Rodzajnik określony w języku rumuńskim

W skrócie

W rumuńskim rodzajnik określony, czyli element wskazujący, że wiadomo, o kim lub o czym mowa, zwykle znajduje się na końcu rzeczownika: băiat → băiatul „chłopiec → ten znany chłopiec”, fată → fata „dziewczyna → ta znana dziewczyna”. Tak samo powstają câinele „ten pies” i casa „ten dom”. Forma zależy od rodzaju gramatycznego i liczby; nie należy dopisywać -ul do każdego słowa.

Na czym polega ta konstrukcja?

Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, rzecz, miejsce lub pojęcie, na przykład „chłopiec”, „dom” czy „czas”. W polskim można powiedzieć „Na ulicy stoi samochód. Samochód jest czerwony” i nie zmieniać formy słowa „samochód”. Rumuński często zaznacza w samym wyrazie, że drugi raz chodzi już o znany obiekt: Pe stradă este o mașină. Mașina este roșie. — „Na ulicy stoi samochód. Samochód jest czerwony”.

Rodzajnik określony nie jest więc ozdobną końcówką. Pomaga rozpoznać, czy rozmówca ma na myśli osobę lub rzecz możliwą do zidentyfikowania. Rumuńska nazwa articolul hotărât enclitic oznacza rodzajnik określony enklityczny, czyli dołączany do poprzedzającego go wyrazu. W zwykłych formach piszemy go łącznie, bez spacji i bez łącznika.

To jedna z podstaw na poziomie A1. Najpierw warto opanować formy najczęstszych rzeczowników i różnicę między „jakiś” a „znany”. Później dochodzą konstrukcje z przymiotnikami, przyimkami oraz innymi przypadkami. Są opisane dalej, osobno, aby nie przesłaniały prostej zasady.

Jak tworzyć formy określone?

Najpierw ustal rodzaj i liczbę

Rodzaj gramatyczny to kategoria rzeczownika: męski, żeński lub nijaki. Nie musi odpowiadać polskiemu rodzajowi tego samego przedmiotu. Rumuńskie carte „książka” jest rodzaju żeńskiego, a scaun „krzesło” — nijakiego. Rzeczowniki nijakie zachowują się jak męskie w liczbie pojedynczej i jak żeńskie w mnogiej.

Poniższa tabela dotyczy podstawowych form używanych między innymi przy nazywaniu osoby lub rzeczy oraz przy wskazywaniu, co widzimy czy kupujemy. Inne przypadki, czyli formy wyrazu zależne od jego roli w zdaniu, pojawią się w części rozszerzonej.

Rodzaj i liczba	Bez rodzajnika	Z rodzajnikiem określonym	Znaczenie formy określonej
Męski, pojedyncza	băiat	băiatul	znany chłopiec
Męski, pojedyncza	câine	câinele	znany pies
Żeński, pojedyncza	fată	fata	znana dziewczyna
Żeński, pojedyncza	casă	casa	znany dom
Nijaki, pojedyncza	scaun	scaunul	znane krzesło
Męski, mnoga	băieți	băieții	znani chłopcy
Męski, mnoga	câini	câinii	znane psy
Żeński, mnoga	fete	fetele	znane dziewczyny
Żeński, mnoga	case	casele	znane domy
Nijaki, mnoga	scaune	scaunele	znane krzesła
Nijaki, mnoga	trenuri	trenurile	znane pociągi

Słowo „znany” w tłumaczeniach pokazuje funkcję rodzajnika. W naturalnym polskim zdaniu najczęściej nie trzeba go dodawać: Casa este mare to po prostu „Dom jest duży”, jeśli wiadomo, o który dom chodzi.

Rodzaj męski i nijaki w liczbie pojedynczej

Po wielu rzeczownikach zakończonych spółgłoską pojawia się -ul:

• băiat → băiatul — chłopiec → znany chłopiec;
• student → studentul — student → znany student;
• scaun → scaunul — krzesło → znane krzesło;
• telefon → telefonul — telefon → znany telefon.

W wielu rzeczownikach męskich zakończonych na -e używa się -le: câine → câinele „pies”, frate → fratele „brat”, munte → muntele „góra”. Nie oznacza to jednak, że wszystkie wyrazy na -e są męskie. Żeńskie carte tworzy formę cartea, a nijakie nume „imię” — numele. Trzeba znać rodzaj słowa, nie tylko jego ostatnią literę.

