Japoncada resmî yazı dili: である üslubu

Kısaca

Japoncada である体, akademik metinlerde, raporlarda ve açıklayıcı yazılarda kullanılan bir yazı üslubudur: isimle biten cümlelerde である, olumsuzunda ではない, geçmişinde であった görülür. Bu üslupta her cümle である ile bitmez; fiiller ve い ile biten sıfatlar kendi yalın biçimlerini korur. における, bir ismin önünde yer, dönem veya alanı belirtir; に関して ise “hakkında, ilişkin olarak” anlamıyla ele alınan konuyu gösterir.

Genel bakış

Bir Japonca araştırma raporunu okurken bildiğiniz kelimelerle kurulmuş, ancak günlük konuşmadan daha mesafeli duran cümlelerle karşılaşabilirsiniz. Bunun önemli bir nedeni 書き言葉, yani yazı dilidir. Özellikle である体 adı verilen üslup, bir kişiye kibarca seslenmekten çok bilgiyi, sınıflandırmayı ve gerekçeyi öne çıkarır. C1 düzeyinde amaç yalnızca です yerine である yazmak değil, bu biçimlerin metnin bütünü içinde nasıl çalıştığını anlamaktır.

Türkçede “Bu önemli bir sorun” ile “Bu önemli bir sorundur” arasındaki fark, başlangıç için yararlı bir karşılaştırmadır. İkinci cümle rapora veya açıklama metnine daha kolay yakışır. Ancak Japoncadaki ayrım Türkçedeki “-dır” ekiyle bire bir örtüşmez. Türkçede “-dır” bazen tahmin de bildirir; Japoncada である tek başına “herhâlde öyledir” demek değildir. Ayrıca resmî yazı üslubunda fiilli cümleler de bulunur: “arttı”, “gösteriyor”, “inceliyoruz” gibi anlamlar taşıyan Japonca cümlelere ayrıca である eklenmez.

Bu konunun temeli です ve だ kullanımını bilmektir. Bunlar koşaç, yani bir şeyin ne olduğunu veya nasıl olduğunu bildiren bağlayıcı biçimlerdir. Burada bu temel bilgiyi yazıya taşıyacak, ardından における ve に関して ile araştırmanın yerini, alanını ve konusunu belirteceğiz. Üslup, saygı ifadeleri ve iddianın kesinlik derecesi arasındaki ayrımlar da önemlidir: resmî görünen bir cümle, sırf bu nedenle ne daha nazik ne de daha doğru olur.

Yapı nasıl kurulur?

1. İsim ve な sıfatlarıyla である

İsim, kişi, nesne, durum veya kavramı adlandıran kelimedir; 問題 “sorun” ve 結果 “sonuç” buna örnektir. Bir ismi cümlenin sonunda açıklama olarak kullanıyorsanız, である doğrudan arkasına gelir. Yüklem, cümlede asıl yargıyı bildiren bölümdür; 重要な問題である içinde “önemli bir sorundur” bölümü yüklemdir.

• これは重要な問題である。 — Bu önemli bir sorundur.
• この数値は平均値である。 — Bu sayısal değer ortalamadır.

Japoncada な sıfatı, bir ismi nitelerken genellikle な ile bağlanan niteleme kelimesidir. Örneğin 重要な問題 “önemli sorun”, 必要な情報 “gerekli bilgi” demektir. Bu kelimeler yüklem olduğunda な kullanılmaz:

• この情報は必要である。 — Bu bilgi gereklidir.
• この方法は有効である。 — Bu yöntem etkilidir.

Aşağıdaki biçimler, bir durumu olumlu veya olumsuz olarak ve geçmişe gönderme yaparak anlatmayı sağlar. Japoncada burada kullanılan geçmiş dışı biçim, bağlama göre şimdiki bir durumu veya genel bir yargıyı anlatabilir; tek başına Türkçedeki belirli bir zaman ekine eşit değildir.

