse Academie”. Zulke namen zijn geen vrij toepasbare uitzondering waarmee je overal den kunt weglaten. Ook historische bijnamen hebben bijzondere vormen, zoals Karl den store “Karel de Grote”. Herken ze als vaste naamgeving.

Het zelfstandig naamwoord kan worden weggelaten

Als uit de context duidelijk is waarover je spreekt, kan een bepaalde vorm zelfstandig worden gebruikt:

• Vilken bil vill du ha? Den röda. — Welke auto wil je? De rode.
• Jag tar det lilla. — Ik neem het kleine.
• De gamla är billigare. — De oude zijn goedkoper.

Hier verwijzen den, det en de naar iets dat al bekend is. Er staat geen zelfstandig naamwoord meer waaraan je een bepaalde uitgang kunt toevoegen.

Oefentips

1. Bouw steeds een keten van drie stappen. Neem en bil en maak hardop: bilen → stora bilen → den stora bilen. Doe hetzelfde met een ett-woord en een meervoud: huset → det stora huset; bilarna → de stora bilarna.
2. Oefen contrastparen. Zet naast elkaar: en röd bil / den röda bilen, ett rött hus / det röda huset, röda bilar / de röda bilarna. Zo leer je tegelijk het lidwoord, de bijvoeglijke vorm en de uitgang.
3. Markeer de twee uiteinden tijdens het lezen. Onderstreep in den nya läraren zowel den als -en. Controleer daarna het midden: staat het bijvoeglijk naamwoord in de -a-vorm? Noteer bijzondere combinaties zoals den lilla en de små apart.

Verwante onderwerpen

• Voorwaarde: Verbuiging van bijvoeglijke naamwoorden — legt vormen als stor, stort en stora uit.
• Handige herhaling: De bepaalde vorm met een achtervoegsel — behandelt hoe bil, hus en barn veranderen in bilen, huset en barnen.