Przy wyrazach zakończonych na -u widoczna zmiana bywa mniejsza: metrou → metroul „metro”, tablou → tabloul „obraz”. Nie twórz formy przez ślepe dopisanie całego ciągu -ul: poprawnie jest metroul, nie metrouul.

Niektóre częste słowa wymagają zapamiętania osobno: om → omul „człowiek”, tată → tatăl „ojciec”. Szczególnie tată przypomina, że końcowe -ă nie gwarantuje rodzaju żeńskiego.

Rodzaj żeński w liczbie pojedynczej

Najczęstszy wzór to zamiana końcowego -ă na -a:

• fată → fata — dziewczyna;
• casă → casa — dom;
• masă → masa — stół;
• mașină → mașina — samochód.

Nie dopisujemy kolejnego a: forma casăa jest błędna. W tym wzorze zmienia się ostatnia samogłoska, a wyraz nadal zapisujemy jako jedną całość.

Przy wielu żeńskich rzeczownikach na -e dodajemy -a: carte → cartea „książka”, floare → floarea „kwiat”. Warto też uczyć się całych par z zakończeniem -ie: familie → familia „rodzina”, bucătărie → bucătăria „kuchnia”.

Inny częsty wzór dotyczy wyrazów na -ea: cafea → cafeaua „kawa”, stea → steaua „gwiazda”. Te formy nie wynikają z prostego dopisania -a. Najwygodniej zapamiętać je razem z podstawowym słowem.

Liczba mnoga: najpierw liczba mnoga, potem rodzajnik

Rodzajnika liczby mnogiej nie dokleja się do formy pojedynczej. Najpierw ustalamy zwykłą liczbę mnogą, a dopiero potem jej formę określoną:

• băiat → băieți → băieții — chłopiec → chłopcy → znani chłopcy;
• fată → fete → fetele — dziewczyna → dziewczyny → znane dziewczyny;
• scaun → scaune → scaunele — krzesło → krzesła → znane krzesła;
• tren → trenuri → trenurile — pociąg → pociągi → znane pociągi.

W rodzaju męskim końcówką rodzajnika jest -i. Ponieważ wiele form mnogich już kończy się na i, w piśmie pojawiają się dwa: câini → câinii, băieți → băieții. Niektóre rzeczowniki mają już dwa i bez rodzajnika: copil → copii → copiii „dziecko → dzieci → znane dzieci”. Trzy litery i w copiii są poprawne.

W rodzaju żeńskim i nijakim dodajemy zwykle -le: fete → fetele, cărți → cărțile „książki”, scaune → scaunele. W formie trenurile ciąg -uri należy do liczby mnogiej, a rodzajnik to -le. Końcowe -urile jest łatwym do rozpoznania wzorem, ale nie osobnym rodzajnikiem, który można dopisać do dowolnego rzeczownika nijakiego.

Kiedy potrzebny jest rodzajnik określony?

Najprostsze zastosowania to ponowne wspomnienie tego samego obiektu oraz sytuacja, w której obie osoby wiedzą, o czym mowa.

Am o carte. Cartea este interesantă. — „Mam książkę. Książka jest ciekawa”. Pierwsze zdanie wprowadza książkę za pomocą o, rodzajnika nieokreślonego, czyli elementu przedstawiającego nieznany dotąd obiekt. W drugim zdaniu cartea odsyła do tej samej książki.

Nie trzeba jednak najpierw wspominać danego rzeczownika. Închide ușa, te rog — „Zamknij drzwi, proszę” — jest naturalne, gdy drzwi są widoczne i wiadomo, które trzeba zamknąć. Podobnie Soarele strălucește — „Słońce świeci” — używa formy określonej, bo w zwykłej rozmowie słońce łatwo zidentyfikować.

Rodzajnik nie jest tym samym co polskie „ten”. Polskie „ten dom” może wyraźnie wskazywać dom w odróżnieniu od innego. Rumuńskie casa często odpowiada po prostu „dom”. Do wyraźnego wskazywania służą dodatkowe wyrazy, na przykład casa aceasta „ten dom”.

Przykłady w codziennych sytuacjach

Zwróć uwagę, że polskie tłumaczenia zwykle nie zawierają „ten” ani „ta”. Określoność wynika w nich z sytuacji, podczas gdy rumuński zaznacza ją również w formie rzeczownika.