İşlev	Japonca	Türkçe
Olumlu, geçmiş dışı	問題である	Sorundur.
Olumsuz, geçmiş dışı	問題ではない	Sorun değildir.
Olumlu, geçmiş	問題であった	Sorundu.
Olumsuz, geçmiş	問題ではなかった	Sorun değildi.

Olumsuzlukta ではない en kullanışlı başlangıç biçimidir. ではなく, olumsuz bir açıklamadan sonra cümleyi devam ettirmek için; ではなかった ise geçmişteki olumsuz durumu bildirmek için kullanılır. ではありません başka bir seçenektir, fakat です・ます üslubuna aittir. じゃない gündelik konuşmada doğaldır; bir araştırma raporunda çoğunlukla ではない tercih edilir.

2. Fiiller ve い sıfatları değişik davranır

Fiil, bir eylemi veya oluşu bildiren kelimedir; 増える “artmak” ve 示す “göstermek” gibi. である üslubunda fiiller, okuyucuya yönelik kibar ます sonu yerine yalın biçim, yani ます taşımayan olağan çekimle kullanılır. Bu, fiilin hep sözlükteki biçimde kalması demek değildir: geçmiş ve olumsuz çekimler de gerekir.

い sıfatı ise 高い “yüksek” ve 正しい “doğru” gibi, kendi sonu değişerek olumsuzluk ve geçmiş bildirebilen sıfattır. Sonunda い bulunan her kelime bu gruba girmez; örneğin きれい, な sıfatı gibi davranır.

Tür ve işlev	Japonca	Türkçe
Fiil, olumlu	利用者が増える。	Kullanıcı sayısı artar.
Fiil, olumsuz	利用者が増えない。	Kullanıcı sayısı artmaz.
Fiil, geçmiş	利用者が増えた。	Kullanıcı sayısı arttı.
Fiil, geçmiş olumsuz	利用者が増えなかった。	Kullanıcı sayısı artmadı.
い sıfatı, olumlu	費用は高い。	Maliyet yüksektir.
い sıfatı, olumsuz	費用は高くない。	Maliyet yüksek değildir.
い sıfatı, geçmiş	費用は高かった。	Maliyet yüksekti.
い sıfatı, geçmiş olumsuz	費用は高くなかった。	Maliyet yüksek değildi.

Dolayısıyla その主張は正しくない。 “Bu iddia doğru değildir” cümlesi である üslubuna tamamen uygundur. Sonunda である bulunmaması bir eksiklik değildir. Türkçedeki “doğru değildir” ifadesinden hareketle 正しくない sonuna bir de である getirmeyin.

3. İsim + における: yer, dönem ve alan

における, bir ismi takip eder ve kendisinden sonra gelen başka bir ismin hangi ortam, zaman veya alan içinde değerlendirildiğini belirtir:

yer / dönem / alan adı + における + ele alınan şey

• 日本における教育の現状 — Japonya'da eğitimin mevcut durumu
• 現代社会における家族の役割 — Günümüz toplumunda ailenin rolü
• 十九世紀における都市の発展 — On dokuzuncu yüzyılda şehirlerin gelişimi

Bu yapı isim niteleme görevindedir: sonraki ismi daha belirli hâle getirir. Tek başına 日本における “Japonya'da” deyip cümleyi fiille bitirmek yerine, fiille bağlantı kurarken çoğunlukla において kullanılır:

• この制度は多くの国において採用されている。 — Bu sistem birçok ülkede uygulanmaktadır.

Türkçede “Japonya'da eğitim” ve “Japonya'da eğitim gelişiyor” ifadelerinde aynı “-da” ekini kullanabiliriz. Japoncada ise yapının bir ismi mi nitelediği, yoksa cümledeki olayı mı yerleştirdiği önemlidir: 教育 gibi bir isimden önce における; 採用されている gibi bir fiille bağlantıda において kullanılır.

