Zgodność imiesłowu przeszłego po włosku

W skrócie

W czasach złożonych z essere imiesłów przeszły zgadza się z podmiotem: Marco è arrivato, Anna è arrivata, le ragazze sono arrivate. Z avere zwykle pozostaje w formie zakończonej na -o: Ho visto Maria, ale zmienia końcówkę, gdy przed czasownikiem stoi zaimek dopełnienia bliższego lo, la, li, le: L’ho vista, Li ho visti.

Przegląd

Imiesłów przeszły (participio passato) to forma czasownika występująca między innymi w passato prossimo: mangiato „zjedzony/zjadł”, partita „wyjechała”, viste „widziane”. Zgodność oznacza dopasowanie jego końcówki do rodzaju i liczby: -o dla rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej, -a dla żeńskiego w liczbie pojedynczej, -i dla męskiego lub mieszanego w liczbie mnogiej i -e dla żeńskiego w liczbie mnogiej.

Najważniejsze pytanie brzmi: z czym ma się zgadzać imiesłów? Przy czasowniku posiłkowym essere dopasowuje się do podmiotu (osoby lub rzeczy, o której mówimy). Przy avere na ogół się nie zmienia. Wyjątek potrzebny już na poziomie A2 pojawia się wtedy, gdy dopełnienie bliższe — osoba lub rzecz bezpośrednio objęta czynnością, odpowiadająca zwykle na pytanie „kogo?” albo „co?” — zostaje zastąpione zaimkiem umieszczonym przed czasownikiem.

Dla polskojęzycznej osoby łatwą pułapką jest łączenie końcówki z płcią mówiącego. Po polsku mówimy „widziałem” albo „widziałam”, lecz po włosku zarówno mężczyzna, jak i kobieta powiedzą Ho visto Maria. Końcówka vista w L’ho vista nie opisuje osoby mówiącej: odnosi się do żeńskiego zaimka la, czyli na przykład do Marii.

Jak to działa

Cztery możliwe końcówki

Regularny imiesłów ma takie same końcówki zgodności jak typowy włoski przymiotnik:

Rodzaj i liczba	Końcówka	Przykład
męski, liczba pojedyncza	-o	Paolo è tornato.
żeński, liczba pojedyncza	-a	Giulia è tornata.
męski lub grupa mieszana, liczba mnoga	-i	Paolo e Giulia sono tornati.
żeński, liczba mnoga	-e	Le sorelle sono tornate.

Zmiana dotyczy także imiesłowów nieregularnych. Zachowujemy ich temat, a dopasowujemy końcówkę: fatto → fatta/fatti/fatte, preso → presa/presi/prese, scritto → scritta/scritti/scritte.

Z czasownikiem posiłkowym essere: zgodność z podmiotem

Jeżeli passato prossimo tworzy się z essere, imiesłów zgadza się z podmiotem:

• Luca è partito alle otto. — Luca wyjechał o ósmej.
• Marta è partita alle otto. — Marta wyjechała o ósmej.
• I miei amici sono partiti. — Moi przyjaciele wyjechali.
• Le mie amiche sono partite. — Moje przyjaciółki wyjechały.

Ta sama zasada obowiązuje przy czasownikach zwrotnych, czyli takich, w których czynność wraca do wykonawcy i występują zaimki mi, ti, si, ci, vi: Mi sono svegliata presto mówi kobieta, a Mi sono svegliato presto — mężczyzna. W liczbie mnogiej rodzaj grupy decyduje o końcówce: grupa samych kobiet powie Ci siamo divertite, a grupa mężczyzn albo grupa mieszana — Ci siamo divertiti.

Podmiot nie musi być wypowiedziany. W zdaniu Sono arrivata końcówka -a sama wskazuje, że mówi kobieta. Jeśli podmiotem jest osoba niebinarna albo nie znamy preferowanej formy, tradycyjny włoski system gramatyczny nadal wymusza wybór rodzaju; w praktyce najlepiej kierować się formą używaną przez daną osobę.

Z czasownikiem posiłkowym avere: zwykle bez zgodności

Gdy używamy avere, imiesłów zazwyczaj przyjmuje niezmienną formę męską liczby pojedynczej zakończoną na -o:

• Ho comprato una camicia. — Kupiłem/Kupiłam koszulę.
• Abbiamo letto due riviste. — Przeczytaliśmy/Przeczytałyśmy dwa czasopisma.
• Sara ha incontrato le sue amiche. — Sara spotkała swoje przyjaciółki.

Nie dopasowujemy imiesłowu ani do podmiotu, ani do rzeczownika stojącego po nim. Dlatego poprawnie jest Sara ha comprato due gonne, a nie Sara ha comprate due gonne. To wyraźna różnica względem polskiego: włoskie ho comprato nie ujawnia płci osoby mówiącej.

