C1

Japoncada haber ve medya dili

報道文体

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki Japonca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

Japonca haber dili, yalnızca ne olduğunu değil, bilginin hangi yolla elde edildiğini ve ne ölçüde kesin olduğunu da gösterir. ことが分かった yeni bir bulgunun ortaya çıktığını, という aktarılan bilgiyi, とみられている ve ものと見られる ise bir değerlendirme veya tahmini belirtir. Bu ifadeleri okurken “Olay ne?” sorusunun yanında “Bunu kim söylüyor; bulgu mu, açıklama mı, çıkarım mı?” sorusunu da sormak gerekir.

Genel bakış

Bir Japonca haberde aynı kazaya ilişkin birkaç cümle farklı kesinlik düzeylerinde kurulabilir: kazanın meydana geldiği doğrudan bildirilir, yaralı sayısı hastanenin açıklamasına dayandırılır, neden ise henüz bir değerlendirme olarak sunulur. 報道文体, yani haber anlatımında kullanılan üslup, bu ayrımları kısa ve yerleşik kalıplarla yapar. Kalıplar gazete yazılarında, haber sitelerinde, televizyon bültenlerinde ve resmî açıklamaları aktaran metinlerde sık görülür.

C1 düzeyinde amaç, bu cümleleri yalnızca Türkçeye çevirmek değildir. Haberin anlatıcısı ile bilgi kaynağı arasındaki mesafeyi de okuyabilmek gerekir. Türkçede “belirlendi”, “bildirildi”, “olduğu düşünülüyor” ve “açıklamaya göre” nasıl farklı işler görüyorsa Japoncada da seçim önemlidir. Ancak karşılıklar bire bir değildir: Türkçedeki “-miş” eki bazen duyumu, bazen sonradan fark etmeyi anlatabilirken Japonca haber dili bu işlevleri ayrı yapılarla daha açık biçimde ayırır.

Bu konunun temeli resmî yazı dilidir. Yazılı haberlerde yalın cümle sonları ve gerektiğinde である görülür; televizyonda aynı içerik çoğunlukla です・ます biçimleriyle sunulur. Haber dilini resmî yapan yalnızca bu sonlar değildir. Kaynağın gösterilmesi, kişisel yorumun geri planda tutulması ve kesinleşmeyen bilgilerin kesinmiş gibi aktarılmaması da belirleyicidir.

Yapılar nasıl çalışır?

Önce bilginin türünü seçin

Aşağıdaki kalıplar birbirinin süslü karşılıkları değildir. Cümleyi kurmadan önce neyi bildirdiğinizi belirleyin: yeni bir bulgu, bir başkasının verdiği bilgi, eldeki verilerden çıkarılan sonuç veya geleceğe yönelik beklenti.

Japonca kalıp Temel Türkçe karşılık Haberde yaptığı iş
~ことが分かった … olduğu ortaya çıktı / anlaşıldı Yeni öğrenilen veya saptanan bir durumu bildirir.
~という … olduğu belirtiliyor / aktarılan bilgiye göre … Başkasından gelen bilgiyi aktarır.
~とみられている … olduğu düşünülüyor / tahmin ediliyor Geçerli bir değerlendirmeyi veya çıkarımı aktarır.
~ものと見られる … olacağı bekleniyor / olduğu değerlendiriliyor Özellikle gelişmeler ve beklentiler hakkında resmî bir değerlendirme sunar.
~ものと思われる … olacağı tahmin ediliyor / olduğu düşünülüyor Dolaylı ve temkinli bir yargı bildirir.

Bu karşılıklar bağlama göre değişir. Örneğin とみられる, hem geçmişteki bir olayın olası nedeni hem de gelecekteki bir ekonomik gelişme için kullanılabilir. Tek bir kalıbı her zaman aynı Türkçe sözcükle çevirmeye çalışmak, haberdeki zaman ve kesinlik ayrımlarını siler.

