Romencede Belgisiz Zamirler

Kısaca

Romencede cineva “biri”, ceva “bir şey”, oricine “herhangi biri, kim olursa olsun”, orice “herhangi bir şey, ne olursa olsun”, fiecare ise “her biri” demektir. Nimeni “hiç kimse” ve nimic “hiçbir şey” anlamına gelir; tam bir olumsuz cümlede fiil de genellikle nu ile olumsuz yapılır: Nu văd pe nimeni. — “Kimseyi görmüyorum.” Fiecare anlamca bir grubun bütün üyelerini kapsasa da tekil fiil alır: Fiecare are dreptul. — “Her birinin hakkı var.”

Genel bakış

Belgisiz zamir, bir kişinin ya da şeyin adını vermeden onun yerini tutan sözcüktür. Türkçede “biri geldi”, “bir şey unuttum”, “herkes bekliyor” derken kullandığımız sözcükler bu işi görür. Romencede bunların karşılıkları yalnızca “kimden söz ediyoruz?” sorusunu değil, “herhangi biri olabilir mi?”, “her birini ayrı ayrı mı düşünüyoruz?” gibi anlam ayrımlarını da taşır.

Bu konu B2 düzeyinde bir bütün olarak ele alınır; ancak cineva ve ceva gibi sözcüklerle çok daha erken karşılaşılır. Buradaki amaç bu tanıdık sözcükleri listelemekten öteye geçmek: onları doğru fiille kullanmak, “birine” veya “birinin” derken gereken biçimi seçmek ve bir ismin önünde kullanılıp kullanılamayacağını ayırt etmek.

Türkçe bilenler için olumsuzluk mantığı oldukça tanıdıktır: “Hiç kimse gelmedi” cümlesinde hem “hiç kimse” hem de olumsuz fiil bulunur. Buna karşılık dilbilgisel cinsiyet, yani sözcüklerin eril ve dişil gibi sınıflara ayrılması, Türkçede yoktur. Romencede unul/una gibi bazı belgisiz sözcükler bu ayrıma göre değişir. Dolayısıyla her sözcüğü yalnızca Türkçe karşılığıyla değil, küçük bir cümle içinde öğrenmek daha güvenlidir.

Yapı ve temel kurallar

1. Önce anlamı seçin

Aşağıdaki sözcükler aynı tür belirsizliği anlatmaz. Cineva derken bir kişinin varlığından söz edersiniz, fakat kim olduğunu belirtmezsiniz. Oricine derken kişinin kim olduğunun önemli olmadığını söylersiniz. Fiecare ise bir grubun üyelerine tek tek bakar.

Romence	Türkçe karşılığı	Temel kullanım
cineva	biri, bir kimse	Kimliği belirtilmeyen kişi
ceva	bir şey	Adı belirtilmeyen şey veya miktar
oricine	herhangi biri, kim olursa olsun	Kişi bakımından serbestlik
orice	herhangi bir şey; her türlü	Şey veya tür bakımından serbestlik
oricare	herhangi biri; hangisi olursa olsun	Bir seçenek kümesinden seçim
fiecare	her biri; her	Grubun üyelerini ayrı ayrı ele alma
unul / una	biri	İsmin cinsiyetine göre değişen biçim
unii / unele	bazıları	Çoğul belirsiz grup
altul / alta	başka biri, başkası	Öncekinden farklı kişi veya şey
nimeni	hiç kimse	Kişilerin tümünü dışlama
nimic	hiçbir şey	Şeylerin tümünü dışlama

Nimeni ve nimic, Romence dilbilgisinde daha özel olarak olumsuz zamirler diye sınıflandırılır. Burada belgisiz zamirlerle birlikte öğrenilmeleri yararlıdır: cineva–nimeni ve ceva–nimic karşıtlıkları günlük cümlelerde sürekli karşınıza çıkar.

2. Zamir ile ismin önündeki belirleyiciyi ayırın

Bir isim, kişi, yer, nesne veya kavramın adıdır: coleg “iş arkadaşı”, carte “kitap”. Zamir bu adın yerine geçer. Sözcük bir ismin önüne gelip onu sınırlandırıyorsa belgisiz sıfat ya da belirleyici görevi görür.

