Włoskie zaimki wskazujące *questo* i *quello*

W skrócie

Questo wskazuje zwykle coś bliskiego: „ten, ta, to”, a quello — coś dalszego: „tamten, tamta, tamto”. Oba słowa dopasowują się do rodzaju i liczby, ale przed rzeczownikiem quello przybiera takie formy jak włoski rodzajnik określony: quel libro, quello studente, quei libri, quegli studenti. Gdy słowo zastępuje rzeczownik, używa się regularnych form quello, quella, quelli, quelle.

Przegląd

Questo i quello to włoskie wyrazy wskazujące. Pozwalają wybrać konkretną osobę, rzecz lub sprawę z kontekstu: questo caffè („ta kawa”), quella casa („tamten dom”). Mogą działać jak przymiotniki wskazujące, czyli stać przy rzeczowniku, albo jak zaimki wskazujące, czyli zastępować rzeczownik: Preferisco quello („Wolę tamten”).

To podstawowy temat na poziomie A1, potrzebny od pierwszych zakupów i rozmów: przy wybieraniu ubrania, wskazywaniu drogi, zamawianiu jedzenia czy opowiadaniu o osobach widocznych na zdjęciu. Najważniejsze są dwie decyzje: czy coś jest przedstawiane jako bliskie czy dalsze oraz jaki ma rodzaj i liczbę.

Dla osoby polskojęzycznej sama różnica znaczeniowa jest dość naturalna: questo często odpowiada polskiemu „ten”, a quello — „tamten”. Inaczej działa jednak odmiana. Polski wyraz wskazujący zmienia się również przez przypadki (ten, tego, temu), natomiast po włosku wybiera się formę według rodzaju i liczby rzeczownika. Szczególnej uwagi wymaga quello, którego kształt przed rzeczownikiem zależy także od pierwszego dźwięku następnego słowa.

Jak to działa

Questo: regularne cztery formy

Questo odmienia się podobnie jak regularny włoski przymiotnik. Zgadza się z rzeczownikiem, czyli przyjmuje ten sam rodzaj — męski albo żeński — oraz tę samą liczbę — pojedynczą albo mnogą.

Rodzaj i liczba	Forma	Przykład	Znaczenie
męski, liczba pojedyncza	questo	questo libro	ta książka / ten egzemplarz książki
żeński, liczba pojedyncza	questa	questa sedia	to krzesło
męski, liczba mnoga	questi	questi libri	te książki
żeński, liczba mnoga	queste	queste sedie	te krzesła

Polskie tłumaczenie zależy od rodzaju polskiego rzeczownika, nie włoskiego. Dlatego włoskie questo libro tłumaczymy jako „ta książka”, choć libro jest po włosku rodzaju męskiego. Formę włoską dobiera się zawsze według włoskiego rzeczownika.

Przed samogłoską w liczbie pojedynczej można spotkać skrócone quest’:

• quest'anno — ten rok;
• quest'amica — ta przyjaciółka;
• quest'idea — ten pomysł.

Apostrof oznacza opuszczenie końcowej samogłoski. Pełne formy questo i questa również bywają używane; skrócenie jest bardzo częste, zwłaszcza w utrwalonych połączeniach takich jak quest'anno. W liczbie mnogiej nie ma skrócenia: questi anni, queste amiche.

Quello przed rzeczownikiem

Przed rzeczownikiem quello zachowuje się tak jak rodzajnik określony il, lo, l', i, gli, la, le. Nie wystarczy więc zapamiętać czterech końcówek. Trzeba spojrzeć również na początek rzeczownika.

Rodzaj i liczba	Przed czym?	Forma	Przykład
męski, pojedyncza	większość spółgłosek	quel	quel libro, quel ragazzo
męski, pojedyncza	s + spółgłoska, z, gn, ps, pn, x, y	quello	quello studente, quello zaino
męski, pojedyncza	samogłoska	quell'	quell'amico, quell'uomo
męski, mnoga	większość spółgłosek	quei	quei libri, quei ragazzi
męski, mnoga	s + spółgłoska, z, gn, ps, pn, x, y oraz samogłoska	quegli	quegli studenti, quegli amici
żeński, pojedyncza	spółgłoska	quella	quella casa
żeński, pojedyncza	samogłoska	quell'	quell'amica, quell'idea
żeński, mnoga	każdy początek	quelle	quelle case, quelle amiche

Najłatwiej wykorzystać znany już wzór rodzajnika:

• il libro → quel libro;
• lo studente → quello studente;
• l'amico → quell'amico;
• i libri → quei libri;
• gli studenti / gli amici → quegli studenti / quegli amici;
• la casa / le case → quella casa / quelle case.

Jeśli między wyrazem wskazującym a rzeczownikiem stoi przymiotnik, liczy się początek tego przymiotnika: quel bel film, ale quello strano film. To ten sam mechanizm co w il bel film i lo strano film.

Przed rzeczownikiem czy zamiast niego?

Gdy questo albo quello stoi bezpośrednio przy rzeczowniku, określa go:

• questo telefono — ten telefon;
• quella finestra — tamto okno.