ことが分かった: yeni ortaya çıkan bilgi

Bu yapıda こと, kendisinden önceki cümleyi bir bütün olarak “durum” ya da “olgu” hâline getirir. Buna adlaştırma denir: “Sayı artıyor” gibi bir cümleyi “sayının artması” gibi üzerinde konuşulabilen bir bilgiye dönüştürmektir. Ardındaki が分かった, bu bilginin öğrenildiğini veya anlaşıldığını belirtir.

  • 被害者数が増えていることが分かった。 — Mağdur sayısının arttığı ortaya çıktı.
  • 調査で、設備に不具合があったことが分かった。 — İnceleme sonucunda donanımda bir arıza olduğu belirlendi.

İlk cümlede artış 増えている ile sürmekte olan bir durum olarak anlatılır. 分かった ise bu durumun öğrenilmesinin gerçekleştiğini gösterir. Cümlenin sonu geçmiş zamanda diye içeride anlatılan her şeyi geçmişe taşımayın: “arttığı ortaya çıktı” ile “artmış olduğu ortaya çıktı” aynı vurguya sahip değildir.

Bağlanırken yalın biçim kullanılır; bu, cümle içindeki fiilin です・ます nezaket sonlarını almayan biçimidir. Fiil, eylem veya durumu bildiren sözcüktür; örneğin 増える “artmak” demektir. İsimler, yani kişi, nesne veya kavram adları, ve な ile bağlanan sıfatlar, yani nitelik bildiren sözcükler, こと öncesinde farklı davranır:

Bağlanan ifade Japonca örnek Türkçe anlam
Fiilin yalın biçimi 増えていることが分かった Arttığı ortaya çıktı.
Fiilin geçmiş biçimi 到着したことが分かった Vardığı öğrenildi.
い ile biten sıfat 費用が高いことが分かった Maliyetin yüksek olduğu anlaşıldı.
な ile bağlanan sıfat 設備が安全なことが分かった Donanımın güvenli olduğu anlaşıldı.
İsim ve resmî bağlayıcı 原因が故障であることが分かった Nedenin bir arıza olduğu belirlendi.

İsimlerde であること haber ve resmî yazı dili için kullanışlıdır. Günlük dilde だということが分かった da mümkündür: “... olduğunun anlaşıldığı” anlamını daha açık bir aktarma yapısıyla verir. Ancak だこと biçiminde doğrudan bağlanmaz.

ことが分かった ifadesi, “bütün mesele kesin olarak çözüldü” demek değildir. Yalnızca cümlenin içindeki bilginin bir bulgu olarak sunulduğunu belirtir. Bir arızanın varlığı saptanmış olabilir; kazanın bu arızadan kaynaklanıp kaynaklanmadığı hâlâ araştırılıyor olabilir.

という: aktarılan bilgi

という, bir sözün veya bilginin başka bir kaynaktan geldiğini gösterir. Buradaki と, aktarılan içeriğin sınırını işaretler. Cümle sonunda kullanılan という için Türkçede çoğu zaman “belirtiliyor”, “bildiriliyor” veya “... bilgisi veriliyor” doğal karşılıklardır.

  • 市によると、避難所は午後に開設するという。 — Belediyeden alınan bilgiye göre sığınma merkezlerinin öğleden sonra açılacağı belirtiliyor.
  • 政府は対策を検討中という。 — Hükûmetin önlemleri değerlendirmekte olduğu belirtiliyor.

İkinci örnek sıkıştırılmış bir haber cümlesidir. 検討中 “değerlendirme aşamasında” demektir; burada aktarılan durumun ardından gelecek だ yazılmamıştır. Daha açık biçim 政府は対策を検討中だという。 olur. Bu kısaltmayı her yapıya uygulamayın; öğrenirken önce tam cümleyi kurmak daha güvenlidir.