• Fiecare a primit un mesaj. — “Her biri bir mesaj aldı.” Burada fiecare tek başınadır.
• Fiecare coleg a primit un mesaj. — “Her iş arkadaşı bir mesaj aldı.” Burada fiecare, coleg ismini belirler.
• Poți alege orice. — “Herhangi bir şey seçebilirsin.”
• Poți alege orice carte. — “İstediğin herhangi bir kitabı seçebilirsin.”

Her zamir aynı biçimde bir ismin önüne gelemez. “Bir kişi” için cineva persoană denmez; cineva zaten “biri” anlamını taşır. O persoană “bir kişi” demektir. Benzer biçimde “hiçbir öğrenci” için nimeni elev değil, niciun elev kullanılır.

Cineva kişi, ceva şey bildirir. Ancak ceva, miktar da anlatabilir: Mai avem ceva timp. — “Hâlâ biraz zamanımız var.” Bu kullanımda her zaman “bir şey” diye çevirmek Türkçede yanlış bir anlam doğurur.

3. Tekil ve çoğul fiil seçimi

Özne, cümlenin hakkında bir şey söylediği kişi veya şeydir. Fiil, yapılan işi ya da durumu bildirir. Romencede özne ile fiil tekillik ve çoğulluk bakımından uyuşur.

Cineva, ceva, oricine, orice, fiecare, nimeni ve nimic özne olduklarında normalde üçüncü tekil kişi fiili alır; yani fiil “o” ile kullanılan biçimdedir.

• Cineva vine. — “Biri geliyor.”
• Orice e posibil. — “Her şey mümkün.”
• Nimeni nu știe. — “Hiç kimse bilmiyor.”
• Fiecare dintre noi are o cheie. — “Her birimizin bir anahtarı var.”

Son örnekte noi “biz” anlamına gelse de cümlenin öznesi fiecare olduğu için fiil are olur; avem olmaz. Türkçedeki “her birimiz” ifadesinin çağrıştırdığı kişi ekini doğrudan Romenceye taşımayın.

Buna karşılık unii ve unele çoğuldur: Unii preferă ceaiul. — “Bazıları çayı tercih ediyor.” Toți de “hepsi, herkes” anlamında çoğul fiil alır: Toți au o cheie. — “Hepsinin bir anahtarı var.” Fiecare are ile toți au aynı durumu farklı bakış açılarıyla anlatabilir.

4. Olumsuzlukta nimeni ve nimic

Romencede olumsuz zamirle fiilin olumsuzluğu birbirini iptal etmez. Tam tersine, aynı olumsuz anlamı birlikte kurarlar. Türkçedeki “Kimse bilmiyor” kalıbını düşünmek yeterlidir.

• Nu vine nimeni. — “Kimse gelmiyor.”
• Nimeni nu vine. — “Hiç kimse gelmiyor.”
• Nu am cumpărat nimic. — “Hiçbir şey satın almadım.”
• Nimic nu s-a schimbat. — “Hiçbir şey değişmedi.”

Zamir başa da gelse nu korunur. Ancak tek sözcüklük cevapta çekimli fiil bulunmadığı için ayrıca nu gerekmez: Cine a sunat? — Nimeni. — “Kim aradı? — Hiç kimse.”

“Hiçbir” bir ismin önündeyse niciun ve nicio kullanılır: Nu am nicio întrebare. — “Hiçbir sorum yok.” Burada dişil întrebare ile nicio gelir. Bu biçimleri, tek başına kişi bildiren nimeni ile karıştırmayın.

5. Kişi nesnesinden önce pe

Nesne, işten etkilenen kişi veya şeydir. “Birini görüyorum” derken görülen kişi nesnedir. Romencede kişi bildiren cineva, nimeni ve oricine doğrudan nesne olduğunda önlerine pe gelir.

• Aștept pe cineva. — “Birini bekliyorum.”
• Nu văd pe nimeni. — “Kimseyi görmüyorum.”
• Nu poți invita pe oricine. — “Öyle herkesi davet edemezsin.”