Avere i zaimki lo, la, li, le: zgodność obowiązkowa

Lo, la, li, le są zaimkami dopełnienia bliższego: zastępują rzeczownik, aby go nie powtarzać. Gdy stoją przed formą z avere, imiesłów zgadza się z nimi:

Zaimek	Co zastępuje	Wzorzec	Przykład
lo	rodzaj męski, liczba pojedyncza	lo + ho + visto	Marco? L’ho visto ieri.
la	rodzaj żeński, liczba pojedyncza	la + ho + vista	Anna? L’ho vista ieri.
li	rodzaj męski lub grupa mieszana, liczba mnoga	li + ho + visti	I documenti? Li ho firmati.
le	rodzaj żeński, liczba mnoga	le + ho + viste	Le foto? Le ho cancellate.

Przed formami ho, hai, ha, hanno zaimki lo i la skracają się do l’. Apostrof ukrywa rodzaj zaimka, lecz końcówka imiesłowu go pokazuje:

• Il film? L’ho visto. — Film? Obejrzałem/Obejrzałam go.
• La serie? L’ho vista. — Serial? Obejrzałem/Obejrzałam go.

Zaimki li i le nie skracają się przed ho: Li ho chiamati, Le ho chiamate.

Kolejność jest ważna

Porównaj trzy sposoby powiedzenia o tej samej sytuacji:

1. Ho visto Maria. — dopełnienie Maria stoi po czasowniku, więc mamy visto.
2. Maria, l’ho vista. — Maria jest tematem zdania, a przed czasownikiem stoi odnoszące się do niej la → l’, więc mamy vista.
3. L’ho vista. — rzeczownik pominięto; l’ i końcówka -a wskazują rodzaj żeński.

Samo przeniesienie rzeczownika na początek nie wystarcza. W codziennym włoskim konstrukcja z wysuniętym tematem zwykle powtarza go zaimkiem: La torta, l’ho mangiata. To właśnie poprzedzający zaimek uruchamia zgodność.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
Le ho viste ieri.	Widziałem/Widziałam je wczoraj.	Le odnosi się do kilku kobiet lub rzeczy rodzaju żeńskiego.
Li abbiamo invitati.	Zaprosiliśmy/Zaprosiłyśmy ich.	Li wymaga męskiej liczby mnogiej invitati.
La torta? L’ho mangiata.	Ciasto? Zjadłem/Zjadłam je.	L’ zastępuje żeńskie la torta.
Quanti libri hai letto? Ne ho letti tre.	Ile książek przeczytałeś/przeczytałaś? Przeczytałem/Przeczytałam trzy.	Letto w pytaniu, ale letti z ilościowym ne.
Chiara è uscita con gli amici.	Chiara wyszła z przyjaciółmi.	Z essere imiesłów zgadza się z podmiotem Chiara.
Paolo e Marta sono rimasti a casa.	Paolo i Marta zostali w domu.	Dla grupy mieszanej używa się końcówki -i.
Le bambine si sono addormentate subito.	Dziewczynki od razu zasnęły.	Czasownik zwrotny i żeńska liczba mnoga.
Ho preparato due pizze.	Przygotowałem/Przygotowałam dwie pizze.	Rzeczownik po avere nie zmienia imiesłowu.
Le pizze? Le abbiamo già preparate.	Pizze? Już je przygotowaliśmy/przygotowałyśmy.	Poprzedzające le wymaga formy preparate.
Dov’è il mio telefono? Non l’ho trovato.	Gdzie jest mój telefon? Nie znalazłem/znalazłam go.	L’ zastępuje męskie il telefono.
Hai visto Marta e Luca? Sì, li ho incontrati in centro.	Widziałeś/widziałaś Martę i Lukę? Tak, spotkałem/spotkałam ich w centrum.	Grupa mieszana ma formę męską mnogą.
Quante e-mail hai scritto? Ne ho scritte cinque.	Ile wiadomości napisałeś/napisałaś? Napisałem/Napisałam pięć.	Ne odnosi się do żeńskiej liczby mnogiej.
Sono state chiuse tutte le finestre.	Wszystkie okna zostały zamknięte.	W stronie biernej imiesłów zgadza się z podmiotem.

Częste błędy

Dopasowywanie formy z avere do osoby mówiącej

• Błędnie: Sono una donna, quindi ho comprata una borsa.
• Poprawnie: Sono una donna, quindi ho comprato una borsa.
• Dlaczego: W konstrukcji z avere płeć podmiotu nie wpływa na imiesłów. To polskie formy „kupiłem/kupiłam” mogą wywoływać błędny odruch.

Dopasowywanie imiesłowu do rzeczownika stojącego po nim

• Błędnie: Abbiamo viste le mostre.
• Poprawnie: Abbiamo visto le mostre.
• Dlaczego: Pełne dopełnienie le mostre stoi po czasowniku, więc imiesłów z avere pozostaje niezmienny.

Brak zgodności z lo, la, li, le

• Błędnie: Le chiavi? Le ho perso.
• Poprawnie: Le chiavi? Le ho perse.
• Dlaczego: Poprzedzający zaimek le ma rodzaj żeński i liczbę mnogą. Imiesłów perso musi więc przyjąć formę perse.

Mylenie rodzaju ukrytego pod l’

• Błędnie: Maria? L’ho visto stamattina.
• Poprawnie: Maria? L’ho vista stamattina.
• Dlaczego: Apostrof sprawia, że lo i la wyglądają tak samo, ale imiesłów nadal zgadza się z rzeczownikiem zastąpionym przez zaimek.