Kaynak çoğu zaman ~によると veya ~によれば ile belirtilir: “... göre / ... tarafından verilen bilgiye göre”. 警察によると “polisin verdiği bilgiye göre”, 関係者によると “konuyla ilgili kişilerden alınan bilgiye göre” demektir. Kaynak önceki cümlede de verilmiş olabilir; bu yüzden という içeren bir cümleyi tek başına değerlendirmek yanıltıcı olabilir.

Her という duyum bildirmez. という会社 “... adlı şirket” gibi bir adlandırma olabilir. Buradaki konumuz, aktarılan bir önermeyi, yani doğru veya yanlış olabilen bir bilgiyi, cümle sonunda sunan kullanımdır.

とみられている: eldeki verilere dayalı değerlendirme

みる temel anlamıyla “görmek”tir; bu kalıpta “değerlendirmek, kabul etmek” anlamına yaklaşır. みられる edilgen biçimdedir: edilgen, değerlendirmeyi yapan kişiden çok değerlendirilen durumu öne çıkaran anlatımdır. とみられている, söz konusu görüşün şu anda geçerli olduğunu bildirir.

  • 事故の原因は人為的ミスとみられている。 — Kazanın nedeninin insan hatası olduğu düşünülüyor.
  • 火は台所から出たとみられている。 — Yangının mutfaktan çıktığı düşünülüyor.

İlk cümlede 人為的ミス bir isimdir ve doğrudan と ile bağlanmıştır. Burada mutlaka だ eklenmesi gerekmez. İkinci cümlede 出た geçmiş biçimdedir: çıkarımın konusu geçmişteki bir olaydır, değerlendirme ise şu anda geçerlidir.

とみられる daha kısa bir biçimdir: “... olduğu düşünülüyor / ... olacağı bekleniyor”. とみられている mevcut görüşün sürmesini daha belirgin gösterebilir, fakat aralarında sabit bir kesinlik farkı yoktur. Her iki biçim de kesinleşmiş bulgudan ayrı okunmalıdır.

ものと見られる ve ものと思われる: resmî beklenti ve çıkarım

もの burada elle tutulur bir “şey” değildir. Önceki durumu genel bir değerlendirme içinde sunan kalıbın parçasıdır. ものと見られる, haberlerde gelişmelerin olası sonucunu; ものと思われる ise daha dolaylı bir yargıyı ifade etmekte kullanılabilir.

  • 円安の影響で、輸入価格は上昇するものと見られる。 — Yenin değer kaybetmesi nedeniyle ithalat fiyatlarının artması bekleniyor.
  • 明日から気温が上昇するものと思われる。 — Yarından itibaren sıcaklıkların yükselmesi bekleniyor.

Fiilin yalın biçimi もの önüne gelir. Yapı yalnızca gelecek için değildir: すでに出発したものと見られる “çoktan yola çıktığı düşünülüyor” demektir. Geleceğe ilişkin 上昇する ile geçmişe ilişkin 出発した ayrımını koruyun.

思われる, bu kullanımda kişisel と思う ifadesinden daha dolaylıdır. Bununla birlikte, tek başına kullanılması görüşün kimden geldiğini garanti etmez. Bir kurumun değerlendirmesi aktarılıyorsa kaynağı ayrıca belirtmek gerekir. 見られる ve みられる yazımlarıyla karşılaşabilirsiniz; bu kalıp içindeki temel görevleri aynıdır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde çevirinin yanında bilginin nasıl sunulduğuna dikkat edin. “Saptandı”, “belirtiliyor” ve “bekleniyor” aynı kesinlik iddiasında bulunmaz.