Şey bildiren ceva ve nimic için bu kişi işaretleyicisini kullanmayın: Caut ceva. — “Bir şey arıyorum”; Nu caut nimic. — “Hiçbir şey aramıyorum.” Pe Türkçedeki bütün belirtme durumu eklerinin bire bir karşılığı değildir. “Neyi?” sorusuna cevap veren her sözcüğün önüne eklenmez.

6. “Birine” ve “birinin” biçimleri

Romencede hâl, sözcüğün cümledeki görevine göre aldığı biçimdir. Burada iki hâl özellikle önemlidir: yönelme hâli, alıcıyı, örneğin “kime?”yi; ilgi hâli, sahiplik veya bağlantıyı, örneğin “kimin?”i anlatır. Romencede bunların bazı biçimleri aynıdır; anlamı cümle yapısı belirler.

Temel biçim	İlgi ve yönelme biçimi	Yaklaşık anlam
cineva	cuiva	birinin; birine
oricine	oricui	herhangi birinin; herhangi birine
fiecare	fiecăruia	her birinin; her birine
nimeni	nimănui	hiç kimsenin; hiç kimseye
unul / una	unuia / uneia	birinin; birine
unii / unele	unora	bazılarının; bazılarına
altul / alta	altuia / alteia	başkasının; başkasına

Am dat cheia cuiva. — “Anahtarı birine verdim.” Burada cuiva alıcıdır. Am găsit telefonul cuiva. — “Birinin telefonunu buldum.” Burada aynı biçim sahibini belirtir. Türkçede ayrı eklerle kurduğumuz bu iki ilişkiyi Romencede yalnızca sözcüğün sonuna bakarak ayıramayız.

Nimănui de olumsuzluk kuralını sürdürür: Nu am spus nimănui. — “Kimseye söylemedim.” De la cineva “birinden” ve pentru cineva “biri için” gibi yapılarda ise edat, yani sözcükler arasında ilişki kuran küçük sözcük, kendi yapısını belirler. Türkçedeki her eki otomatik olarak cuiva biçimine dönüştürmeyin.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde önce Türkçe karşılığı kapatıp belgisiz sözcüğün hangi anlamı kattığını bulmaya çalışın: bilinmeyen kişi mi, serbest seçim mi, yokluk mu?

Romence	Türkçe	Açıklama
Cineva vine.	Biri geliyor.	Kimlik belirtilmiyor.
Am lăsat ceva pe masă.	Masanın üstünde bir şey bıraktım.	Şeyin adı söylenmiyor.
Nu văd pe nimeni.	Kimseyi görmüyorum.	Kişi nesnesinde kişi işaretleyicisi var.
Orice e posibil.	Her şey mümkün.	Olasılıklar sınırlanmıyor.
Fiecare are dreptul.	Her birinin hakkı var.	Hak bağlamdan anlaşılıyor; fiil tekil.
Fiecare participant primește un ecuson.	Her katılımcıya bir yaka kartı veriliyor.	Sözcük bir ismin önünde.
Oricine poate participa la atelier.	Atölyeye herkes katılabilir.	Katılacak kişinin kimliği önemli değil.
Poți lua oricare dintre aceste cărți.	Bu kitaplardan herhangi birini alabilirsin.	Belirli seçenekler arasından seçim var.
Nu am găsit nimic în sertar.	Çekmecede hiçbir şey bulamadım.	Şeyler için olumsuz zamir.
I-am trimis cuiva adresa.	Birine adresi gönderdim.	Alıcı yönelme biçimiyle belirtiliyor.
Nu am răspuns nimănui.	Kimseye cevap vermedim.	Olumsuz yönelme biçimi.
Unii au plecat, alții au rămas.	Bazıları gitti, diğerleri kaldı.	İki çoğul grup karşılaştırılıyor.
Ai ceva de mâncare?	Yiyecek bir şeyin var mı?	Şeyin ne işe yaradığı belirtiliyor.
Nu am nimic împotrivă.	Hiçbir itirazım yok.	Günlük dilde sık kullanılan kalıp.