Rumuński	Polski	Na co zwrócić uwagę
Am un câine. Câinele doarme.	Mam psa. Pies śpi.	Drugie zdanie dotyczy już znanego psa.
Băiatul așteaptă autobuzul.	Chłopiec czeka na autobus.	Dwa rzeczowniki z rodzajnikiem.
Fata deschide fereastra.	Dziewczyna otwiera okno.	Dwie formy żeńskie.
Casa este aproape de gară.	Dom jest blisko dworca.	Znany z sytuacji dom.
Unde este telefonul?	Gdzie jest telefon?	Rozmówcy wiedzą, o który telefon chodzi.
Cartea este pe masă.	Książka jest na stole.	Określona książka, ale rzeczownik po przyimku bez rodzajnika.
Cafeaua este prea fierbinte.	Kawa jest za gorąca.	Forma określona od słowa oznaczającego kawę.
Copiii sunt în parc.	Dzieci są w parku.	Męska liczba mnoga z trzema literami „i”.
Fetele vin mâine.	Dziewczyny przyjdą jutro.	Żeńska liczba mnoga.
Scaunele sunt lângă ușă.	Krzesła stoją przy drzwiach.	Nijaka liczba mnoga z rodzajnikiem.
Trenurile pleacă la timp.	Pociągi odjeżdżają punktualnie.	Rodzajnik dołączony do formy mnogiej na „-uri”.
Îmi place muzica.	Lubię muzykę.	Rodzajnik może występować przy pojęciu ogólnym.

Najczęstsze błędy

1. Dopisywanie „-ul” niezależnie od rodzaju

• Błędnie: Fatăul este aici.
• Poprawnie: Fata este aici. — „Dziewczyna jest tutaj”.
• Dlaczego: żeński rzeczownik fată zmienia końcowe -ă na -a. Zakończenie -ul nie jest uniwersalne.

2. Zachowanie „ă” przed „a”

• Błędnie: Casăa este mare.
• Poprawnie: Casa este mare. — „Dom jest duży”.
• Dlaczego: w tym wzorze końcowa samogłoska zostaje zastąpiona. To nie zwykłe dodanie drugiej samogłoski.

3. Pomijanie dodatkowego „i” w określonej liczbie mnogiej

• Błędnie w znaczeniu „Ci znani chłopcy są tutaj”: Băieți sunt aici.
• Poprawnie: Băieții sunt aici. — „Chłopcy są tutaj”.
• Dlaczego: băieți to forma mnoga bez rodzajnika, a băieții — z rodzajnikiem. Samo końcowe i nie zawsze wystarcza; w formie copiii potrzebne są nawet trzy.

4. Jednoczesne użycie rodzajnika nieokreślonego i określonego

• Błędnie: Am o cartea.
• Poprawnie: Am o carte. — „Mam jakąś książkę”; albo Am cartea. — „Mam tę znaną książkę”.
• Dlaczego: w zwykłej konstrukcji wybieramy przedstawienie nowego obiektu albo odniesienie do znanego. Nie łączymy obu rodzajników przy tym samym rzeczowniku.

5. Traktowanie każdego zakończenia „-e” tak samo

• Błędnie: Cartele este aici. — jeśli chodzi o jedną książkę.
• Poprawnie: Cartea este aici. — „Książka jest tutaj”.
• Dlaczego: carte jest żeńskie. Wzoru câine → câinele nie można przenieść na każdy wyraz zakończony na -e.

6. Dodawanie rodzajnika po każdym przyimku

• Błędnie w zwykłym znaczeniu „Idę do szkoły”: Merg la școala.
• Poprawnie: Merg la școală. — „Idę do szkoły”.
• Dlaczego: po wielu przyimkach, czyli krótkich słowach takich jak „do”, „w” czy „na”, samotny rzeczownik często nie ma rodzajnika. Polski nawyk odwoływania się do znanego miejsca nie pozwala automatycznie wybrać rumuńskiej formy określonej.

Uwagi o użyciu i wymowie

Rodzajnik w mowie i w piśmie

W swobodnej wymowie końcowe l w formach na -ul często zanika lub jest słabo słyszalne. Dlatego zapisane băiatul może brzmieć jak băiatu. Nie znaczy to, że rzeczownik utracił określoność.

