Hebben of zijn in de voltooide tijd

In het kort

Gebruik in de voltooide tijd meestal hebben: ik heb gewerkt, we hebben gegeten. Kies zijn bij onder andere gaan, komen, blijven en worden, en vaak bij een verplaatsing of verandering: zij is naar huis gefietst, het weer is veranderd. Bij sommige bewegingswerkwoorden hangt de keuze af van de betekenis: ik heb een uur gefietst legt de nadruk op de activiteit, terwijl ik ben naar huis gefietst een verplaatsing met een bestemming beschrijft.

Overzicht

Een voltooide tijd bestaat meestal uit een hulpwerkwoord en een voltooid deelwoord. Het hulpwerkwoord helpt de tijd te vormen; het voltooid deelwoord is de werkwoordsvorm zoals gewerkt, gegaan of geworden. In wij hebben gegeten zijn hebben en gegeten die twee onderdelen. In zij is vertrokken zijn dat is en vertrokken.

De keuze tussen hebben en zijn leer je al op A2-niveau. De veiligste basisregel is eenvoudig: hebben is de standaard. De meeste handelingen, activiteiten en ervaringen krijgen hebben. Een kleinere groep werkwoorden krijgt zijn, vooral als het onderwerp zich verplaatst, in een andere toestand terechtkomt of als het hoofdwerkwoord zelf zijn of blijven is.

Omdat de uitleg én de voorbeelden Nederlands zijn, kun je niet op een vertaling vertrouwen: de betekenis van de hele zin bepaalt soms de keuze. Vergelijk we hebben de hele middag gelopen met we zijn naar het dorp gelopen. Hetzelfde werkwoord kan dus een activiteit of een gerichte verplaatsing uitdrukken.

Hoe het werkt

De basisbouw

In een gewone hoofdzin staat de vervoegde vorm van hebben of zijn op de tweede plaats. Het voltooid deelwoord staat meestal aan het einde.

Onderwerp	Hulpwerkwoord	Andere zinsdelen	Voltooid deelwoord
Ik	heb	gisteren thuis	gewerkt.
Sara	is	om negen uur	vertrokken.
Wij	hebben	samen soep	gegeten.
De kinderen	zijn	snel	gegroeid.

Je kiest de vorm die bij het onderwerp past:

Persoon	hebben	zijn
ik	heb	ben
jij/je, u	hebt/heeft, heeft	bent, bent/is
hij, zij/ze, het	heeft	is
wij/we, jullie, zij/ze	hebben	zijn

Het onderwerp is wie of wat de handeling uitvoert of de verandering meemaakt. In de prijs is gestegen is de prijs het onderwerp. De prijs doet niet bewust iets, maar ondergaat wel de stijging.

In een bijzin — een zinsdeel dat bijvoorbeeld met dat, omdat of nadat begint — komen het hulpwerkwoord en het voltooid deelwoord meestal aan het einde:

• Ik weet dat Noor gisteren heeft gewerkt.
• We wachten omdat de trein nog niet is aangekomen.
• Hij vertelt dat hij naar huis is gelopen.

1. Hebben is de gewone keuze

Gebruik hebben bij de meeste werkwoorden. Dat geldt vooral voor bewuste handelingen, bezigheden, waarnemingen en ervaringen:

Soort betekenis	Werkwoorden	Voorbeeld
dagelijkse handeling	eten, koken, bellen, kopen	Ik heb mijn moeder gebeld.
werk of studie	werken, leren, oefenen, lezen	We hebben Nederlands geoefend.
waarneming of gedachte	zien, horen, denken, begrijpen	Zij heeft de uitleg begrepen.
activiteit zonder bestemming	wandelen, fietsen, zwemmen	Jullie hebben lang gewandeld.
handeling met een voorwerp	openen, repareren, wassen	Hij heeft de fiets gerepareerd.

Een lijdend voorwerp is wie of wat rechtstreeks de handeling ondergaat. In zij heeft de deur geopend is de deur het lijdend voorwerp. Werkwoorden met zo'n voorwerp gebruiken in de voltooide tijd bijna altijd hebben.