Sık yapılan hatalar

1. Nimeni bulunduğu için nu kullanmamak

• Yanlış: Nimeni știe răspunsul.
• Doğru: Nimeni nu știe răspunsul. — “Cevabı hiç kimse bilmiyor.”
• Neden? Tam bir olumsuz cümlede nimeni tek başına yeterli değildir. Türkçedeki “hiç kimse bilmiyor” yapısını hatırlayın.

2. Fiecare ile çoğul fiil kullanmak

• Yanlış: Fiecare au un bilet.
• Doğru: Fiecare are un bilet. — “Her birinin bir bileti var.”
• Neden? Birden fazla kişiden söz edilse bile fiecare üyeleri tek tek ele alır ve tekil fiil alır. Toplu anlatmak isterseniz Toți au un bilet. — “Hepsinin bir bileti var” diyebilirsiniz.

3. Kişi nesnesinde pe sözcüğünü atlamak

• Yanlış: Am văzut cineva la ușă.
• Doğru: Am văzut pe cineva la ușă. — “Kapıda birini gördüm.”
• Neden? Görülen kişi cineva ile ifade edildiğinde doğrudan nesne önünde pe gerekir. Aynı kuralı şeylere taşımayın: Am văzut ceva. — “Bir şey gördüm.”

4. “Birine” için temel biçimi kullanmak

• Yanlış: Am dat cineva numărul meu.
• Doğru: Am dat cuiva numărul meu. — “Birine numaramı verdim.”
• Neden? Burada kişi verilen şey değil, alıcıdır; bu yüzden cuiva gerekir. Türkçede “biri” ile “birine” nasıl ayrılıyorsa Romencede de göreve uygun biçimi seçmek gerekir.

5. Nimeni sözcüğünü ismin önüne koymak

• Yanlış: Nu a venit nimeni coleg.
• Doğru: Nu a venit niciun coleg. — “Hiçbir iş arkadaşı gelmedi.”
• Neden? Nimeni tek başına “hiç kimse” demektir. İsmi açıkça söylemek istediğinizde uygun belirleyiciyi kullanın. İsimsiz seçenek de doğrudur: Nu a venit nimeni. — “Kimse gelmedi.”

6. Ceva ile orice sözcüklerini aynı sanmak

• Amaçlanan anlama göre yanlış: Vreau orice de băut. — “İçecek bir şey istiyorum” demek isterken.
• Doğru: Vreau ceva de băut. — “İçecek bir şey istiyorum.”
• Neden? Ceva belirtilmeyen bir şeyi istemeyi anlatır. Orice ise seçim yapmadığınızı vurgular. Beau orice. — “Ne olursa içerim” cümlesinde bu ikinci anlam uygundur.

Kullanım notları

Soruda “bir şey” ile “hiçbir şey” farkı

Türkçede “Bir şey istiyor musun?” ve “Hiçbir şey istemiyor musun?” aynı beklentiyi taşımaz. Romencede de sözcük seçimi sorunun tonunu değiştirir: Vrei ceva? — “Bir şey ister misin?” açık bir teklif veya sorudur. Nu vrei nimic? — “Hiçbir şey istemiyor musun?” ise karşıdakinin hiçbir şey istememesine ilişkin bir beklenti veya şaşkınlık taşıyabilir.

Bu nedenle sorularda otomatik olarak olumsuz zamir kullanmayın. Romencede ceva, hem olumlu cümlede hem tarafsız bir soruda rahatlıkla yer alır.

Oricine, fiecare ve toți aynı “herkes” değildir

Türkçeye üçü de bazen “herkes” diye çevrilir. Ancak Oricine poate intra. — “Herkes girebilir” cümlesinde giriş hakkı kısıtlanmaz. Fiecare are un loc rezervat. — “Her birinin ayrılmış bir yeri var” cümlesinde her kişi ayrı ayrı düşünülür. Toți sunt aici. — “Herkes burada” cümlesinde ise grubun tamamının burada olduğu söylenir.

Olumsuzluk bu farkı daha görünür kılar. Nu oricine poate face asta. — “Bunu öyle herkes yapamaz” demektir; hiç kimsenin yapamayacağını söylemez. Nimeni nu poate face asta. — “Bunu hiç kimse yapamaz” ise bütün kişileri dışlar.

