Rumencede Çoğul Yapımı

Kısaca

Rumencede isimlerin (insan, yer, nesne veya kavram adlarının) çoğulu tek bir ekle yapılmaz: eril isimlerde çoğunlukla -i, dişil isimlerde -e veya -i, nötr isimlerde ise -e veya -uri görülür. Ek değişirken kelimenin içindeki sesler de değişebilir: carte → cărți (kitap → kitaplar), scaun → scaune (sandalye → sandalyeler), drum → drumuri (yol → yollar). Bu yüzden her yeni ismi tekil ve çoğul biçimiyle birlikte öğrenmek en güvenilir yoldur.

Genel bakış

Türkçede ev → evler, kitap → kitaplar derken çoğul ekini büyük ölçüde ünlü uyumuna göre seçeriz; kelimenin kendisi genellikle aynı kalır. Rumencede ise hem kelimenin dilbilgisel cinsiyetini (eril, dişil veya nötr sınıfa ait oluşunu) hem de kendi çoğul biçimini bilmek gerekir. Bu sınıflandırma yalnızca insanlar ve hayvanlar için değildir: carte “kitap” anlamına gelir ve dişildir; scaun “sandalye” anlamına gelir ve nötrdür.

A2 düzeyinde amaç bütün olasılıkları ezberlemek değil, sık kullanılan kalıpları tanımak ve günlük isimleri doğru çoğullaştırmaktır. Alışverişte iki ekmek istemek, evde kaç sandalye olduğunu söylemek veya arkadaşlardan söz etmek için bu bilgi hemen işe yarar. Ayrıca Türkçede “iki kitap” dediğimiz hâlde Rumencede sayılardan sonra çoğunlukla çoğul isim kullanılır: două cărți.

Önce temel ekleri ve yaygın ses değişimlerini ele alacağız. Daha sonra belirli isim biçimlerine, birden fazla çoğulu olan kelimelere ve yalnızca çoğul kullanılan bazı adlara bakacağız. Son bölümdeki ayrıntıları ilk çalışmada bütünüyle öğrenmeniz gerekmez; onları karşılaştığınız biçimleri açıklayan bir başvuru kaynağı olarak kullanabilirsiniz.

Çoğul nasıl kurulur?

1. Önce ismin sınıfını belirleyin

Rumencede cinsiyeti anlamanın pratik yollarından biri, ismi “bir” ve “iki” ile birlikte öğrenmektir. Nötr isimler tekilde eril, çoğulda dişil gibi davranır. Bu, nesnenin değişmesi değil, yanında kullanılan kelimelerin biçiminin değişmesi demektir.

İsim sınıfı	Bir tane	İki tane	Anlamı
Eril	un băiat	doi băieți	bir erkek çocuk / iki erkek çocuk
Dişil	o carte	două cărți	bir kitap / iki kitap
Nötr	un scaun	două scaune	bir sandalye / iki sandalye
Nötr	un drum	două drumuri	bir yol / iki yol

Un–doi, o–două, un–două dizilerini birer öğrenme kalıbı olarak düşünün. Böylece hem cinsiyeti hem çoğulu hatırlarsınız. Yalnızca çoğulun sonuna bakarak cinsiyet çıkarmayın: cărți dişildir; băieți erildir. İkisi de -i ile biter.

2. Eril isimlerde çoğunlukla -i

Eril isimlerin çoğu çoğulda -i alır. Ancak bu işlem her zaman tekil biçimin sonuna harf eklemekten ibaret değildir. Tekil kelimenin sonundaki ünlü kalkabilir veya son ünsüz değişebilir.

Tekil	Çoğul	Türkçesi	Değişim
student	studenți	öğrenci / öğrenciler	Son ünsüz değişir.
profesor	profesori	öğretmen / öğretmenler	-i eklenir.
vecin	vecini	komşu / komşular	-i eklenir.
frate	frați	erkek kardeş / erkek kardeşler	Sondaki -e kalkar; t, ț olur.
băiat	băieți	erkek çocuk / erkek çocuklar	Kelimenin içi ve sonu değişir.
tată	tați	baba / babalar	-ă ile bitmesine rağmen erildir.