2. Zijn bij vaste werkwoorden

Een aantal veelvoorkomende werkwoorden heeft normaal zijn. Leer deze vormen als combinatie:

Infinitief	Voltooide tijd	Voorbeeld
zijn	zijn geweest	Ik ben daar eerder geweest.
blijven	zijn gebleven	We zijn thuis gebleven.
gaan	zijn gegaan	Zij is vroeg naar bed gegaan.
komen	zijn gekomen	De gasten zijn al gekomen.
vertrekken	zijn vertrokken	De bus is vertrokken.
aankomen	zijn aangekomen	Het pakket is aangekomen.
gebeuren	zijn gebeurd	Wat is er gebeurd?
worden	zijn geworden	Hij is leraar geworden.

Bij deze basisgevallen hoef je niet telkens een ingewikkelde analyse te maken. Onthoud bijvoorbeeld direct is gebeurd, niet alleen het deelwoord gebeurd.

3. Zijn bij een verplaatsing

Gebruik zijn als het onderwerp van de ene plaats naar de andere gaat. Vaak noemt de zin een bestemming, richting of beginpunt met woorden als naar, van, uit, weg, terug of thuis:

• Ik ben naar huis gereden.
• Mila is uit België gekomen.
• We zijn naar de overkant gezwommen.
• De vogel is weggevlogen.

Niet elk werkwoord dat lichamelijke beweging uitdrukt, krijgt automatisch zijn. Als de zin de activiteit, duur of afgelegde afstand centraal stelt en geen overgang naar een bestemming uitdrukt, gebruik je vaak hebben:

Activiteit: hebben	Verplaatsing: zijn
Ik heb een uur gefietst.	Ik ben naar mijn werk gefietst.
We hebben in het park gelopen.	We zijn naar het station gelopen.
Zij heeft vroeger veel gezwommen.	Zij is naar de overkant gezwommen.
De piloot heeft de hele nacht gevlogen.	De piloot is naar Madrid gevlogen.

De tegenstelling gaat dus niet simpelweg over ‘wel of geen beweging’. De vraag is: presenteert de zin het werkwoord als een bezigheid, of als een overgang van plaats A naar plaats B?

4. Zijn bij verandering van toestand

Gebruik vaak zijn wanneer het onderwerp na de gebeurtenis anders is dan ervoor. Dat heet een verandering van toestand: iets wordt groter, kouder, kapot, wakker, zichtbaar of juist verdwenen.

Werkwoord	Voorbeeld	Resultaat
worden	Het is donker geworden.	Eerst licht, daarna donker
sterven	De schrijver is in 1998 gestorven.	Eerst levend, daarna overleden
groeien	De plant is snel gegroeid.	Eerst kleiner, daarna groter
stijgen	De temperatuur is gestegen.	Eerst lager, daarna hoger
vallen	De vaas is gevallen.	Eerst rechtop, daarna gevallen
verdwijnen	Mijn hoofdpijn is verdwenen.	Eerst aanwezig, daarna weg
veranderen	Het plan is veranderd.	Eerst het oude plan, daarna een ander plan

Deze regel is nuttig, maar niet mechanisch. Ik heb mijn kapsel veranderd krijgt hebben, want mijn kapsel is het lijdend voorwerp van een bewuste handeling. In mijn kapsel is veranderd is het kapsel zelf het onderwerp dat een verandering heeft ondergaan.

5. Kijk naar de hele constructie

Sommige werkwoorden wisselen van hulpwerkwoord als hun zinsbouw en betekenis wisselen. Vergelijk:

Met hebben	Met zijn	Verschil
De kok heeft de boter gesmolten.	De boter is gesmolten.	Iemand veroorzaakt de verandering tegenover iets dat zelf verandert.
De koude wind heeft de kamer afgekoeld.	De kamer is afgekoeld.	Iets veroorzaakt de verandering tegenover iets dat zelf verandert.
De politie heeft het verkeer gestopt.	De bus is bij de halte gestopt.	Iemand laat iets stoppen tegenover iets dat tot stilstand komt.
Hij heeft zijn werk veranderd.	Zijn werk is sterk veranderd.	Hij verandert iets tegenover iets dat verandert.

Deze paren laten een belangrijke algemene regel zien: een werkwoord met een lijdend voorwerp kiest meestal hebben; hetzelfde of een verwant gebruik zonder lijdend voorwerp kan zijn krijgen als het onderwerp een verandering doormaakt.