Günlük dilde miktar ve küçümseme

Ceva bazen az miktar veya belirsiz bir derece bildirir: Am ceva bani. — “Biraz param var.” Kişi zamiri cineva ise bağlama göre tanınmış veya önemli bir kişi olmayı anlatabilir: Se crede cineva. — “Kendini önemli biri sanıyor.” Bu ikinci kullanımda yalnızca kimliği bilinmeyen bir kişiden söz edilmez; küçümseyici bir değerlendirme vardır.

Nimic ile kurulan Nu e nimic. — “Bir şey yok; önemli değil” ifadesinin karşılığı da duruma göre değişir. Biri özür dilediğinde bunu Türkçeye katı biçimde “Hiçbir şey değil” diye aktarmak yerine “Önemli değil” diye anlamak daha doğaldır.

Temelin ötesinde: çekim ve anlam incelikleri

Fiecare ismin önündeyken biçim değişir

Tek başına kullanılan fiecăruia ile bir ismin önündeki biçimi ayırmak B2 düzeyinde önemlidir. Temel biçim fiecare hem eril hem dişil isimlerle aynıdır; ilgi ve yönelme biçiminde ise cinsiyet ayrımı görülür.

Romence	Türkçe	Yapı
fiecărui student	her öğrenciye; her öğrencinin	Eril ismin önünde
fiecărei studente	her kız öğrenciye; her kız öğrencinin	Dişil ismin önünde
fiecăruia	her birine; her birinin	Eril veya karma gruba gönderme yapan bağımsız biçim
fiecăreia	her birine; her birinin	Dişil gönderimli bağımsız biçim

Am dat fiecărui student o fișă. — “Her öğrenciye bir çalışma kâğıdı verdim.” İsmi kaldırırsanız Am dat fiecăruia o fișă. — “Her birine bir çalışma kâğıdı verdim” olur. Bağımsız biçimin sonundaki -a, ismin önüne aynı şekilde taşınmaz.

Aynı tür ayrımı unul ailesinde de görürsünüz: un coleg “bir iş arkadaşı”, fakat unul dintre colegi “iş arkadaşlarından biri”; unui coleg “bir iş arkadaşına”, fakat unuia dintre colegi “iş arkadaşlarından birine”. Öğrenirken tek sözcük yerine bu kısa öbekleri birlikte çalışın.

Unul, una, unii ve unele ile cinsiyet

Türkçedeki “biri” cinsiyet belirtmez. Romencede unul eril tekil, una dişil tekildir. Bunlar yalnızca insanlar için kullanılmaz; daha önce geçen ismin yerini de tutabilir.

• Am două cărți. Una este pentru tine. — “İki kitabım var. Biri senin için.” Carte dişildir.
• Am doi frați. Unul locuiește la Cluj. — “İki erkek kardeşim var. Biri Cluj'da yaşıyor.”
• Unele sunt prea scumpe. — “Bazıları çok pahalı.” Buradaki biçim, örneğin dişil çoğul kitaplara veya çoğulda dişil uyum gösteren nesnelere gönderme yapabilir.

Bu yüzden una biçimini her gördüğünüzde “bir kadın” anlamı çıkarmayın. Hangi ismin yerini tuttuğuna bakın. Alții ve altele de benzer şekilde “diğerleri” anlamında farklı cinsiyet uyumları gösterir.

Orice ile oricare arasındaki vurgu

Orice çoğu zaman türü veya içeriği sınırlamaz: Poți întreba orice. — “İstediğin her şeyi sorabilirsin.” Oricare ise seçilebilir üyeleri öne çıkarır: Oricare dintre cele trei variante este bună. — “Üç seçenekten hangisi olursa olsun uygundur.”

İsmin önünde bazı bağlamlarda iki sözcük de mümkün olabilir; ayrım her zaman katı değildir. Öğrenirken orice întrebare “herhangi bir soru” ve oricare dintre întrebări “sorulardan herhangi biri” gibi kalıplar iyi bir başlangıçtır. Seçeneklerin açıkça sayıldığı durumlarda oricare dintre… yapısı özellikle kullanışlıdır.