Japonca Türkçe Açıklama
事故の原因は人為的ミスとみられている。 Kazanın nedeninin insan hatası olduğu düşünülüyor. Neden, kesinleşmiş sonuç değil değerlendirme olarak veriliyor.
被害者数が増えていることが分かった。 Mağdur sayısının arttığı ortaya çıktı. Sürmekte olan artış yeni öğrenilen bilgidir.
明日から気温が上昇するものと思われる。 Yarından itibaren sıcaklıkların yükselmesi bekleniyor. Geleceğe yönelik temkinli tahmin.
政府は対策を検討中という。 Hükûmetin önlemleri değerlendirmekte olduğu belirtiliyor. Sıkıştırılmış haber anlatımıyla aktarılan bilgi.
調査の結果、橋の一部が損傷していることが分かった。 İnceleme sonucunda köprünün bir bölümünün hasarlı olduğu belirlendi. Bulguyla birlikte bilgi edinme yolu veriliyor.
市によると、断水は今夜まで続くという。 Belediyeden alınan bilgiye göre su kesintisinin bu geceye kadar süreceği belirtiliyor. Kaynak açıkça gösteriliyor.
消防によると、けが人はいないという。 İtfaiyeden alınan bilgiye göre yaralı bulunmadığı bildiriliyor. Olumsuz bir durum da aktarılan bilgi olabilir.
男性は現場に一人でいたとみられている。 Adamın olay yerinde yalnız olduğu düşünülüyor. Geçmiş durum hakkında mevcut değerlendirme.
工事の遅れで、開業は来年になるものと見られる。 İnşaattaki gecikme nedeniyle açılışın gelecek yıla kalması bekleniyor. Gerekçeye dayanan gelecek beklentisi.
会社は、製品の販売を一時停止すると発表した。 Şirket, ürünün satışını geçici olarak durduracağını açıkladı. Açıklamayı yapan kişi veya kurum belirtiliyor.
列車の運行は午後には再開する見通しだ。 Tren seferlerinin öğleden sonra yeniden başlaması bekleniyor. Geleceğe ilişkin öngörü başka bir haber kalıbıyla aktarılıyor.
警察は、運転手が信号を見落とした可能性があるとみている。 Polis, sürücünün trafik ışığını fark etmemiş olabileceğini değerlendiriyor. Değerlendiren kurum ve ihtimalin sınırı birlikte belirtiliyor.

Sık yapılan hatalar

1. Nezaket biçimini doğrudan こと önüne koymak

  • Yanlış: 被害者数が増えていますことが分かった。
  • Doğru: 被害者数が増えていることが分かった。
  • Neden: İçerideki bilgi yalın biçimle bağlanır. Televizyon bülteninde nezaket cümlenin sonunda verilebilir: 被害者数が増えていることが分かりました。 — “Mağdur sayısının arttığı ortaya çıktı.”

2. İsimden sonra だこと kullanmak

  • Yanlış: 原因が故障だことが分かった。
  • Doğru: 原因が故障であることが分かった。
  • Neden: “Nedenin bir arıza olduğu belirlendi” derken isim olan 故障, こと önüne である ile bağlanabilir. だということ da mümkündür, fakat だこと olmaz.

3. もの önünde yalın biçimi unutmak

  • Yanlış: 気温が上昇しますものと思われる。
  • Doğru: 気温が上昇するものと思われる。
  • Neden: “Sıcaklığın yükselmesi bekleniyor” derken もの önünde 上昇する kullanılır. Kibar bülten dili gerekiyorsa son kısım 思われます olur; içteki fiil 上昇します yapılmaz.

4. Çıkarımı kesinleşmiş bulguya çevirmek

  • Yanlış aktarım: 火は台所から出たとみられている。 — “Yangının mutfaktan çıktığı kesin olarak belirlendi.”
  • Doğru aktarım: “Yangının mutfaktan çıktığı düşünülüyor.”
  • Neden: Japonca cümle dil bilgisi bakımından doğrudur; hata çeviridedir. とみられている çıkarımı bildirir. Türkçeye “kesin olarak belirlendi” diye çevirmek metinde olmayan bir kesinlik ekler.