W standardowym tekście zachowujemy pełną formę băiatul, omul, telefonul. Zapisy bez l mogą pojawiać się jako celowe oddanie potocznej mowy, ale nie są wzorem dla neutralnych wypracowań czy wiadomości urzędowych. Przy nauce najlepiej łączyć zapis pełnej formy z rozpoznawaniem jej naturalnej wymowy.

Rodzajnik przy znaczeniu ogólnym

Określoność nie zawsze oznacza „jedna konkretna rzecz”. Rumuński może użyć rodzajnika także wtedy, gdy mówi o czymś ogólnie: Îmi place muzica — „Lubię muzykę”, Câinii sunt animale inteligente — „Psy są inteligentnymi zwierzętami”.

Nie przekładaj takich zdań jako „Lubię tę muzykę” lub „Te psy…” bez uzasadnienia w sytuacji. Ten sam kształt gramatyczny może odnosić się do znanej grupy albo do całej kategorii. Rozstrzyga treść wypowiedzi.

Sama końcówka nie wystarcza do rozpoznania rodzajnika

Nie każdy wyraz zakończony na -a czy -le zawiera rodzajnik. Na przykład fata jest formą określoną od fată, ale carte to zwykła forma podstawowa. Dlatego ucz się par, a nie tylko rozpoznawania ostatnich liter. Zachowuj też rumuńskie znaki: różnica między fată a fata niesie informację gramatyczną.

Dalej niż podstawy: konstrukcje spotykane później

Na początku wystarczą formy pojedyncze i mnogie oraz ich podstawowe znaczenie. Poniższe zasady przydadzą się przy dłuższych zdaniach; nie trzeba opanować wszystkich naraz.

Rodzajnik może przejść na przymiotnik

Przymiotnik to słowo opisujące cechę, na przykład „dobry”, „duży” lub „nowy”. W neutralnym szyku często stoi po rzeczowniku: băiatul bun — „dobry chłopiec”, casa mare — „duży dom”. Rodzajnik znajduje się wtedy przy rzeczowniku.

Gdy przymiotnik stoi przed rzeczownikiem, to on zwykle przyjmuje rodzajnik, a rzeczownik pozostaje bez niego:

Rzeczownik przed przymiotnikiem	Przymiotnik przed rzeczownikiem	Znaczenie
băiatul bun	bunul băiat	dobry chłopiec
casa mare	marea casă	duży dom
prietenii vechi	vechii prieteni	starzy przyjaciele

Szyk z przymiotnikiem na początku może być bardziej nacechowany emocjonalnie lub stylistycznie. Nie należy jednak wyciągać z tego zasady, że każdy taki szyk jest poetycki: niektóre połączenia są częste także w zwykłej mowie. Najważniejsze dla formy jest to, że rodzajnika nie powielamy mechanicznie na obu wyrazach.

Inne przypadki: „książka dziewczyny” i „daję dziewczynie”

W mianowniku, czyli formie używanej między innymi do nazywania wykonawcy czynności, oraz w bierniku, czyli formie wskazującej często to, co widzimy lub czytamy, zwykłe formy określone są takie jak w podstawowej tabeli. Stąd Băiatul citește cartea — „Chłopiec czyta książkę”.

Dopełniacz może wskazywać, do kogo coś należy, a celownik — komu coś dajemy. W rumuńskim te dwa przypadki mają wspólne formy rodzajnika:

Rodzaj i liczba	Mianownik i biernik	Dopełniacz i celownik	Przykładowe polskie odpowiedniki ostatniej formy
Męski, pojedyncza	băiatul	băiatului	chłopca; chłopcu
Męski na „-e”, pojedyncza	câinele	câinelui	psa; psu
Nijaki, pojedyncza	scaunul	scaunului	krzesła; krzesłu
Żeński, pojedyncza	fata	fetei	dziewczyny; dziewczynie
Żeński na „-e”, pojedyncza	cartea	cărții	książki; książce
Męski, mnoga	băieții	băieților	chłopców; chłopcom
Żeński, mnoga	fetele	fetelor	dziewczyn; dziewczynom
Nijaki, mnoga	trenurile	trenurilor	pociągów; pociągom

Telefonul băiatului este aici — „Telefon chłopca jest tutaj”. Dau cartea fetei — „Daję książkę dziewczynie”. W żeńskiej liczbie pojedynczej często wykorzystuje się podstawę przypominającą liczbę mnogą: fată → fete → fetei. Nie tworzymy więc formy przez dopisanie -lui do fata.