Voorbeelden in context

Nederlands	Betekenis in gewone woorden	Toelichting
Ik ben naar huis gegaan.	Ik ging naar huis en kwam daar aan.	Gaan krijgt zijn.
Hij is vorig jaar gestorven.	Zijn overlijden was vorig jaar.	Verandering van toestand.
Wij hebben samen gegeten.	Eten was onze gezamenlijke activiteit.	Gewone handeling: hebben.
Mijn zus is in Utrecht gebleven.	Ze ging niet weg uit Utrecht.	Blijven krijgt zijn.
De trein is met tien minuten vertraging aangekomen.	De trein bereikte de bestemming te laat.	Gerichte verplaatsing.
Ik heb vanmorgen twintig kilometer gefietst.	De fietstocht en afstand staan centraal.	Activiteit: hebben.
Ik ben vanmorgen naar kantoor gefietst.	Kantoor was mijn bestemming.	Verplaatsing: zijn.
We hebben de hele middag door het bos gewandeld.	Wandelen was de bezigheid.	Duur en activiteit staan centraal.
We zijn van het dorp naar het meer gewandeld.	We verplaatsten ons tussen twee plaatsen.	Beginpunt en bestemming zijn genoemd.
Het kind is wakker geworden.	Het kind slaapt nu niet meer.	Nieuwe toestand.
De prijzen zijn opnieuw gestegen.	De prijzen zijn nu hoger.	Verandering van niveau.
Sanne heeft haar kamer veranderd.	Sanne heeft de kamer anders ingericht of aangepast.	Handeling met een lijdend voorwerp.
De buurt is veel veranderd.	De buurt is nu anders dan vroeger.	Het onderwerp ondergaat de verandering.
Wat is er precies gebeurd?	Welke gebeurtenis heeft plaatsgevonden?	Vaste combinatie: is gebeurd.
Ben je ooit in Groningen geweest?	Heb je Groningen eerder bezocht?	Zijn vormt ben geweest.

Veelgemaakte fouten

1. Hebben gebruiken bij gaan

• Niet goed: Ik heb gisteren naar huis gegaan.
• Wel goed: Ik ben gisteren naar huis gegaan.
• Waarom: Gaan vormt de voltooide tijd met zijn. Leer de combinatie ben/is/zijn gegaan als één geheel.

2. Elk bewegingswerkwoord automatisch met zijn gebruiken

• Niet goed: We zijn de hele middag gefietst.
• Wel goed: We hebben de hele middag gefietst.
• Waarom: Hier gaat het om de activiteit en de duur, niet om aankomst op een bestemming. Met een bestemming kan zijn wel: we zijn naar Haarlem gefietst.

3. Zijn vergeten bij een duidelijke verandering

• Niet goed: De temperatuur heeft snel gestegen.
• Wel goed: De temperatuur is snel gestegen.
• Waarom: De temperatuur verandert van een lager naar een hoger niveau. Stijgen krijgt in deze betekenis zijn.

4. Alleen naar het werkwoord kijken en niet naar het voorwerp

• Niet goed: De kok is de boter gesmolten.
• Wel goed: De kok heeft de boter gesmolten.
• Waarom: De boter is het lijdend voorwerp: de kok veroorzaakt de verandering. Vergelijk de boter is gesmolten, waarin de boter zelf het onderwerp is.

5. De verkeerde persoonsvorm kiezen

• Niet goed: Wij is laat aangekomen.
• Wel goed: Wij zijn laat aangekomen.
• Waarom: De keuze voor het juiste hulpwerkwoord is niet genoeg; de vorm moet ook bij het onderwerp passen: ik ben, hij is, wij zijn.

6. De keuze aanpassen in een bijzin

• Niet goed: Ik weet dat ze naar huis heeft gegaan.
• Wel goed: Ik weet dat ze naar huis is gegaan.
• Waarom: De woordvolgorde verandert in een bijzin, maar het hulpwerkwoord niet. Ze is gegaan wordt dat ze is gegaan of dat ze gegaan is.

Gebruik

De keuze tussen hebben en zijn is in de standaardtaal meestal geen kwestie van formeel of informeel taalgebruik. Zowel in gesprekken als in verzorgde teksten zeg je ik heb gewerkt en ik ben vertrokken. Het verschil zit vooral in het werkwoord en in de manier waarop de gebeurtenis wordt voorgesteld.