Bunlar günlük で ve の biçimlerinin her yerde kullanılabilecek süslü karşılıkları değildir. Fiziksel olarak bir masanın üstüne kitap koymayı anlatırken 机の上に本を置く “Kitabı masanın üstüne koymak” doğaldır. における, daha çok bir incelemenin kapsamını veya bir olgunun gerçekleştiği ortamı belirginleştirir.

4. İsim + に関して: ele alınan konu

に関して, “hakkında, konusunda, ilişkin olarak” anlamıyla açıklamanın konusunu belirtir:

konu adı + に関して + açıklama

• 調査方法に関して、補足する。 — Araştırma yöntemine ilişkin ek açıklama yapıyorum.
• この問題に関しては、追加の調査が必要である。 — Bu sorun konusunda ise ek araştırma gereklidir.

に関しては içindeki は, konuyu öne çıkarabilir veya başka konularla karşılaştırabilir. Her zaman Türkçeye “ise” diye çevrilmesi gerekmez; karşılaştırma yoksa “bu sorun hakkında” demek yeterlidir.

Bir ismin önünde “... ile ilgili” demek için に関する kullanılır:

• 教育に関する報告書 — Eğitimle ilgili rapor
• 安全性に関する情報 — Güvenliğe ilişkin bilgi

に関しての biçimi de mümkündür, ancak resmî bir metinde isimden önce に関する açık ve kullanışlı bir seçimdir. について de “hakkında” anlamı taşır; に関して çoğu bağlamda daha resmî duyulur. Bununla birlikte に関して kendi başına daha teknik veya daha kesin bir ilişki kurmaz. İkisi de yalnızca ele alınan konuyu gösterebilir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örnekler rapor yazımı, toplumsal inceleme ve resmî açıklama gibi farklı bağlamlardan gelir. Son örnek özellikle である üslubunda değildir: に関して yapısının kibar bir konuşmada da kullanılabildiğini gösterir.

Japonca	Türkçe	Açıklama
これは重要な問題である。	Bu önemli bir sorundur.	İsimle biten temel yargı.
この方法は有効である。	Bu yöntem etkilidir.	な sıfatı, yüklemde な almaz.
本研究の目的は、地域差を明らかにすることである。	Bu araştırmanın amacı bölgesel farklılıkları ortaya koymaktır.	こと, eylemi bir kavram olarak sunar.
この結果は偶然ではない。	Bu sonuç tesadüf değildir.	İsimden sonra olumsuz biçim.
当時、この地域の主な産業は農業であった。	O dönemde bu bölgenin başlıca geçim alanı tarımdı.	Geçmişteki durum.
初期の計画は十分ではなかった。	İlk plan yeterli değildi.	な sıfatıyla geçmiş olumsuz.
その主張は正しくない。	Bu iddia doğru değildir.	い sıfatının kendi olumsuz çekimi.
調査の結果、利用者数は増加した。	Araştırma sonucunda kullanıcı sayısının arttığı görüldü.	Fiilin geçmiş yalın biçimi.
日本における教育の現状	Japonya'da eğitimin mevcut durumu	Başlık olabilecek bir isim grubu; tam cümle değil.
本稿では、現代社会における家族の役割を検討する。	Bu yazıda günümüz toplumunda ailenin rolü incelenmektedir.	における, ardından gelen 役割 ismini niteler.
この制度は多くの国において採用されている。	Bu sistem birçok ülkede uygulanmaktadır.	において, uygulamanın gerçekleştiği alanı belirtir.
費用に関しては、別途説明する。	Maliyet konusunda ayrıca açıklama yapılacaktır.	Konuya göre düzenlenmiş açıklama.
個人情報の保護に関する規則を確認する必要がある。	Kişisel bilgilerin korunmasına ilişkin kuralları kontrol etmek gerekir.	に関する, 規則 ismini niteler.
この件に関して、説明いたします。	Bu konuya ilişkin açıklama yapacağım.	Kibar ve alçakgönüllü ifade; です・ます üslubuna uygundur.