Ceva bun, nimic nou ve yapılacak işler

Sıfat, kişi veya şeyin niteliğini bildiren sözcüktür: “iyi”, “yeni”, “önemli” gibi. Ceva ve nimic ile niteleyici genellikle arkadan gelir: ceva bun “iyi bir şey”, nimic nou “yeni hiçbir şey”. Bu yapılarda yaygın biçim tekil erildir; Türkçedeki sözcük sırasını doğrudan kopyalamayın.

Am aflat ceva important. — “Önemli bir şey öğrendim.” Nu este nimic grav. — “Ciddi bir şey yok.” Kişi bildiren sözcüklerle ise anlatılan kişiye göre uyum görülebilir: cineva cunoscut “tanınan biri”, bir kadını kastederken cineva cunoscută.

Ceva de făcut “yapılacak bir şey” ve nimic de spus “söylenecek hiçbir şey” yapıları da sık kullanılır. Buradaki supin, bu tür yapılarda de ile birlikte kullanılan bir fiil biçimidir; Türkçede çoğu zaman “-acak/-ecek” ile karşılanır. Mai avem ceva de discutat. — “Hâlâ konuşacağımız bir şey var.” Nu am nimic de adăugat. — “Ekleyeceğim hiçbir şey yok.”

Kısa nesne zamiriyle birlikte kullanım

I-am spus cuiva secretul. — “Sırrı birine söyledim” cümlesinde i-, alıcıyı gösteren kısa, vurgusuz zamirdir. Bu tür kısa zamirlere klitik zamir denir; tek başına vurgulu bir sözcük gibi kullanılmaz, fiile yaslanırlar. Cuiva ile birlikte görünmeleri iki ayrı alıcı olduğu anlamına gelmez.

Bu kullanımın ayrıntıları ayrı bir konudur. Şimdilik I-am dat fiecăruia un exemplar. — “Her birine bir nüsha verdim” gibi tam örnekleri öğrenmek yeterlidir. Kısa zamirin bulunup bulunmamasıyla ilgili kuralları bütün belgisiz sözcüklere tek bir zorunluluk olarak genellemeyin.

Çalışma önerileri

1. Dört anlamı aynı durumda karşılaştırın. Bir toplantıyı düşünerek “Biri geldi”, “Herkes gelebilir”, “Her birinin bir yeri var”, “Kimse gelmedi” cümlelerini kurun. Sonra Cineva a venit; Oricine poate veni; Fiecare are un loc; Nu a venit nimeni biçimleriyle karşılaştırın. Böylece yalnızca sözcük değil, anlam ve fiil uyumu da çalışmış olursunuz.
2. Görev değiştirerek kısa diziler yazın. “Biri — birini — birine — birinin telefonu” dizisini cineva — pe cineva — cuiva — telefonul cuiva olarak çalışın. Ardından aynı işlemi nimeni ile yapın; tam cümlelerde nu kullanmayı unutmayın. Özellikle pe cineva ile cuiva ayrımını sesli tekrarlayın.
3. Küçük bir boşluk doldurma çalışması yapın. ___ nu a răspuns; Am cumpărat ___ de mâncare; Fiecare dintre noi ___ o cheie cümlelerini tamamlayın. Cevaplar: Nimeni — “Kimse cevap vermedi”; ceva — “Yiyecek bir şey aldım”; are — “Her birimizin bir anahtarı var”. Yanıtı bulduktan sonra neden başka bir biçim seçmediğinizi Türkçe bir cümleyle açıklayın.

İlgili konular

• İsimlerin cinsiyeti — unul/una ve unii/unele ayrımının temelini oluşturur.
• Nu ile olumsuzluk — nimeni ve nimic bulunan tam cümleleri doğru kurmanıza yardımcı olur.
• İlgi ve yönelme hâlleri — cuiva, nimănui ve fiecăruia biçimlerini daha geniş bağlamda açıklar.
• Kişi nesnesini gösteren pe — “birini görmek” ile “bir şey görmek” arasındaki yapı farkını derinleştirir.
• Klitik zamirler — I-am spus cuiva… gibi cümlelerdeki kısa zamirleri anlamak için sonraki adımdır.