Romencede Zarf-Fiil (Gerunziul)

Kısaca

Romencedeki gerunziul, bir eylemi başka bir eyleme bağlayan, çoğunlukla Türkçedeki -erek/-arak veya -irken yapılarına karşılık gelen fiil biçimidir: Am ajuns alergând. — “Koşarak vardım.” Temel biçimler -ând ve -ind ile biter; bu biçim kişi veya zaman eki almaz. Zamanı ve eylemi yapan kişiyi genellikle cümlenin asıl fiilinden anlarsınız.

Genel bakış

Türkçede “Yürürken onu gördüm”, “Gülerek cevap verdi” ve “Adresi bilmediğim için aradım” gibi cümlelerde iki olay arasında farklı ilişkiler kurarız. Romencede gerunziul bu ilişkilerden birkaçını tek bir fiil biçimiyle anlatabilir. Bu nedenle onu yalnızca “-erek eki” diye ezberlemek yeterli değildir: Bağlama göre zaman, yapılış biçimi veya neden bildirir.

Bu konu B2 düzeyinde önem kazanır; çünkü artık yalnızca kısa cümleler kurmak değil, anlatımı akıcı hâle getirmek de gerekir. Bir öyküde mergând “yürürken”, yol tarifinde urmând indicatoarele “tabelaları izleyerek” anlamına gelebilir. Aynı biçimin Türkçede farklı eklerle karşılanması bir düzensizlik değil, iki dilin olayları farklı biçimde birbirine bağlamasının sonucudur.

Gerunziul bir zarf-fiildir: Fiilden türeyen, fakat tek başına “kim, ne zaman yaptı?” sorularını cevaplayan bir yüklem oluşturmayan biçimdir. Yüklem, cümlenin asıl yargısını taşıyan bölümdür; Am ajuns alergând cümlesinde bu görev am ajuns “vardım” sözündedir. Alergând ise varışın nasıl gerçekleştiğini açıklar. Türkçedeki her zarf-fiil ekinin Romencede mutlaka bu yapıyla karşılanmadığını baştan akılda tutmak gerekir.

Nasıl kurulur ve nasıl işler?

1. -ând ve -ind biçimlerini öğrenmek

Sözlükte fiiller genellikle a merge “gitmek, yürümek” gibi verilir. Bu, mastar biçimidir: Eylemin kişi ve zaman belirtilmeden adlandırılmasıdır. Zarf-fiil yaparken baştaki a kullanılmaz; fiile göre uygun gövdeye -ând veya -ind getirilir. Gövde, eklerin bağlandığı fiil bölümüdür; her zaman sözlük biçiminden son harfi silerek bulunmaz.

Genel eğilim şöyledir:

• Mastarı -a ile biten fiiller çoğunlukla -ând alır: a lucra → lucrând “çalışarak/çalışırken”.
• -ea ve -e ile biten pek çok fiil de -ând alır: a vedea → văzând, a merge → mergând.
• -i ile biten fiiller genellikle -ind alır: a dormi → dormind “uyurken”.
• -î ile biten fiillerde çoğunlukla -ând görülür: a coborî → coborând “inerken”.

Dolayısıyla “birinci grup -ând, diğer bütün gruplar -ind” gibi bir kural doğru değildir. Fiilin grubunu bilmek yardımcı olur; yine de sık kullanılan biçimleri fiille birlikte öğrenmek gerekir.

Mastar	Zarf-fiil	Türkçe temel anlamı
a lucra	lucrând	çalışarak, çalışırken
a cânta	cântând	şarkı söyleyerek
a mânca	mâncând	yiyerek, yerken
a vedea	văzând	görerek, görünce
a face	făcând	yaparak, yaparken
a merge	mergând	yürüyerek, giderken
a spune	spunând	söyleyerek
a citi	citind	okuyarak, okurken
a vorbi	vorbind	konuşarak, konuşurken
a dormi	dormind	uyurken
a coborî	coborând	inerek, inerken
a scrie	scriind	yazarak, yazarken
a ști	știind	bilerek, bildiği için
a fi	fiind	olarak, olduğu için

Özellikle văzând, făcând ve fiind biçimlerini bütün olarak öğrenin. A scrie → scriind örneğinde iki i yazılır; bunlardan birini atmayın. Ayrıca a tăia → tăind “keserek” gibi, mastarı -a ile bitmesine rağmen -ind alan fiiller de vardır. Son harfe bakarak bütün fiiller için otomatik bir biçim üretmeye çalışmayın.