Włoski nie dodaje wtedy rodzajnika. Mówimy questo telefono, a nie questo il telefono. Pod tym względem konstrukcja jest wygodna dla Polaków, ponieważ w polskim również nie dodajemy osobnego rodzajnika.

Gdy rzeczownik jest już oczywisty i nie trzeba go powtarzać, wyraz wskazujący staje samodzielnie. Wtedy pełni funkcję zaimka, czyli zastępuje nazwę osoby lub rzeczy:

Rodzaj i liczba	Blisko: questo	Dalej: quello
męski, pojedyncza	questo	quello
żeński, pojedyncza	questa	quella
męski, mnoga	questi	quelli
żeński, mnoga	queste	quelle

To ważna różnica: samodzielne męskie formy mnogie to quelli, nie quei ani quegli.

• Quale cappotto vuoi? — Quello. — Który płaszcz chcesz? — Tamten.
• Quali bicchieri prendiamo? — Quelli grandi. — Które szklanki bierzemy? — Te duże.

W drugim przykładzie quelli zastępuje rzeczownik bicchieri, ale może mieć przy sobie przymiotnik grandi.

Bliskość nie musi być wyłącznie fizyczna

Podstawowa zasada brzmi: questo odnosi się do tego, co blisko mówiącego, a quello do tego, co dalej. „Blisko” może jednak oznaczać także bliskość w rozmowie lub w czasie.

• questa settimana — ten, bieżący tydzień;
• quella sera — tamten wspominany wieczór;
• questa idea — ten właśnie omawiany pomysł;
• quel problema — tamten problem, o którym była mowa.

Wybór zależy więc od perspektywy mówiącego, a nie od sztywnej odległości mierzonej w metrach.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
Questo libro è bello.	Ta książka jest piękna.	Questo przed rzeczownikiem męskim
Quella ragazza è simpatica.	Tamta dziewczyna jest sympatyczna.	Rodzaj żeński, liczba pojedyncza
Questi sono i miei amici.	To są moi przyjaciele.	Questi występuje samodzielnie
Preferisco quello.	Wolę tamten.	Quello zastępuje rzeczownik męski
Prendo questa giacca, non quella.	Wezmę tę kurtkę, nie tamtą.	Kontrast blisko–dalej bez powtarzania giacca
Quel ristorante è sempre pieno.	Tamta restauracja jest zawsze pełna.	Quel przed zwykłą spółgłoską
Quello studente parla molto bene.	Tamten student mówi bardzo dobrze.	Quello przed s + spółgłoska
Conosci quell'uomo?	Znasz tamtego mężczyznę?	Quell' przed samogłoską
Quei bambini giocano in cortile.	Tamte dzieci bawią się na podwórku.	Quei odpowiada wzorowi i bambini
Quegli zaini costano troppo.	Tamte plecaki kosztują za dużo.	Quegli przed z
Mi piacciono queste scarpe, ma quelle sono più comode.	Podobają mi się te buty, ale tamte są wygodniejsze.	Dwie formy żeńskie w liczbie mnogiej
Quest'anno studio italiano.	W tym roku uczę się włoskiego.	Częste skrócenie przed samogłoską
Non capisco questo.	Nie rozumiem tego.	Questo odnosi się do całej sprawy lub wypowiedzi
Quello che dici è importante.	To, co mówisz, jest ważne.	Quello che wprowadza treść: „to, co”
Quelli di Marco sono sul tavolo.	Te należące do Marka są na stole.	Quelli zastępuje wcześniej nazwane przedmioty

Najczęstsze błędy

1. Używanie quello przed każdym rzeczownikiem męskim

• Błędnie: quello libro
• Poprawnie: quel libro
• Dlaczego: Przed większością spółgłosek używa się quel. Forma quello jest potrzebna między innymi przed s + spółgłoska i przed z: quello studente, quello zaino.

2. Mylenie quei, quegli i quelli

• Błędnie: quelli libri; Preferisco quei.
• Poprawnie: quei libri; Preferisco quelli.
• Dlaczego: Quei i quegli stoją przed rzeczownikiem. Gdy wyraz sam zastępuje rzeczownik męski w liczbie mnogiej, używa się quelli.

3. Dodawanie rodzajnika

• Błędnie: questa la casa; quel il ragazzo
• Poprawnie: questa casa; quel ragazzo
• Dlaczego: Wyraz wskazujący zajmuje miejsce rodzajnika. Nie łączy się go z il, lo, la, i, gli, le przed tym samym rzeczownikiem.

4. Dopasowywanie formy do polskiego tłumaczenia

• Błędnie: questa libro pod wpływem polskiego „ta książka”
• Poprawnie: questo libro
• Dlaczego: Włoskie libro jest rodzaju męskiego. Zgodność ustala się według rodzaju włoskiego słowa, niezależnie od rodzaju jego polskiego odpowiednika.

5. Pomijanie liczby i rodzaju

• Błędnie: questo scarpe; quella ragazzi
• Poprawnie: queste scarpe; quei ragazzi
• Dlaczego: Wyraz wskazujący musi zgadzać się z rzeczownikiem zarówno w rodzaju, jak i liczbie.