5. という ifadesini her zaman “diyor” diye çevirmek

  • Yanlış aktarım: 市によると、復旧には二日かかるという。 — “Belediyeye göre onarım iki gün sürer diyor.”
  • Doğru aktarım: “Belediyeden alınan bilgiye göre onarımın iki gün süreceği belirtiliyor.”
  • Neden: Japonca cümlede bilgi dolaylı olarak aktarılıyor. Türkçedeki “diyor” genellikle kimin dediğinin daha açık kurulmasını gerektirir; ayrıca burada süreye ilişkin beklentiyi korumak gerekir.

Kullanım notları

Yazılı haber ile televizyon bülteni

Yazılı haberde 分かった, という, とみられている gibi kısa sonlar doğaldır. Televizyon bülteninde 分かりました, ということです, とみられています sık kullanılır. Bunlar aynı bilgi türünü daha kibar bir sunumla verebilir.

Örneğin 消防によると、けが人はいないということです。 — “İtfaiyeden alınan bilgiye göre yaralı bulunmadığı bildiriliyor.” Buradaki ということです, günlük sohbetteki samimi bir duyum ifadesinden çok bülten sunumuna uygundur. Her cümleyi である ile bitirmek ise konuşulan haberi gereksiz biçimde yazı diline yaklaştırabilir.

Türkçedeki “-miş” eki her işi görmez

橋が損傷していることが分かった。 cümlesini “Köprü hasarlıymış” diye çevirmek konuşmada anlaşılabilir. Ancak bu çeviri, bulgunun ortaya çıkması ile duyulan bilgiyi aynı sona toplar. Haber metninde “Köprünün hasarlı olduğu belirlendi” daha açık olur. Buna karşılık 橋が損傷しているという。 için “Köprünün hasarlı olduğu belirtiliyor” uygundur.

Ayrıca という her zaman söylenti anlamına gelmez. Bir hastanenin, belediyenin veya itfaiyenin açıklaması da bu yapıyla aktarılabilir. “Söylendiğine göre” gibi bir karşılık, bağlam güvenilir bir kurum açıklamasıysa gereksiz kuşku uyandırabilir.

Kaynağın görünürlüğü

とみられている değerlendiren kişiyi cümlede belirtmeyebilir. Bu, değerlendirmenin herkes tarafından kabul edildiği anlamına gelmez. Önceki cümlelerde polis, uzmanlar veya araştırma ekibi geçiyor olabilir. Haberi okurken kaynak zincirini izleyin; bir kurumun açıklamasını anlatıcının kişisel kanaatiyle karıştırmayın.

İleri kullanım: başlıklar, kaynaklar ve kesinlik sınırları

Başlıkları tam cümleye açmak

Haber başlıkları yer kazanmak için bazı parçaları atar. は, が gibi parçacıklar, yani sözcüklerin cümledeki görevini işaretleyen kısa öğeler, ve cümle sonundaki fiiller görünmeyebilir. Başlığı tek başına bir dil bilgisi modeli olarak ezberlemek bu yüzden risklidir.

Japonca başlık veya cümle Türkçe Açıklama
政府、新たな対策を検討 Hükûmet yeni önlemleri değerlendiriyor Başlık, konuyu ve eylemi sıkıştırıyor.
政府は新たな対策を検討している。 Hükûmet yeni önlemleri değerlendiriyor. Tam cümlede konu işareti ve fiil sonu geri geliyor.
事故原因、人為的ミスか Kazanın nedeni insan hatası mı? か kesinleşmemiş bir ihtimali başlığa taşıyor.
事故の原因は人為的ミスの可能性がある。 Kazanın nedeninin insan hatası olma ihtimali var. Başlığın belirsizliği tam cümlede açıkça ifade ediliyor.

Başlıktaki か, her zaman okuyucuya yöneltilmiş gerçek bir soru değildir. “İnsan hatası ihtimali” gibi bir belirsizlik işareti olarak da çalışır. Bu tür bir başlığı Türkçede doğrudan kesin hükme dönüştürmeyin.