Profesor → profesori düzenli bir örnek sunar; băiat → băieți ise bütün biçimiyle öğrenilmelidir. -ă ile biten her kelime dişildir diye bir kural koymayın. Tată gibi sık kullanılan istisnalar vardır.

3. Dişil isimlerde -e ve -i

Dişil isimlerde iki temel çoğul sonu -e ve -i'dir. Tekilde -ă ile biten birçok isim çoğulda -e olur, fakat aynı tekil sonuna sahip başka isimler -i alır. Dolayısıyla yalnızca son harf, doğru seçimi her zaman göstermez.

Tekil	Çoğul	Türkçesi	Değişim
casă	case	ev / evler	-ă yerine -e
fată	fete	kız / kızlar	a → e; -ă yerine -e
masă	mese	masa / masalar	a → e; -ă yerine -e
stradă	străzi	sokak / sokaklar	a → ă; d → z
carte	cărți	kitap / kitaplar	a → ă; t → ț; -e yerine -i
floare	flori	çiçek / çiçekler	oa → o; -e yerine -i
cheie	chei	anahtar / anahtarlar	Sondaki -e kalkar.
femeie	femei	kadın / kadınlar	Sondaki -e kalkar.

Casă → case kalıbını öğrenmek yararlıdır, ancak buradan stradă için aynı sonucu çıkaramazsınız. Yeni bir kelimeyi tahmin etmek yerine sözlükteki çoğul bilgisini kontrol edin.

Bazı yaygın dişil isimlerde -le görülür: stea → stele “yıldız → yıldızlar”, cafea → cafele “kahve → kahveler”, zi → zile “gün → günler”. Buradaki -le, doğrudan çoğul kelimenin parçasıdır. İleride göreceğiniz belirli biçimlerdeki -le ile aynı görevde değildir: stele “yıldızlar”, stelele “söz konusu yıldızlar” demektir.

4. Nötr isimlerde -e ve -uri

Nötr isimlerde en sık karşılaşacağınız çoğul sonları -e ve -uri'dir. Bunların seçimini Türkçedeki ünlü uyumuna benzeyen tek bir kuralla yapamazsınız.

Tekil	Çoğul	Türkçesi	Çoğul sonu
scaun	scaune	sandalye / sandalyeler	-e
caiet	caiete	defter / defterler	-e
telefon	telefoane	telefon / telefonlar	-e; o → oa
oraș	orașe	şehir / şehirler	-e
drum	drumuri	yol / yollar	-uri
tren	trenuri	tren / trenler	-uri
lucru	lucruri	şey / şeyler	-u yerine -uri
muzeu	muzee	müze / müzeler	Tekil -u kalkar; çoğul -e gelir.

Örneğin scaun için -e, drum için -uri gerekir. “Bütün eşya adları -uri alır” gibi bir kestirme yol işe yaramaz. Ayrıca -uri yalnızca nötr isimlere özgü değildir: dişil marfă → mărfuri “mal → mallar” örneğinde de görülür. Başlangıçta ana eğilimi öğrenin; daha az yaygın örnekleri kelime bilgisi olarak ekleyin.

5. Kelimenin içi de değişebilir

Kök (kelimenin temel anlamını taşıyan bölüm) çoğul yapılırken her zaman aynı kalmaz. Ünlü değişimi, a, e, o gibi seslerin yer değiştirmesidir; ünsüz değişimi ise t, d gibi seslerin değişmesidir. Rumencede bu değişimler çoğulun olağan bir parçasıdır.

Sık görülen karşılıklar arasında carte → cărți örneğindeki a → ă, floare → flori örneğindeki oa → o ve telefon → telefoane örneğindeki o → oa vardır. Ancak aynı harfi içeren her kelimede aynı değişim olmaz. Bunlar bir kelimeyi tanımanıza yardım eden kalıplardır; her kelimeye uygulanacak otomatik işlemler değildir.