2. Kişiye göre değişmez; zamanı asıl fiil belirler

Zarf-fiilin olağan kullanımında ben, sen veya onlar için ayrı çekim yoktur. Burada çekim, fiilin kişiye ya da zamana göre biçim değiştirmesidir.

• Eu învăț ascultând. — “Ben dinleyerek öğreniyorum.”
• Noi învățăm ascultând. — “Biz dinleyerek öğreniyoruz.”
• Ei învață ascultând. — “Onlar dinleyerek öğreniyorlar.”

Üç cümlede de ascultând aynıdır. Değişen bölüm, öğrenme eylemini bildiren asıl fiildir.

Aynı şekilde Merge cântând “Şarkı söyleyerek yürüyor”, A mers cântând “Şarkı söyleyerek yürüdü” ve Va merge cântând “Şarkı söyleyerek yürüyecek” cümlelerinde cântând değişmez. Bu biçim kendi başına “şimdiki zaman” anlamına gelmez; asıl olayın zamanına bağlanır.

3. İki eylem arasındaki ilişkiyi bağlamdan çıkarın

Eş zamanlılık, iki eylemin aynı sırada gerçekleşmesidir:

Mergând pe stradă, am văzut-o. — “Sokakta yürürken onu gördüm.”

Burada yürümek, görme olayının arka planını oluşturur. “Yürüyerek onu gördüm” demek Türkçede aynı derecede doğal değildir; uygun karşılık “yürürken”dir.

Yapılış biçimi, asıl eylemin nasıl gerçekleştiğini gösterir:

Am ajuns alergând. — “Koşarak vardım.”

Neden de bu yapıyla anlatılabilir:

Fiind obosită, Ana a plecat devreme. — “Ana yorgun olduğu için erken ayrıldı.”

Burada “Yorgun olarak erken ayrıldı” sözcüklere yakın olsa da ilişkinin neden olduğunu yeterince açık anlatmaz. Çevirirken önce olaylar arasındaki bağı bulun, sonra Türkçedeki uygun eki veya bağlantıyı seçin.

4. Olumsuz biçim: ne-

Olumsuzluk, eylemin yapılmadığını veya durumun geçerli olmadığını anlatır. Zarf-fiillerde olağan olumsuz biçim, fiile bitişik yazılan ne- ile kurulur:

• știind → neștiind — “bilerek → bilmeden/bilmediği için”
• având → neavând — “sahip olarak → sahip olmadığı için”
• fiind → nefiind — “olarak → olmadığı için”

Neștiind adresa, am sunat-o pe Maria. — “Adresi bilmediğim için Maria'yı aradım.”

Bunu asıl fiilin önünde kullanılan nu ile karıştırmayın. Bu anlamdaki standart zarf-fiil yapısı nu știind değil, neștiind biçimindedir.

5. Kısa zamirler sona bağlanır

Zamir, bir kişinin veya şeyin adını yeniden söylemeden ona gönderme yapan sözcüktür. Onu, bana, kendini gibi anlamlar taşıyan bazı kısa Romence zamirler zarf-fiilden sonra gelir ve kısa çizgiyle bağlanır.

Çoğu kısa zamirden önce fiil biçimine bir -u- eklenir:

Biçim	Türkçe karşılık	Açıklama
văzându-l	onu görünce / görerek	Erkek bir kişiye veya eril bir ada gönderme yapar.
văzând-o	onu görünce / görerek	Dişil gönderimde kullanılan o öncesinde ek u yoktur.
spunându-mi	bana söyleyerek	mi, sözün kime söylendiğini gösterir.
gândindu-se	düşünerek / düşünürken	a se gândi fiilinin se öğesi sona gelir.
amintindu-și	hatırlayarak / hatırlayınca	a-și aminti yapısının și öğesi korunur.

Örneğin a se gândi “düşünmek” fiilini yalnızca a gândi olarak değil, se öğesiyle birlikte öğrenmek faydalıdır. Burada dönüşlü yapı, fiilin se gibi kendine gönderme yapan bir öğeyle kullanılmasıdır; ancak bütün bu fiiller Türkçeye “kendini…” diye çevrilmez.