Pozostawianie końcówki -o przy essere

• Błędnie: Le ragazze sono arrivato.
• Poprawnie: Le ragazze sono arrivate.
• Dlaczego: Z essere imiesłów zgadza się z podmiotem: tutaj potrzebna jest żeńska liczba mnoga.

Uwagi o użyciu

Zgodność z essere oraz z poprzedzającymi lo, la, li, le należy traktować jako zwykłą regułę, a nie jako ozdobę starannego stylu. W mowie można czasem usłyszeć formy odbiegające od normy, ale w neutralnym włoskim warto konsekwentnie mówić le ho viste i li ho invitati.

Końcówka imiesłowu często przekazuje informację, której nie widać w samym zaimku. L’ho chiamato wskazuje na osobę lub rzecz rodzaju męskiego, a l’ho chiamata — żeńskiego. Dzięki temu słuchacz łatwiej rozpoznaje, do czego odnosi się l’.

W tłumaczeniu nie zawsze da się zachować te same informacje. Włoskie Sono partita ujawnia żeński rodzaj podmiotu, podobnie jak polskie „wyjechałam”. Natomiast w L’ho invitata końcówka opisuje zaproszoną osobę, podczas gdy polskie „zaprosiłem/zaprosiłam ją” zaznacza zarówno płeć mówiącego, jak i zaimkiem płeć zaproszonej osoby.

Poziom wyżej: dalsze zastosowania

Poniższe konstrukcje nie są konieczne do pierwszego opanowania tematu na A2, ale pojawiają się często i dopełniają obrazu.

Ilościowe ne

Zaimek ne może zastępować rzeczownik użyty z liczbą lub innym określeniem ilości. Imiesłów często zgadza się wtedy z pominiętym rzeczownikiem:

• Quanti panini hai mangiato? Ne ho mangiati due. — Ile kanapek zjadłeś/zjadłaś? Zjadłem/Zjadłam dwie.
• Quante bottiglie avete comprato? Ne abbiamo comprate sei. — Ile butelek kupiliście/kupiłyście? Kupiliśmy/Kupiłyśmy sześć.

Nie każde ne jest jednak dopełnieniem ilościowym. W Abbiamo parlato del problema → Ne abbiamo parlato zaimek znaczy „o tym”, a parlare di nie ma dopełnienia bliższego. Dlatego mówimy ne abbiamo parlato, bez zgodności.

Zaimki mi, ti, ci, vi

Gdy mi, ti, ci, vi pełnią funkcję dopełnienia bliższego i stoją przed avere, można spotkać zarówno formę niezmienną, jak i zgodną: kobieta może powiedzieć Mi hai visto? albo Mi hai vista?. Zgodność bywa szczególnie naturalna, gdy pomaga określić rodzaj lub liczbę. Na etapie A2 najpierw warto bezbłędnie opanować obowiązkową zgodność z lo, la, li, le.

Trzeba też rozpoznać funkcję zaimka. W Mi hai telefonato? zaimek oznacza „do mnie”, a czasownik telefonare a qualcuno łączy się z dopełnieniem dalszym (osobą, do której skierowana jest czynność). Nie ma więc podstaw do formy telefonata.

Zaimek względny che

W konstrukcji typu le lettere che ho scritto zaimek che stoi przed formą czasownika i odnosi się do le lettere. We współczesnym neutralnym włoskim najbezpieczniejsza i bardzo częsta jest forma niezmienna: le lettere che ho scritto. Zgodną formę le lettere che ho scritte również można spotkać, zwłaszcza w staranniejszym lub literackim stylu, ale ucząca się osoba nie musi jej aktywnie stosować.

Strona bierna

W stronie biernej essere łączy się z imiesłowem, który zachowuje się jak przymiotnik i zgadza z podmiotem:

• Il contratto è stato firmato. — Umowa została podpisana.
• Le porte sono state chiuse. — Drzwi zostały zamknięte.

W drugim przykładzie zgodność widać dwukrotnie: state i chiuse odnoszą się do żeńskiej liczby mnogiej le porte.

Jak ćwiczyć

1. Twórz pary z rzeczownikiem i zaimkiem. Napisz Ho comprato la giacca, a następnie zastąp rzeczownik: L’ho comprata. Zrób to samo dla czterech rodzajów i liczb: il libro, la giacca, i libri, le giacche.
2. Kolorami oznacz elementy powiązane. W Le foto? Le ho cancellate zaznacz tym samym kolorem le foto, le i końcówkę -e. Dzięki temu zgodność staje się widocznym połączeniem, a nie listą oderwanych reguł.
3. Przy każdym passato prossimo zadaj dwa pytania. Najpierw: „Czy czasownik posiłkowy to essere, czy avere?”. Jeśli avere: „Czy przed nim stoi lo, la, li, le albo ilościowe ne?”. Taka krótka procedura szybko wchodzi w nawyk.

Powiązane zagadnienia

• Najpierw: Passato prossimo — tworzenie czasu złożonego z avere lub essere oraz imiesłowu przeszłego.