Rumenceye özgü harfleri koruyun. Ț, Türkçedeki “t” ile aynı ses değildir; kabaca birleşik bir “ts” sesini gösterir. Ă da Türkçedeki “a” değildir. Bu nedenle cărți biçimini işaretlerini atarak yazmak, doğru çoğulu öğrenmenin yerini tutmaz.

6. Çok sık kullanılan düzensiz biçimler

Bazı kelimelerde değişim o kadar belirgindir ki tekili ve çoğulu birlikte ezberlemek gerekir. Bunları öğrenmek ileri düzeye bırakılacak bir iş değildir; günlük konuşmada sık duyulur.

Tekil	Çoğul	Türkçesi
om	oameni	insan / insanlar
copil	copii	çocuk / çocuklar
ou	ouă	yumurta / yumurtalar
soră	surori	kız kardeş / kız kardeşler

Om bağlama göre “adam” anlamına da gelebilir; oameni ise genel olarak “insanlar” demektir. Ou nötrdür: un ou, două ouă. Dolayısıyla nötr çoğulların tamamı -e veya -uri ile bitmez.

Cümle içinde örnekler

Türkçe çevirilerde Rumencedeki her çoğulu mutlaka -lar/-ler ile karşılamıyoruz. Örneğin trei cărți doğal Türkçede “üç kitap” olur. İki dilin aynı anlamı farklı biçimlerle verebildiğine dikkat edin.

Rumence	Türkçe	Açıklama
Am trei cărți în geantă.	Çantamda üç kitap var.	Sayıdan sonra çoğul isim kullanılır.
În bucătărie sunt patru scaune.	Mutfakta dört sandalye var.	Nötr isim -e alır.
Aceste drumuri duc la mare.	Bu yollar denize çıkıyor.	Nötr çoğulla dişil çoğul gösterme sözcüğü kullanılır.
În stație sunt mulți oameni.	Durakta çok insan var.	Düzensiz çoğul ve eril uyum görülür.
Am cumpărat șase ouă.	Altı yumurta aldım.	Nötr ismin özel çoğul biçimidir.
Vecinii mei au doi copii.	Komşularımın iki çocuğu var.	Çocuk anlamındaki çoğul iki i ile yazılır.
Pe masă sunt două chei.	Masanın üzerinde iki anahtar var.	Dişil çoğulda sondaki -e kalkar.
Vreau două cafele, vă rog.	İki kahve rica ediyorum.	İki porsiyon kahve kastedilir.
Am pus florile în apă.	Çiçekleri suya koydum.	Çoğul isim ayrıca belirli biçimdedir.
Studenții așteaptă în fața sălii.	Öğrenciler salonun önünde bekliyor.	Eril belirli çoğul örneğidir.
Am vizitat două muzee.	İki müze gezdim.	Nötr çoğul -ee ile biter.
Telefoanele sunt noi.	Telefonlar yeni.	Kök değişimi belirli biçimde de korunur.

Sık yapılan hatalar

1. Sayıdan sonra tekil kullanmak

• Yanlış: Am două carte.
• Doğru: Am două cărți. — İki kitabım var.
• Neden? Türkçedeki “iki kitap” kalıbını doğrudan taşımayın. Rumencede iki ve daha fazla sayıda varlık için burada çoğul isim gerekir.

2. Bütün nötr isimlere -uri eklemek

• Yanlış: În cameră sunt două scaunuri.
• Doğru: În cameră sunt două scaune. — Odada iki sandalye var.
• Neden? Nötr sınıf hem -e hem -uri çoğullarını içerir. Doğru biçim scaune'dir.

3. Yalnızca son eki değiştirip kelimenin içini aynı bırakmak

• Yanlış: Am două carti.
• Doğru: Am două cărți. — İki kitabım var.
• Neden? Carte çoğul olduğunda hem a → ă hem t → ț değişimi olur. Doğru harfler çoğul biçimin parçasıdır.

