Liczba mnoga rzeczowników w języku włoskim

W skrócie

W języku włoskim liczbę mnogą tworzy się zwykle przez zmianę końcowej samogłoski, a nie przez dodanie jednej uniwersalnej końcówki: libro → libri, casa → case, studente → studenti. Najważniejszy schemat na początek to -o → -i, -a → -e, -e → -i. Rodzajnik i przymiotnik również muszą przyjąć liczbę mnogą: il libro nuovo → i libri nuovi.

Przegląd

Rzeczownik (wyraz nazywający osobę, rzecz, miejsce lub pojęcie) ma po włosku rodzaj męski albo żeński oraz liczbę pojedynczą albo mnogą. Dlatego sama znajomość znaczenia słowa nie wystarcza: najlepiej od początku zapamiętywać je razem z rodzajnikiem, na przykład il libro „książka” i la casa „dom”. Rodzaj pomaga przewidzieć liczbę mnogą, zwłaszcza przy wyrazach zakończonych na -a.

To jedno z podstawowych zagadnień poziomu A1. Włoski system jest dość regularny, ale wymaga innego nawyku niż polski. W polszczyźnie końcówka liczby mnogiej zależy między innymi od rodzaju i przypadku, a formy takie jak „domy”, „kobiety” czy „książki” mają różne zakończenia. Włoski nie odmienia rzeczowników przez przypadki w taki sposób, lecz za to konsekwentnie uzgadnia z nimi rodzajniki i przymiotniki: le case italiane „włoskie domy”.

Najpierw warto opanować trzy główne zmiany końcówek. Pisownię typu -ca → -che oraz częste wyjątki można dołączać stopniowo. Nie trzeba zapamiętywać wszystkich rzadkich form naraz, ale dobrze wiedzieć, które grupy wymagają sprawdzenia w słowniku.

Jak to działa

Trzy podstawowe schematy

Liczba pojedyncza	Liczba mnoga	Typowy rodzaj	Przykład
-o	-i	męski	libro → libri
-a	-e	żeński	casa → case
-e	-i	męski lub żeński	studente → studenti, notte → notti

Reguła -e → -i działa niezależnie od rodzaju. Męskie il ristorante ma liczbę mnogą i ristoranti, a żeńskie la lezione — le lezioni. Samo zakończenie -e nie mówi więc, jakiego rodzaju jest rzeczownik.

Rzeczowniki męskie zakończone na -a

Nie każdy rzeczownik na -a jest żeński. Część rzeczowników męskich, zwłaszcza pochodzenia greckiego, przyjmuje w liczbie mnogiej -i:

Liczba pojedyncza	Liczba mnoga	Znaczenie
il problema	i problemi	problem, problemy
il programma	i programmi	program, programy
il tema	i temi	temat, tematy
il poeta	i poeti	poeta, poeci

Szczególnie użyteczne są rzeczowniki na -ista, które w liczbie pojedynczej mogą oznaczać mężczyznę albo kobietę. Ich liczba mnoga pokazuje rodzaj: il turista → i turisti, ale la turista → le turiste.

Zachowanie wymowy: -ca, -ga, -co, -go

Przed e i i litery c oraz g mogą zmieniać wymowę. Litera h pozwala zachować twarde brzmienie. Dlatego żeńskie rzeczowniki na -ca i -ga tworzą zwykle liczbę mnogą na -che i -ghe:

Liczba pojedyncza	Liczba mnoga	Znaczenie
amica	amiche	przyjaciółka, przyjaciółki
banca	banche	bank, banki
collega	colleghe	koleżanka, koleżanki
tartaruga	tartarughe	żółw, żółwie

Przy końcówkach -co i -go nie ma jednej niezawodnej reguły. Wiele częstych słów zachowuje twardą wymowę dzięki h: banco → banchi, lago → laghi, albergo → alberghi. Inne mają -ci lub -gi: amico → amici, medico → medici, psicologo → psicologi. Akcent i historia wyrazu wpływają na formę, ale mają wyjątki, więc nowe słowo z tej grupy najlepiej zapisać od razu w obu liczbach.

Końcówki -cia i -gia

W nieakcentowanych zakończeniach -cia i -gia pisownia liczby mnogiej zależy zwykle od litery stojącej przed c albo g:

• po samogłosce i zazwyczaj pozostaje: camicia → camicie, valigia → valigie;
• po spółgłosce i zazwyczaj znika: arancia → arance, spiaggia → spiagge;
• gdy i jest akcentowane i wymawiane wyraźnie, pozostaje: farmacia → farmacie, bugia → bugie.

To przede wszystkim zasada pisowni. W formach takich jak arance zniknięcie litery i nie oznacza utraty osobnej sylaby, ponieważ w liczbie pojedynczej i służyło głównie do zaznaczenia miękkiej wymowy.