Türkçe çevirilerde bazen “incelenmektedir” veya “açıklama yapılacaktır” gibi ifadeler kullanılması, Japonca cümlenin mutlaka aynı edilgen yapıya sahip olduğu anlamına gelmez. Edilgen yapı, işi yapanı geri plana alıp yapılan işi öne çıkarır. Japonca 検討する ve 説明する örneklerinde fiiller edilgen değildir; Türkçede bir raporun anlatımına uygun karşılık seçilmiştir. Biçimi incelerken Japonca sütununu esas alın.

Sık yapılan hatalar

1. Her yüklemin sonuna である eklemek

• Yanlış: 利用者数が増加するである。
• Doğru: 利用者数が増加する。
• Neden? 増加する zaten “artmak” anlamını taşıyan fiildir. である, sıradan bir fiilin arkasına resmiyet eki gibi getirilemez. “Bir gerçek” veya “bir durum” diye ayrıca isimleştirmek istiyorsanız farklı bir cümle yapısı gerekir.

2. い sıfatını な sıfatı gibi kullanmak

• Yanlış: その主張は正しいである。
• Doğru: その主張は正しい。
• Neden? 正しい kendi başına yüklem olabilir. “Bu doğru bir iddiadır” demek isterseniz これは正しい主張である yazabilirsiniz; burada である artık 主張 “iddia” ismine bağlanır.

3. な sıfatının な biçimini yükleme taşımak

• Yanlış: この情報は必要なである。
• Doğru: この情報は必要である。
• Neden? な, 必要な情報 “gerekli bilgi” gibi, sıfat bir ismi nitelerken gerekir. Yüklem kurarken doğrudan 必要である kullanılır.

4. における ile において biçimlerini karıştırmak

• Yanlış: 日本において教育の現状を分析する。 (“Japonya'daki eğitimin mevcut durumunu analiz etmek” kastediliyorsa.)
• Doğru: 日本における教育の現状を分析する。
• Neden? İkinci cümlede Japonya bilgisi 教育の現状 isim grubuna bağlanır. İlk cümle, uygun bağlamda “Eğitimin mevcut durumunu Japonya'da analiz etmek” diye anlaşılabilir; dolayısıyla sorun her zaman dil bilgisi değil, anlamın yanlış yere bağlanmasıdır.

5. に関して biçimini doğrudan bir ismin önüne koymak

• Yanlış: 教育に関して報告書を読んだ。 (“Eğitimle ilgili raporu okudum” kastediliyorsa.)
• Doğru: 教育に関する報告書を読んだ。
• Neden? Raporun konusunu belirleyen yapı に関する報告書 olur. に関して ile kurulan ifade cümlenin genel konusunu belirtebilir, fakat aynı isim niteleme bağlantısını açıkça kurmaz.

6. Bir raporda cümle sonlarını rastgele değiştirmek

• Üslup bakımından tutarsız: この方法は有効である。費用も低いです。
• Tutarlı: この方法は有効である。費用も低い。
• Neden? İlk metinde resmî yazı üslubundan okuyucuya yönelik kibar üsluba gerekçesiz geçilir. Tek tek cümleler dil bilgisi bakımından doğrudur; sorun metnin bütünlüğüdür. Alıntılarda veya bilinçli bölüm değişikliklerinde farklı sonlar elbette bulunabilir.

Kullanım notları

Resmî olmak ile kibar olmak aynı değildir

である体, okuyucuya saygısızlık eden bir anlatım değildir; fakat okuyucuya doğrudan nezaket gösteren です・ます biçimleriyle aynı işi de yapmaz. Bir bilimsel makalede である doğal olabilirken, müşteriye gönderilen açıklama mektubunda です・ます daha uygun olabilir. Kurumun veya yayının yazım kuralları varsa öncelik onlardadır.

Bu ayrım, この件に関して、説明いたします。 örneğinde açıkça görülür. いたします, konuşanın kendi eylemini alçakgönüllü biçimde ifade eder ve kibar ます ile biter. Cümle resmî bir açıklamaya uygundur ama である体 örneği değildir. に関して kullanmak, tek başına metnin cümle sonu üslubunu belirlemez.