4. Nötr ismi çoğulda eril gibi kullanmak

• Yanlış: Doi scaune sunt liberi.
• Doğru: Două scaune sunt libere. — İki sandalye boş.
• Neden? Nötr isim çoğulda dişil uyum ister. Uyum, birlikte kullanılan kelimelerin birbirine uygun biçim almasıdır; burada hem “iki” hem “boş” anlamındaki kelime değişir.

5. Düzensiz çoğulu tahmin ederek üretmek

• Yanlış: În parc sunt mulți omi.
• Doğru: În parc sunt mulți oameni. — Parkta çok insan var.
• Neden? Om kelimesinin çoğulu oameni'dir. Yalnızca -i eklemek yeterli değildir.

6. Çoğul ile belirli çoğulu karıştırmak

• Yanlış: Doi copiii se joacă.
• Doğru: Doi copii se joacă. — İki çocuk oynuyor.
• Neden? “İki çocuk” derken copii kullanılır. Copiii ise “söz konusu çocuklar” anlamındaki belirli biçimdir: Copiii se joacă. — Çocuklar oynuyor.

Kullanım notları

Çoğul yapmak ile belirli yapmak farklı işlemlerdir

Rumencede belirli tanımlık, konuşanların hangi varlıklardan söz edildiğini bildiğini gösteren ve çoğu zaman ismin sonuna gelen parçadır. Türkçede bununla bire bir aynı çalışan bir yapı yoktur. Önce ismin çoğulunu, sonra gerekiyorsa belirli biçimini kurun.

Yalın çoğul	Belirli çoğul	Anlamı
băieți	băieții	erkek çocuklar / söz konusu erkek çocuklar
copii	copiii	çocuklar / söz konusu çocuklar
cărți	cărțile	kitaplar / söz konusu kitaplar
scaune	scaunele	sandalyeler / söz konusu sandalyeler
drumuri	drumurile	yollar / söz konusu yollar

Türkçe çeviride her iki sütunu da bazen yalnızca “kitaplar” veya “çocuklar” diye karşılamak doğaldır; farkı bağlam gösterir. Özellikle copil → copii → copiii dizisini ayrı ayrı çalışın. İkinci biçim iki, üçüncü biçim üç i ile yazılır.

Sondaki -i her zaman ayrı bir hece değildir

Birçok kelimede sondaki tek -i, Türkçedeki belirgin “i” ünlüsü gibi ayrı bir hece oluşturmaz; önceki ünsüzün söylenişini etkiler. Buna karşılık copii gibi kelimelerde hece oluşturan bir “i” duyulur. Her son -i'yi aynı biçimde okumak da hepsini tamamen yok saymak da doğru değildir. Kelime çiftlerini sesli bir sözlükten dinlemek, yazılı kurala bakarak telaffuz tahmin etmekten daha güvenlidir.

Yazı dili ve konuşma için aynı temel biçimleri öğrenin

Günlük konuşmada da cărți, scaune, drumuri, oameni kullanılır. Düzensiz biçimler daha resmî oldukları için değil, kelimenin yerleşmiş çoğulları oldukları için gereklidir. Birden fazla biçimle karşılaşırsanız bunların ikisinin de her bağlamda kullanılabildiğini varsaymayın; anlam ve kullanım farkını kontrol edin.

Temelin ötesi: Daha ileri ayrıntılar

Bu bölüm ilk aşamada ezberlenmek zorunda değildir. Temel çoğulları kullanmaya başladıktan sonra karşılaşacağınız ayrıntıları açıklar.

Aynı kelimenin anlamına göre farklı çoğulları olabilir

Bazı isimlerin birden fazla çoğulu vardır ve bu biçimler farklı anlamları ayırır. Örneğin cap “baş” anlamında çoğulda capete, “önder, elebaşı” anlamında ise capi olabilir.

• La intrare se văd două capete de leu. — Girişte iki aslan başı görülüyor.
• Poliția i-a arestat pe capii grupării. — Polis grubun elebaşlarını tutukladı.

İkinci cümlede capii, capi kelimesinin belirli biçimidir. Buradaki seçim, iki çoğul ekinin rastgele kullanılabildiği anlamına gelmez. Kelimeyi belirli bir anlamıyla birlikte öğrenmek gerekir.