6. Skracanie form mnogich

• Błędnie: quest'amici; quell'amiche w znaczeniu liczby mnogiej
• Poprawnie: questi amici; quelle amiche
• Dlaczego: Formy z apostrofem są pojedyncze. W liczbie mnogiej trzeba użyć pełnych form.

Uwagi o użyciu

Questo i quello najczęściej stoją przed rzeczownikiem. W zwykłej wypowiedzi najlepiej trzymać się właśnie tego szyku: questa macchina, quel giorno. Umieszczenie wyrazu wskazującego po rzeczowniku bywa możliwe w mowie dla szczególnego nacisku, ale jest nacechowane i na początku nauki nie jest potrzebne.

W rozmowie często wzmacnia się wskazanie słowami qui/qua („tu”) oraz lì/là („tam”):

• questo qui — ten tutaj;
• questa qua — ta tutaj;
• quello lì — tamten;
• quella là — tamta.

Takie połączenia brzmią naturalnie podczas wyboru spośród kilku rzeczy. Samo questo lub quello zwykle jednak wystarcza, zwłaszcza gdy mówiący wskazuje gestem.

Włoskie rozróżnienie nie zawsze pokrywa się idealnie z polskim „ten” i „tamten”. Po polsku „ten” może wskazywać rzecz dość odległą, jeżeli jest jasne, o którą chodzi. Po włosku mówiący również wybiera formę na podstawie własnej perspektywy i kontekstu. Dlatego tłumaczenie quello jako „tamten” pomaga zapamiętać kontrast, ale nie jest mechaniczną regułą dla każdego zdania.

Dalsze zastosowania

Poniższe konstrukcje nie są konieczne do pierwszych rozmów na poziomie A1, lecz często pojawiają się w tekstach i naturalnej mowie.

Odniesienie do całej sytuacji

Męska forma pojedyncza może odnosić się nie do rzeczownika rodzaju męskiego, lecz do faktu, pomysłu albo całej wcześniejszej wypowiedzi:

• Questo non è vero. — To nie jest prawda.
• Non sapevo quello. — Nie wiedziałem o tym.

W bardziej neutralnym lub staranniejszym stylu do abstrakcyjnego „to” często służy także ciò: Ciò non è vero. Na początku wystarczy rozpoznawać tę formę; questo jest bardzo częste w codziennej komunikacji.

Konstrukcje quello che i quello di

Quello che może znaczyć „to, co” albo „ten, który”, zależnie od kontekstu:

• Ricordo quello che hai detto. — Pamiętam to, co powiedziałeś/powiedziałaś.
• Prendo quello che costa meno. — Wezmę ten, który kosztuje mniej.

Formy dopasowują się do domyślnego rzeczownika: quella che preferisco („ta, którą wolę”), quelli che lavorano qui („ci, którzy tu pracują”).

Konstrukcja quello di pozwala wskazać osobę lub rzecz przez przynależność albo cechę:

• Il mio telefono è quello di sinistra. — Mój telefon to ten po lewej.
• La borsa di Anna è quella nera. — Torebka Anny to ta czarna.

Codesto i system trzech odległości

W starszym, urzędowym lub regionalnym użyciu można spotkać codesto, które tradycyjnie oznacza coś bliskiego rozmówcy, a nie mówiącemu: questo „przy mnie”, codesto „przy tobie”, quello „daleko od nas obu”. We współczesnym standardowym włoskim codziennym poza Toskanią codesto jest rzadkie; zwykle wystarcza opozycja questo–quello. Warto je rozpoznawać, ale nie trzeba aktywnie używać na poziomie początkującym.

Kontrast w starannej prozie

W starannie napisanym tekście questo może odsyłać do ostatnio wymienionej osoby lub rzeczy, a quello do wymienionej wcześniej. Taki układ bywa odpowiednikiem „ten drugi” i „ten pierwszy”, ale wymaga uważnego kontekstu i dziś może brzmieć książkowo. W mowie lepiej powtórzyć rzeczownik albo imię, jeśli istnieje ryzyko niejasności.

Jak ćwiczyć

1. Łącz formy quello z rodzajnikami. Zapisz pary: il libro–quel libro, lo zaino–quello zaino, gli amici–quegli amici. Dzięki temu nie uczysz się dwóch niezależnych list.
2. Ćwicz wybieranie realnych przedmiotów. Rozejrzyj się po pokoju lub sklepie internetowym i układaj pary: questa sedia, quella sedia; questi bicchieri, quelli. Gest albo obraz pomaga utrwalić różnicę blisko–dalej.
3. Usuwaj powtórzenia. Najpierw powiedz Preferisco quel cappotto, a potem odpowiedz na pytanie Quale? jednym słowem: Quello. Szczególnie ćwicz zmianę quei/quegli na samodzielne quelli.

Powiązane zagadnienia

• Wcześniej: Regularne przymiotniki — pomagają zrozumieć zgodność rodzaju i liczby w formach questo, questa, questi, queste.