だ体 ile である体 yakın, fakat özdeş değildir

だ体, isim cümlelerinde だ sonunu kullanan yalın anlatımdır. Deneme, köşe yazısı ve açıklayıcı metinlerde görülebilir. である çoğu bağlamda daha ağır, sistemli veya akademik bir izlenim verir. Bununla birlikte だ ve である arasında her tür metin için geçerli katı bir sınır yoktur. Fiil ve い sıfatı sonları zaten ortak olduğundan, ayrım en kolay isim yüklemlerinde görülür.

Bir arkadaşınıza “Bu önemli bir sorun” derken これは重要な問題だ doğaldır. Aynı konuşmada これは重要な問題である demek, ciddi bir bildiri okuyor veya bilerek törensel konuşuyor gibi duyulabilir. Yazıdaki biçimi günlük konuşmaya otomatik olarak taşımayın.

Ağır kelime, daha iyi açıklama demek değildir

Türkçede bir raporu sırf resmî göstermek için her “hakkında” yerine “hususunda” yazmak nasıl gereksiz olabiliyorsa, Japoncada da her について yerine に関して koymak gerekmez. における özellikle başlıklarda ve araştırmanın kapsamını belirlemede yararlıdır; ama peş peşe tekrarlandığında metni ağırlaştırır. Resmî bir yazının kalitesi, yalnızca bu kalıpların sayısıyla değil, ilişkilerin açık kurulmasıyla ölçülür.

Daha ileri kullanım

Cümleleri であり ve ではなく ile bağlamak

İki yargıyı birbirine bağlarken であり kullanılabilir. Bu, isim veya な sıfatı yüklemini cümle bitmeden devam ettirir:

• この制度は任意であり、参加は義務ではない。 — Bu sisteme katılım isteğe bağlıdır ve katılım zorunlu değildir.

Burada 任意であり “isteğe bağlı olup” gibi düşünülebilir. Ancak Türkçede doğal bir çeviri için “ve” kullanmak çoğu zaman yeterlidir. であり, özellikle aynı konuya ilişkin özellikleri sıralarken işe yarar; her cümleyi birbirine bağlayıp uzun bir paragrafı tek cümle yapmak için kullanılmamalıdır.

Olumsuz bir açıklamayı başka bir açıklamayla karşılaştırmak için ではなく kullanılır:

• 必要なのは規制の強化ではなく、情報の共有である。 — Gerekli olan, düzenlemeleri sıkılaştırmak değil, bilgiyi paylaşmaktır.

Bu yapıda neyin reddedildiğini ve yerine neyin ileri sürüldüğünü açıkça görebilirsiniz. Türkçedeki “... değil, ...” düzeni iyi bir karşılıktır. Günlük じゃなく yerine ではなく seçilmesi de yazı üslubunu korur.

İsmin önünde である kullanımı

İsimle kurulan bir açıklama, başka bir ismi niteleyebilir:

• 専門家である筆者の見解 — Uzman olan yazarın görüşü
• 調査の対象である地域 — Araştırmanın konusu olan bölge

Burada である cümle sonunda değil, bir isimden önce bulunur. Türkçede “olan” ile kurduğumuz bağlantıya benzer. Bu yüzden である gördüğünüz her noktayı cümle sonu sanmayın.

な sıfatlarında ise sıradan niteleme çoğunlukla な ile kurulur: 重要な問題 “önemli sorun”. 重要であること “önemli olması” gibi yapılar da vardır, ancak her 重要な問題 ifadesini daha resmî görünsün diye 重要である問題 biçimine çevirmek iyi bir alışkanlık değildir.

İddiayı sınırlamak ve ihtimali belirtmek

である, yargıyı doğrudan sunar; fakat akademik yazı her zaman kesin konuşmaz. Bulguların desteklediği ölçüde ifade seçmek gerekir:

• この差は測定誤差によるものである。 — Bu fark ölçüm hatasından kaynaklanmaktadır.
• この差は測定誤差によるものと考えられる。 — Bu farkın ölçüm hatasından kaynaklandığı düşünülebilir.
• この差は測定誤差によるものであろう。 — Bu fark muhtemelen ölçüm hatasından kaynaklanmaktadır.