Gândindu-se la examen, nu putea adormi. — “Sınavı düşündüğü için uykuya dalamıyordu.”

Olumsuzluk ve zamir birlikte de kullanılabilir: nevăzându-l “onu görmeyince/görmediği için”. Önce ne- eklenir; sondaki zamir bağlantısı korunur.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde aynı Romence biçimin Türkçede neden farklı eklerle karşılandığına dikkat edin. Özellikle “nasıl?”, “ne zaman?” ve “neden?” soruları, doğru anlamı bulmanıza yardımcı olur.

Romence	Türkçe	Açıklama
Mergând pe stradă, am văzut-o.	Sokakta yürürken onu gördüm.	Yürüme, görme olayı sırasında sürer.
Citind cartea, a adormit.	Kitabı okurken uyuyakaldı.	Kitabı bitirdiği anlamına gelmez.
Vorbind despre asta, mi-am amintit de întâlnirea noastră.	Bu konuda konuşurken buluşmamızı hatırladım.	Konuşma sırasında başka bir düşünce doğar.
Am ajuns alergând.	Koşarak vardım.	Varışın nasıl gerçekleştiğini anlatır.
Maria a răspuns zâmbind.	Maria gülümseyerek cevap verdi.	Cevaba eşlik eden davranış.
Învăț româna ascultând emisiuni la radio.	Radyoda programlar dinleyerek Romence öğreniyorum.	Öğrenmenin yöntemi.
Fiind obosită, Ana a plecat devreme.	Ana yorgun olduğu için erken ayrıldı.	Durum, ayrılmanın nedenidir.
Neavând bani la mine, am plătit cu cardul.	Yanımda para olmadığı için kartla ödedim.	Olumsuz neden.
Văzându-l la intrare, l-am salutat.	Onu girişte görünce selam verdim.	Görme, hemen ardından gelen tepkiyi başlatır.
M-am întâlnit cu Ana coborând din autobuz.	Otobüsten inerken Ana'yla karşılaştım.	Olağan okumada inen kişi konuşandır.
Copiii au intrat în casă râzând.	Çocuklar gülerek eve girdiler.	Çoğul özneye rağmen biçim değişmez.
L-am auzit cântând în camera de alături.	Onu yan odada şarkı söylerken duydum.	Söyleyen kişi, duyan kişi değildir.

Son örnek özel bir yapıdır; eylemi yapan kişiyle ilgili olağan kuralın neden burada değiştiği ileri kullanım bölümünde açıklanmıştır.

Sık yapılan hatalar

1. Her fiile aynı eki getirmek

• Yanlış: a vedea → vedeind
• Doğru: a vedea → văzând — “görerek/görünce”
• Neden: Hem gövde değişebilir hem de ek seçimi sözlükteki son harfe indirgenemez. Sık kullanılan fiillerin zarf-fiillerini ayrı birer biçim olarak öğrenin.

2. Zarf-fiili normal şimdiki zaman yerine kullanmak

• Yanlış: Eu sunt citind acum.
• Doğru: Eu citesc acum. — “Şimdi okuyorum.”
• Neden: Türkçedeki “-yor” anlamı için olağan Romence şimdiki zaman çekimi kullanılır. A fi “olmak” fiilini zarf-fiille birleştirerek sıradan bir şimdiki zaman kurulmaz.

3. Türkçedeki her -meden yapısını ne- ile karşılamak

• Yanlış: Neplecând, închide ușa. — “Gitmeden önce kapıyı kapat” anlamı amaçlanıyorsa.
• Doğru: Înainte să pleci, închide ușa. — “Gitmeden önce kapıyı kapat.”
• Neden: Neplecând, “gitmeyerek/gitmediği için” gibi bir anlam taşır; kendiliğinden “gitmeden önce” demek değildir. Türkçedeki aynı ek farklı ilişkiler kurabilir. Öncelik ilişkisi için înainte să kullanılır.

4. Eylemi yapan kişiyi belirsiz bırakmak

• Sorunlu: Citind cartea, telefonul a sunat.
• Doğru: În timp ce citeam cartea, telefonul a sunat. — “Kitabı okurken telefon çaldı.”
• Neden: İlk cümlede zarf-fiil, asıl cümlenin öznesi olan telefona bağlanıyormuş gibi görünür. Özne, eylemi yapan veya hakkında bir durum bildirilen kişi ya da şeydir. Okuyan kişiyle çalan telefon farklı olduğundan, în timp ce “-irken” ile açık bir yan cümle kurmak daha uygundur.