Rzeczowniki na -io

Gdy i w końcówce -io nie jest akcentowane, w liczbie mnogiej najczęściej zostaje jedno i: figlio → figli, occhio → occhi. Jeśli i jest akcentowane, zwykle zapisuje się dwa i: zio → zii, rinvio → rinvii. Istnieją też wyjątki leksykalne, na przykład tempio → templi.

Rzeczowniki nieodmienne

Niektóre rzeczowniki nie zmieniają formy. Liczbę rozpoznaje się wtedy po rodzajniku, liczebniku lub pozostałej części zdania.

Grupa	Liczba pojedyncza	Liczba mnoga
wyrazy zakończone samogłoską z akcentem	la città	le città
część skrótów	la foto	le foto
część zapożyczeń zakończonych spółgłoską	il film	i film
niektóre rzeczowniki na -i	la crisi	le crisi
krótkie wyrazy o stałej formie	il re	i re

Podobnie zachowują się między innymi il caffè → i caffè, l’auto → le auto, il bar → i bar, il computer → i computer oraz l’analisi → le analisi.

Rodzajnik i przymiotnik też przechodzą w liczbę mnogą

Pluralizacja nie kończy się na rzeczowniku. Rodzajnik (krótki wyraz odpowiadający mniej więcej polskiemu „ten/ta”, choć używany znacznie częściej) oraz przymiotnik opisujący rzeczownik muszą być z nim zgodne.

Liczba pojedyncza	Liczba mnoga	Znaczenie liczby mnogiej
il libro nuovo	i libri nuovi	nowe książki
lo studente italiano	gli studenti italiani	włoscy studenci
la casa bianca	le case bianche	białe domy
l’amica simpatica	le amiche simpatiche	sympatyczne przyjaciółki

Rodzajnik określony (wskazujący na konkretną osobę lub rzecz) zmienia się według początku rzeczownika: il → i, lo → gli, męskie l’ → gli, a la i żeńskie l’ → le. Dlatego mówi się gli amici, lecz i libri.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
Ho comprato due libri.	Kupiłem/Kupiłam dwie książki.	libro → libri
Le case del centro sono antiche.	Domy w centrum są stare.	casa → case
Gli studenti aspettano l’autobus.	Studenci czekają na autobus.	studente → studenti
Le notti d’estate sono brevi.	Letnie noce są krótkie.	żeński rzeczownik na -e
Marta esce con le sue amiche.	Marta wychodzi ze swoimi przyjaciółkami.	-ca → -che
In questa strada ci sono tre banche.	Przy tej ulicy są trzy banki.	zachowanie twardej wymowy
Abbiamo lasciato le valigie in albergo.	Zostawiliśmy walizki w hotelu.	-gia po samogłosce
Vorrei due spremute d’arancia.	Poproszę dwa soki pomarańczowe.	Po di występuje tu liczba pojedyncza jako nazwa smaku.
Le arance sono sul tavolo.	Pomarańcze leżą na stole.	arancia → arance
I problemi sono facili da risolvere.	Problemy są łatwe do rozwiązania.	męski rzeczownik na -a
Le due turiste parlano polacco.	Dwie turystki mówią po polsku.	żeńska liczba mnoga na -iste
I turisti visitano il museo.	Turyści zwiedzają muzeum.	męska liczba mnoga na -isti
Queste città sono molto diverse.	Te miasta bardzo się różnią.	forma rzeczownika się nie zmienia
I film italiani sono popolari.	Włoskie filmy są popularne.	nieodmienny rzeczownik, odmienny przymiotnik
Quegli uomini lavorano insieme.	Ci mężczyźni pracują razem.	nieregularne uomo → uomini

Częste błędy

Dodawanie jednej końcówki do każdego słowa

• Błędnie: due libro
• Poprawnie: due libri
• Dlaczego: włoski zazwyczaj zmienia końcową samogłoskę rzeczownika. Nie istnieje jedna końcówka liczby mnogiej pasująca do wszystkich słów.

Traktowanie każdego -a jako rodzaju żeńskiego

• Błędnie: le probleme difficili
• Poprawnie: i problemi difficili
• Dlaczego: problema jest rodzaju męskiego, więc ma formę problemi oraz męski rodzajnik i. Warto uczyć się zestawu il problema — i problemi.

Pomijanie h po c lub g

• Błędnie: le amice
• Poprawnie: le amiche
• Dlaczego: w amiche litera h zachowuje twardą wymowę znaną z amica.

Zmienianie rzeczownika nieodmiennego

• Błędnie: le cittade moderne
• Poprawnie: le città moderne
• Dlaczego: rzeczowniki zakończone akcentowaną samogłoską, takie jak città, pozostają bez zmian. Liczbę pokazują tu le i moderne.