Przy męskich imionach osobowych pojawia się ważna konstrukcja z lui przed imieniem: cartea lui Andrei — „książka Andrzeja”. To osobny wzór; nie należy z tego powodu przenosić zwykłego rodzajnika przed każdy rzeczownik. Żeńskie imiona często mają własną odmianę, na przykład cartea Mariei — „książka Marii”.

Przyimki: znany przedmiot bez rodzajnika

Po wielu przyimkach rzeczownik bez dodatkowego określenia występuje bez rodzajnika, nawet jeśli w sytuacji wiadomo, o który przedmiot chodzi:

• Cartea este pe masă. — „Książka jest na stole”.
• Copiii sunt în parc. — „Dzieci są w parku”.
• Merg la școală. — „Idę do szkoły”.

Jeżeli rzeczownik otrzymuje dodatkowe określenie, rodzajnik często wraca: pe masa din bucătărie — „na stole w kuchni”, în parcul acesta — „w tym parku”. Nie jest to reguła „po każdym przyimku usuń rodzajnik”. Przy cu spotkasz na przykład cu trenul — „pociągiem”, ale również cafea cu lapte — „kawa z mlekiem”. Warto zapamiętywać całe wyrażenia.

Również pe przed osobą pełni inną funkcję niż pe oznaczające „na”: Îl văd pe băiatul de acolo — „Widzę chłopca, który jest tam”. Tutaj rzeczownik zachowuje rodzajnik. Nie należy traktować tego zastosowania pe jako zwykłego wyrażenia miejsca ani usuwać końcówki według wzoru pe masă.

Wskazywanie i posiadanie

Zaimek wskazujący to wyraz typu „ten” lub „tamten”. Może stać przed rzeczownikiem albo po nim, co wpływa na obecność rodzajnika:

• această casă — „ten dom”, rzeczownik bez rodzajnika;
• casa aceasta — „ten dom”, rzeczownik z rodzajnikiem.

Podobnie przy określeniach posiadania, czyli wskazywaniu właściciela, często potrzebna jest forma określona: cartea mea — „moja książka”, prietenul meu — „mój przyjaciel”. Nie kopiujemy tu polskiej budowy słowo w słowo: carte mea nie jest zwykłym odpowiednikiem „moja książka”. Inny sens ma o carte a mea — „jedna z moich książek”; element a należy do konstrukcji posiadania, nie jest końcówką omawianego rodzajnika.

„Cel” to nie końcówka rzeczownika

W wyrażeniu băiatul cel înalt — „ten wysoki chłopiec” — pojawia się cel, osobny element łączący określony rzeczownik z opisem. Nie zastępuje po prostu końcówki -ul: rzeczownik nadal ma formę băiatul. Konstrukcje z cel, cea, cei, cele warto poznać osobno, zwłaszcza przy rozbudowanych opisach i porównaniach.

Jak ćwiczyć?

1. Zapisuj cztery formy jednego rzeczownika. Na przykład casă — casa — case — casele „dom” albo câine — câinele — câini — câinii „pies”. Dodaj polskie znaczenie i rumuński rodzaj. Tak od razu łączysz rodzajnik z poprawną liczbą mnogą, zamiast zgadywać końcówkę.
2. Buduj dwuzdaniowe historyjki. Najpierw przedstaw przedmiot: Am o carte — „Mam książkę”. Potem coś o nim powiedz: Cartea este nouă — „Książka jest nowa”. Powtórz to z telefonem, samochodem i psem. W polskim oba zdania mogą używać tego samego rzeczownika, ale w rumuńskim zmiana będzie widoczna.
3. Zbieraj całe wyrażenia z przyimkami. Zapisz obok siebie pe masă — „na stole” i pe masa din bucătărie — „na stole w kuchni”. Przy słuchaniu zaznaczaj także pełne formy na -ul, nawet jeśli końcowe l ledwo słychać. Ćwicz osobno zapis copii „dzieci” i copiii „znane dzieci”.

Powiązane zagadnienia

• Przed tym tematem: Rodzaj rzeczowników — pomaga wybrać właściwy wzór i zrozumieć zachowanie rodzaju nijakiego.
• Kolejny krok: Mianownik i biernik — wyjaśnia role rzeczownika w zdaniu i konstrukcje z osobami po „pe”.
• Kolejny krok: Zaimki dzierżawcze — pokazuje, jak łączyć formy określone z odpowiednikami polskich „mój”, „twój” i „jej”.