5. Kısa zamiri yanlış yere koymak

• Yanlış: Îl văzând la intrare, l-am salutat.
• Doğru: Văzându-l la intrare, l-am salutat. — “Onu girişte görünce selam verdim.”
• Neden: Bu zarf-fiil yapısında kısa zamir sona bağlanır. Văzând-o ile văzându-l arasındaki yazım farkını da koruyun.

Kullanım notları

Günlük konuşma ile yazı dili

Zâmbind “gülümseyerek”, râzând “gülerek” ve alergând “koşarak” gibi yapılar günlük dilde de doğaldır. Buna karşılık uzun bir açıklamayı art arda birkaç zarf-fiille sıkıştırmak, yazılı veya resmî bir anlatım izlenimi yaratabilir. Türkçede uzun bir zarf-fiil zinciri kurabiliyor olmanız, Romencede de aynısını yapmanız gerektiği anlamına gelmez.

Tereddüt ettiğinizde yan cümle, yani ana yargıya bağlı ama kendi fiili bulunan bir bölüm kullanın. În timp ce “-irken”, pentru că “çünkü/-dığı için” ve dacă “eğer” anlam ilişkisini açıkça gösterir. Örneğin Fiind obosit, am rămas acasă yerine Pentru că eram obosit, am rămas acasă denebilir: İkisi de “Yorgun olduğum için evde kaldım” anlamındadır; ikincisi nedeni doğrudan belirtir.

Sözcük sırası ve virgül

Cümlenin başında yer alan, arka plan veya neden bildiren zarf-fiil bölümü genellikle virgülle ayrılır: Citind mesajul, am înțeles problema. — “Mesajı okuyunca sorunu anladım.”

Fiilin hemen ardından gelen ve onun nasıl yapıldığını tamamlayan kısa bölümlerde ise genellikle virgül kullanılmaz: A plecat zâmbind. — “Gülümseyerek ayrıldı.” Bu, her zarf-fiilden önce veya sonra mutlaka virgül koyma kuralı değildir; belirleyici olan bölümün cümleyle ilişkisidir.

Anlamı gereğinden fazla daraltmayın

Văzând mesajul, am sunat imediat. — “Mesajı görünce hemen aradım” cümlesinde görme hem aramadan hemen önce gerçekleşir hem de aramanın nedenidir. İki eylemin saniyesi saniyesine aynı anda olması gerekmez. Buna karşılık gerunziul, bütün sıralı olayların yerine geçebilen genel bir “sonra” eki de değildir. Açık bir olay sırası anlatırken iki çekimli fiil veya uygun bir zaman bağlantısı daha anlaşılır olabilir.

İleri kullanım ve incelikler

1. Görme ve duyma fiillerinden sonra farklı özne

Olağan kullanımda iki eylemi aynı kişi yapar: Ana a plecat zâmbind cümlesinde hem ayrılan hem gülümseyen Ana'dır. Ancak a vedea “görmek” ve a auzi “duymak” gibi algılama fiilleriyle farklı bir yapı mümkündür:

Am văzut-o pe Maria traversând strada. — “Maria'yı karşıdan karşıya geçerken gördüm.”

Gören kişi “ben”, karşıya geçen kişi Maria'dır. Burada zarf-fiil, görülen kişinin ne yaptığını bildirir. Benzer biçimde L-am auzit cântând “Onu şarkı söylerken duydum” demektir. Bu örnekler, “zarf-fiilin öznesi her zaman ana cümlenin öznesidir” kuralının mutlak olmadığını gösterir; fakat sıradan cümlelerde özne belirsizliğini haklı çıkarmaz.

2. Kendi öznesi bulunan yapılar

Özellikle yazı dilinde zarf-fiil bölümünün kendi öznesi açıkça belirtilebilir:

Fiind vremea frumoasă, am ieșit la plimbare. — “Hava güzel olduğu için yürüyüşe çıktık.”

Burada fiind ile anlatılan durum vremea “hava” ile ilgilidir; yürüyüşe çıkan ise “biz”dir. Bu tür yapılara bağımsız zarf-fiil yapısı denebilir: Zarf-fiilin kendi öznesi vardır. Bunları okurken tanımak önemlidir. Yazarken daha açık bir seçenek de vardır: Pentru că vremea era frumoasă, am ieșit la plimbare. — “Hava güzel olduğu için yürüyüşe çıktık.”