Kimin değerlendirdiğini belirtmek

警察は~とみている “Polis ... diye değerlendiriyor” yapısında değerlendiren kurum görünürdür. ~とみられている ise değerlendirilen bilgiyi öne çıkarır. Bu ayrım Türkçedeki “Polis yangının mutfaktan çıktığını düşünüyor” ile “Yangının mutfaktan çıktığı düşünülüyor” farkına benzer.

と発表した ise “... açıkladı” demektir ve açıklama eylemini doğrudan bildirir. Bir kurumun açıklama yaptığını kesin biçimde haberleştirmek, açıklamanın içindeki her iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez. Haberin “şirket açıkladı” demesi ile muhabirin ayrıca inceleyip “ortaya çıktı” demesi farklı bilgi yollarıdır.

İhtimali iki ayrı katmanda okumak

可能性がある “ihtimali var” demektir. 運転手が信号を見落とした可能性があるとみられている。 — “Sürücünün trafik ışığını fark etmemiş olabileceği düşünülüyor.” Bu cümlede hem olay bir ihtimal olarak sunulur hem de bu ihtimal bir değerlendirme çerçevesine yerleştirilir.

Çeviride her katmanı ayrı bir dolambaçlı ifadeyle çoğaltmak gerekmez; “olabileceği düşünülüyor” çoğu zaman yeterlidir. Buna karşılık yalnızca “fark etmedi” demek iki katmandaki temkinliliği de kaldırır. Bu kalıpları yüzdelik bir kesinlik sırasına dizmeyin: gücü, dayandıkları kanıta ve verilen kaynağa bağlıdır.

Bilgi durumu zaman içinde değişebilir

Bir haber önce とみられている ile bir olasılığı aktarabilir, sonraki gün yeni inceleme sonucunu ことが分かった ile bildirebilir. Daha sonra eski değerlendirme değişebilir. Kalıp seçimi, yalnızca olayın kendisini değil, haberin yayımlandığı anda neyin bilindiğini de yansıtır.

見通しだ “beklenti bu yönde”, 見込みだ “olması bekleniyor” gibi ifadeler de geleceğe dönük haberlerde görülür. Örneğin 復旧は明日になる見込みだ。 — “Onarımın yarın tamamlanması bekleniyor.” Bunlar bir sonuç garantisi değildir. ものと見られる ile aynı Türkçe karşılığa yaklaşsalar da her bağlamda birbirinin yerine geçmez; 見通し ve 見込み geleceğe ilişkin beklentiyi daha doğrudan adlandırır.

Çalışma önerileri

  1. Bir haberde üç bilgi türünü işaretleyin. Doğrudan bildirilen olayları, kaynağa dayandırılan bilgileri ve çıkarımları ayrı ayrı belirleyin. Her という için kaynağı cümlenin içinde veya önceki cümlede arayın. Kaynak bulunmuyorsa kendi tahmininizle bir kurum adı eklemeyin.
  2. Aynı içeriği üç çerçevede yeniden kurun. “Köprü hasarlı” bilgisini 橋が損傷していることが分かった。, 橋が損傷しているという。 ve 橋が損傷しているとみられている。 biçimlerinde yazın. Ardından Türkçede sırasıyla “belirlendi”, “belirtiliyor” ve “düşünülüyor” karşılıklarını kullanarak anlam farkını açıklayın. Bunları gerçek bir haberde birbirinin yerine koymanın neden yanlış olabileceğini düşünün.
  3. Başlık ile bülten arasında dönüşüm yapın. Kısa bir başlığı önce tam yazılı cümleye, sonra です・ます kullanan bir bülten cümlesine açın. Eklediğiniz parçaların başlıkta gerçekten desteklenip desteklenmediğini kontrol edin; özellikle özneyi, yani eylemi yapan veya durumu taşıyan kişi ya da kurumu, kendiniz uydurmayın.

İlgili konular

Ön koşul

Japoncada resmî yazı dili: である üslubuC1

Diğer C1 kavramları