Zmienianie tylko rzeczownika

• Błędnie: la case bianca
• Poprawnie: le case bianche
• Dlaczego: rodzajnik, rzeczownik i przymiotnik tworzą całość. Wszystkie trzy elementy muszą wskazywać rodzaj żeński i liczbę mnogą.

Automatyczne stosowanie -chi albo -ghi

• Błędnie: gli amichi
• Poprawnie: gli amici
• Dlaczego: formy na -co i -go nie są całkowicie przewidywalne. Porównaj amici, ale banchi; psicologi, ale laghi.

Uwagi o użyciu

Po liczebnikach większych niż jeden używa się liczby mnogiej: due libri, tre case, venti studenti. Wyjątkiem nie jest rzeczownik nieodmienny — on również ma znaczenie mnogie, tylko zachowuje zapis: due città, tre film. Nie należy więc oceniać liczby wyłącznie po ostatniej literze rzeczownika.

Włoskie rodzajniki pojawiają się częściej niż ich polskie odpowiedniki. Mówiąc ogólnie o całej grupie, włoski często używa rodzajnika określonego: I cani sono animali sociali „Psy są zwierzętami społecznymi”. Polski użytkownik może mieć odruch pomijania rodzajnika, ponieważ polszczyzna nie ma osobnej kategorii wyrazów odpowiadającej dokładnie il, lo, la, i, gli, le.

W słownikach liczba mnoga bywa podawana tylko wtedy, gdy jest nieregularna albo trudna do przewidzenia. Przy nowych słowach na -co, -go, -cia, -gia warto zawsze sprawdzić formę mnogą. W żywej włoszczyźnie niektóre wyrazy dopuszczają więcej niż jeden wariant, czasem z różnicą znaczenia lub częstości.

Dalej niż podstawy

Poniższe formy nie są konieczne do pierwszych rozmów na poziomie A1, ale często pojawiają się w tekstach i codziennym języku.

Najważniejsze liczby mnogie nieregularne

Liczba pojedyncza	Liczba mnoga	Znaczenie
l’uomo	gli uomini	mężczyzna, mężczyźni
l’uovo	le uova	jajko, jajka
il paio	le paia	para, pary
il migliaio	le migliaia	tysiąc, tysiące
il dio	gli dèi	bóg, bogowie

W formach uovo → uova, paio → paia i migliaio → migliaia zmienia się także rodzaj gramatyczny: liczba pojedyncza jest męska, a mnoga żeńska. Dlatego zmienia się nie tylko zakończenie, lecz także rodzajnik i forma przymiotnika: un uovo fresco → due uova fresche.

Dwie liczby mnogie o różnych znaczeniach

Kilka częstych rzeczowników ma dwa warianty liczby mnogiej. Nie są one swobodnie wymienne.

Liczba pojedyncza	Forma mnoga	Typowe znaczenie
il braccio	le braccia	ramiona człowieka
il braccio	i bracci	ramiona mechaniczne, odnogi
l’osso	le ossa	kości jako układ kostny lub zbiór
l’osso	gli ossi	pojedyncze kości, np. dla psa
il muro	le mura	mury otaczające miasto
il muro	i muri	ściany lub pojedyncze mury

Takie pary najlepiej poznawać w całych połączeniach, na przykład le mura della città oraz i muri della casa. To słownictwo i znaczenie decydują o wyborze formy, nie sama mechaniczna reguła.

Rzeczowniki złożone

Liczba mnoga wyrazów złożonych, czyli utworzonych z dwóch elementów, zależy od ich budowy. Spotyka się zarówno zmianę pierwszej części (capostazione → capistazione), drugiej części (ferrovia → ferrovie), jak i formy nieodmienne. Ponieważ nie ma tu jednej reguły obejmującej wszystkie połączenia, warto traktować liczbę mnogą jako część hasła słownikowego.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Ucz się parami z rodzajnikiem. Zamiast zapisywać samo casa, notuj la casa — le case. Przy trudniejszych słowach zapisuj od razu oba człony: l’amico — gli amici, la città — le città.
2. Ćwicz całe grupy wyrazów. Zamieniaj il libro nuovo na i libri nuovi albo la ragazza italiana na le ragazze italiane. Dzięki temu utrwalasz jednocześnie rzeczownik, rodzajnik i przymiotnik.
3. Załóż krótką listę wyjątków. Podziel ją na trzy rubryki: formy nieodmienne, trudne zakończenia oraz formy nieregularne. Pięć często używanych słów zapamiętanych w zdaniach przyniesie więcej pożytku niż długa lista bez kontekstu.

Powiązane zagadnienia

• Najpierw: Rodzaj rzeczowników — znajomość rodzaju męskiego i żeńskiego pomaga dobrać końcówkę, rodzajnik oraz przymiotnik w liczbie mnogiej.