İkinci örnekte と考えられる, bir değerlendirme veya çıkarım sunar. Üçüncü örnekte であろう, yazı dilinde tahmin bildirir. Bu fark, Türkçedeki “kaynaklanır”, “kaynaklandığı düşünülebilir”, “muhtemelen kaynaklanıyordur” ayrımına yakındır. İhtimal veya çıkarım için uygun ifade kullanmak, resmî üslubu bozmaz; aksine iddianın gücünü doğru ayarlar.

のである ile açıklamayı öne çıkarmak

のである, bir önceki bilgiyi açıklama veya sonuçlandırma işleviyle sunabilir:

• 問題は費用だけではない。人材も不足しているのである。 — Sorun yalnızca maliyet değildir. Personel de yetersizdir; burada açıklanması gereken nokta budur.

İkinci cümledeki のである, düz 不足している ifadesine açıklayıcı bir vurgu ekler. Fiilden sonra doğrudan である eklenmemiştir; arada açıklama işlevi taşıyan の vardır. Bu biçimi her cümleye eklemek metni gereksiz vurgulu hâle getirir. Ayrıca isim veya な sıfatından sonra bağlantı なの olur: 重要なのである “önemli olan budur / gerçekten önemlidir” gibi, bağlama bağlı açıklayıcı bir anlam taşır.

Çalışma önerileri

1. Cümle sonunu kelime türüne göre dönüştürün. Şu üç cümleyi yazı üslubuna çevirin: この方法は便利です。結果は正しいです。利用者が増えました。 Doğru biçimler この方法は便利である。結果は正しい。利用者が増えた。 olur. Ardından her birini olumsuz ve geçmiş olumsuz yapmayı deneyin. Böylece dönüşümün yalnızca です → である olmadığını görürsünüz.

2. Aynı konu için başlık ve cümle üretin. Örneğin 地域における医療の課題 “Bölgedeki sağlık hizmetlerinin sorunları” başlığından başlayın. Sonra この地域において、医療体制を見直す必要がある “Bu bölgede sağlık hizmetleri sistemini yeniden değerlendirmek gerekir” cümlesini kurun. Aynı şekilde 安全性に関する報告書 “Güvenliğe ilişkin rapor” ile 安全性に関して説明する “Güvenliğe ilişkin açıklama yapmak” çiftini yazın. Bağlanan unsurun isim mi, cümlenin açıklaması mı olduğunu işaretleyin.

3. Kısa bir raporu iki üslupla yazın. Maliyet, ulaşım veya eğitim hakkında dört cümlelik bir metin hazırlayın. Önce です・ます, sonra である üslubunu kullanın. İkinci metinde her cümle sonunu kontrol edin; son olarak nerede kesin yargı, nerede yalnızca tahmin sunduğunuzu belirtin. Bir resmî metin okurken de である, yalın fiil ve yalın sıfat sonlarını ayrı ayrı işaretlemek yararlıdır.

İlgili konular

• Ön koşul: です・だ ile isim cümleleri — Bir şeyin ne olduğunu bildiren temel yapıları pekiştirin.
• Yakın konu: Haber ve medya üslubu — Yazı dilindeki kısa ve bilgi odaklı anlatımı karşılaştırın.
• Sonraki adım: Akademik yazı üslubu — Araştırma amacı, gerekçe ve sonuçları daha ayrıntılı biçimde sunmayı öğrenin.
• Daha ileri: Hukuk ve resmî kurum dili — Kurumsal metinlerin daha özel ifade kalıplarını inceleyin.
• Anlatımı geliştirmek için: Söz sanatları ve anlatım araçları — Bilinçli vurgu ve karşılaştırmanın metindeki etkisini değerlendirin.