Bij werkwoorden als lopen, fietsen, rijden, varen en vliegen kan de context de keuze sturen. Een bestemming maakt zijn waarschijnlijk; duur, herhaling, sport of algemene ervaring maakt hebben waarschijnlijk. Soms zijn beide interpretaties denkbaar. Dan kan een spreker met het hulpwerkwoord een ander accent leggen:

• We hebben gisteren heerlijk gevaren. — de ervaring van het varen staat centraal.
• We zijn gisteren naar Texel gevaren. — de reis naar Texel staat centraal.

In dagelijkse taal hoor je regionale en persoonlijke variatie bij enkele twijfelgevallen. Voor een leerder is het verstandiger eerst de brede standaardpatronen te beheersen. Noteer vaste combinaties die je vaak tegenkomt, in plaats van voor elk geval zelf een nieuwe regel te bedenken.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De volgende details hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar ze maken de hoofdregel preciezer.

Het gaat om begrenzing en resultaat

Taalkundig draait zijn vaak om een begrensde gebeurtenis: een gebeurtenis met een duidelijk eindpunt of resultaat. Naar huis lopen eindigt wanneer je thuis bent; wakker worden eindigt in de toestand ‘wakker’; verdwijnen eindigt wanneer iets weg is. Een activiteit als een uur lopen heeft wel een tijdsgrens, maar geen ingebouwd ruimtelijk resultaat. Daarom staat daar doorgaans hebben.

Dit verklaart waarom een los lijstje ‘bewegingswerkwoorden nemen zijn’ te grof is. Dansen bevat veel beweging, maar je zegt we hebben gedanst. Reizen krijgt zijn wanneer de verplaatsing centraal staat (we zijn naar Japan gereisd), terwijl een activiteit zonder genoemde bestemming ook met hebben kan worden voorgesteld.

Overgankelijke en onovergankelijke toepassingen

Een overgankelijk werkwoord kan een lijdend voorwerp hebben: iemand opent de deur. Een onovergankelijk werkwoord heeft dat niet: de deur gaat open. Bij veranderingswerkwoorden zie je vaak dit patroon:

• veroorzaker + hebben + voorwerp: De monteur heeft de motor gestart.
• veranderend onderwerp + zijn: De motor is gestart.

Let wel op dat een vorm met zijn en een voltooid deelwoord soms ook een toestand of een lijdende vorm kan zijn. De deur is gesloten kan betekenen dat iemand de deur heeft dichtgedaan, maar ook dat de deur of winkel niet open is. De context bepaalt dan of de zin vooral een gebeurtenis of de resulterende toestand beschrijft.

Dezelfde keuze in andere voltooide tijden

De hulpwerkwoordkeuze blijft behouden wanneer je later de voltooid verleden tijd leert:

Voltooid tegenwoordige tijd	Voltooid verleden tijd
Ik heb gewerkt.	Ik had gewerkt.
Zij is vertrokken.	Zij was vertrokken.
We zijn naar huis gefietst.	We waren naar huis gefietst.

Je vervangt dus hebben door had/hadden en zijn door was/waren. Een werkwoord dat in dezelfde betekenis zijn kiest, blijft dat patroon volgen.

Oefentips

1. Leer combinaties, geen losse deelwoorden. Schrijf niet alleen gegaan, maar is gegaan; niet alleen gegeten, maar heeft gegeten. Zo sla je de hulpwerkwoordkeuze meteen goed op.
2. Maak contrastparen met bewegingswerkwoorden. Schrijf voor lopen, fietsen en zwemmen telkens één activiteitszin met hebben en één bestemmingszin met zijn: ik heb een uur gelopen tegenover ik ben naar huis gelopen.
3. Stel drie vragen bij twijfel. Heeft de zin een lijdend voorwerp? Kies dan meestal hebben. Is er een duidelijke bestemming of nieuwe toestand? Denk dan aan zijn. Is geen van beide van toepassing? Begin met hebben en controleer vaste uitzonderingen in een woordenboek.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Voltooid tegenwoordige tijd — legt uit hoe je de voltooide tijd met een hulpwerkwoord en een voltooid deelwoord vormt.