3. Sıfat gibi kullanılan biçimler

Sıfat, bir kişinin veya şeyin özelliğini bildiren sözcüktür. Bazı zarf-fiil kökenli biçimler sıfat görevinde kullanılır ve bu durumda cinsiyete ve sayıya göre değişebilir. Romencede dilbilgisel cinsiyet, adların eril, dişil veya nötr gruplara ayrılmasıdır; kişinin gerçek cinsiyetiyle her zaman aynı şey değildir.

Şu iki örneği karşılaştırın:

• Copiii vorbeau tremurând. — “Çocuklar titreyerek konuşuyordu.”
• Avea mâini tremurânde. — “Titreyen elleri vardı.”

İlk cümlede tremurând konuşmanın nasıl gerçekleştiğini açıklar ve değişmez. İkincide tremurânde, “eller” anlamındaki dişil çoğul mâini sözcüğünü niteler. Bu, temel zarf-fiilin kişi çekimi değildir; biçimin sıfat görevine geçmesidir. Her fiilden böyle bir sıfat üretilebileceğini varsaymayın.

4. Her “-en/-an” ifadesi için aynı yapı kullanılmaz

Türkçedeki “sokakta yürüyen adam” gibi ifadelerde sıfat-fiil, yani fiilden türeyip bir adı niteleyen biçim kullanılır. Romencede çoğu zaman care ile kurulan yapı daha doğal ve geneldir:

Bărbatul care merge pe stradă este vecinul meu. — “Sokakta yürüyen adam benim komşum.”

Burada care merge, adamın ne yaptığını belirten bölümdür. Az önceki sıfatlaşmış örneklerden hareketle her Türkçe “-en/-an” ekini -ând/-ind ile karşılamak yanlış sonuç verir.

5. Yardımcı fiilli özel yapılarda gerunziul

O fi dormind. — “Herhâlde uyuyordur” cümlesinde de dormind bulunur. Bu, tahmin bildiren bir fiil yapısıdır: Konuşan kişi durumu kesin bilgi olarak değil, bir olasılık olarak sunar. Benzer biçimde Va fi glumind bağlama göre “Herhâlde şaka yapıyordur” anlamına gelebilir.

Bu kullanımı tanımak, yukarıdaki “olmak + zarf-fiil ile sıradan şimdiki zaman kurulmaz” uyarısını doğru anlamanıza yardım eder. Özel tahmin yapılarının bulunması, “Okuyorum” demek için sunt citind kullanılabileceği anlamına gelmez. Bu özel kalıpları temel zarf-fiil kuralından ayrı öğrenmek daha güvenlidir.

Çalışma önerileri

1. Biçimi ve anlamı birlikte çalışın. On yaygın fiil seçip mastarını, zarf-fiilini ve kısa bir örneğini yazın. Özellikle a vedea → văzând, a face → făcând, a scrie → scriind ve a fi → fiind biçimlerini kontrol edin. Yalnızca ekin altını değil, değişen gövdenin de altını çizin.
2. Aynı cümleyi iki yolla kurun. Citind cartea, am găsit răspunsul cümlesini În timp ce citeam cartea, am găsit răspunsul biçimine dönüştürün: “Kitabı okurken cevabı buldum.” Sonra “İki eylemi kim yapıyor, aralarındaki ilişki ne?” diye sorun. Neden bildiren örneklerde aynı çalışmayı pentru că ile yapın.
3. Türkçe ekten değil, anlamdan başlayın. “Koşarak geldim”, “Okurken uyudum” ve “Bilmediğim için sordum” cümlelerini ayrı ayrı Romence kurun. Ardından bir cümleyi “onu” veya “bana” ile genişletip zamirin yerini denetleyin. Son kontrol sorunuz şu olsun: Bu yapı gerçekten zarf-fiil mi gerektiriyor, yoksa açık bir yan cümle daha mı doğal?

İlgili konular

• Ön koşul: Fiil çekim grupları — Mastarların hangi gruplara ayrıldığını ve fiil gövdelerinin nasıl değişebildiğini anlamak, zarf-fiil biçimlerini öğrenmeyi kolaylaştırır.