Bazı isimler iki sayıda da aynı görünür

Her çoğul gözle görülür bir değişiklik taşımaz. Örneğin dişil o învățătoare “bir kadın ilkokul öğretmeni”, două învățătoare “iki kadın ilkokul öğretmeni” demektir. İsim aynı görünür; sayıyı yanındaki kelimeler gösterir. Eril un ochi → doi ochi “bir göz → iki göz” örneğinde de tekil ve çoğul aynı yazılır.

Bu yüzden yalnızca sondaki -i'ye bakıp “çoğul” kararı vermeyin. İsmin önündeki sayı, tanımlık veya cümledeki diğer kelimeler de önemlidir.

Her isim her anlamda sayılabilir değildir

Lapte “süt” gibi madde adları günlük temel anlamlarında çoğunlukla tekil kullanılır. Birden fazla miktarı anlatırken kap veya ölçü adı çoğullaşabilir: două sticle de lapte “iki şişe süt”. Benzer şekilde cafea madde veya içecek olarak kullanılabilirken două cafele genellikle iki fincan ya da iki porsiyon kahve demektir.

Tersine, bazı adlar alışılmış anlamlarında çoğuldur: ochelari “gözlük” bunlardan biridir. Tek bir gözlükten söz etmek için o pereche de ochelari “bir gözlük” denebilir; Rumence yapı kelime kelime “bir çift gözlük” biçimindedir. Türkçedeki tekil nesne algısı, Rumencede ismin de mutlaka tekil olacağını göstermez.

Çoğul, sıfatı ve cümledeki diğer biçimleri etkiler

Sıfat, bir varlığın nasıl olduğunu anlatan kelimedir; “yeni”, “küçük”, “boş” gibi. Rumencede çoğulla birlikte sıfatın biçimi de değişebilir:

• un băiat mic → doi băieți mici — küçük bir erkek çocuk → iki küçük erkek çocuk;
• o casă nouă → două case noi — yeni bir ev → iki yeni ev;
• un scaun liber → două scaune libere — boş bir sandalye → iki boş sandalye.

Nötr isimlerin çoğulda neden dişil gibi davrandığı burada özellikle görünür. Türkçede “yeni ev” ile “yeni evler” arasında “yeni” değişmez; Rumencede aynı alışkanlık hataya yol açabilir.

Büyük sayılarda araya de gelebilir

Günlük saymalarda două cărți “iki kitap”, zece cărți “on kitap” denir. Yirmiden başlayarak pek çok sayı ile isim arasına de gelir: douăzeci de cărți “yirmi kitap”, treizeci de scaune “otuz sandalye”. Sayının ayrıntılı kuralları ayrı bir konudur; burada önemli olan de geldiğinde de ismin çoğul kalmasıdır.

Çalışma önerileri

1. Kelimeyi üçlü olarak kaydedin. Yalnızca drum yazmak yerine un drum — două drumuri — yol yazın. Her gün beş isim seçip bu kalıpla sesli okuyun. Eril, dişil ve nötr örnekleri karıştırarak kendinizi sınayın.
2. Değişen kısmı işaretleyin. Carte → cărți, floare → flori, telefon → telefoane çiftlerinde hangi seslerin değiştiğini bulun. Ardından çoğul sütununu kapatıp biçimleri yeniden yazın. Hatanızın ek seçiminde mi, kökte mi, yoksa Rumence harflerde mi olduğunu ayırın.
3. Çevrenizi sayarak cümle kurun. Evde iki sandalye, üç kitap ve birkaç anahtar seçin; bunları Rumence anlatın. Sonra belirli biçime geçin: Am două cărți. — İki kitabım var. Cărțile sunt pe masă. — Kitaplar masanın üzerinde. Böylece çoğul ile belirli çoğulu aynı alıştırmada ayırt edersiniz.

İlgili konular

• Önce gözden geçirin: İsimlerin cinsiyeti — Eril, dişil ve nötr isimleri ayırt etmeyi; un–doi, o–două ve un–două kalıplarını anlamayı sağlar.