Definiëren en uitleggen in het Indonesisch

Kort gezegd

Vraag in een gewoon gesprek X itu apa? als je wilt weten wat iets is. Gebruik artinya voor ‘het betekent’ of ‘dat betekent’, yaitu voor een precieze invulling, en disebut of dinamakan voor ‘wordt genoemd’. In formele definities komt ook adalah veel voor: X adalah Y.

Overzicht

Vanaf B1 wil je niet alleen dingen aanwijzen of benoemen, maar ook uitleggen wat een begrip precies inhoudt. Dat gebeurt in het Indonesisch met verschillende patronen. Rendang itu apa? vraagt om uitleg, artinya geeft een betekenis of gevolg, yaitu vult iets nader in en disebut deelt mee welke naam of term men gebruikt. Deze vormen komen voor in gesprekken, lessen, nieuwsberichten, handleidingen en zakelijke of wetenschappelijke teksten.

Voor Nederlandstaligen is vooral belangrijk dat het Nederlandse werkwoord zijn niet één vaste Indonesische tegenhanger heeft. In het Nederlands zeggen we ‘dit is batik’, ‘dit wordt genoemd batik’ en ‘de betekenis is ...’. Het Indonesisch kiest een patroon dat past bij de functie van de zin en laat een koppelwerkwoord (een werkwoord dat onderwerp en omschrijving verbindt) vaak helemaal weg. Daarom klinkt een woord-voor-woordvertaling met overal adalah al snel onnatuurlijk.

De vormen in dit artikel lijken op elkaar, maar zijn niet volledig uitwisselbaar. Vergelijk X itu apa? ‘wat is X?’, X artinya Y ‘X betekent Y’, X yaitu Y ‘X, namelijk Y’ en X disebut Y ‘X wordt Y genoemd’. Wie die communicatieve functies uit elkaar houdt, formuleert veel natuurlijker.

Hoe het werkt

Vragen wat iets is: X itu apa?

Het gewone gesprekspatroon is:

X + itu + apa?

In rendang itu apa? staat rendang vooraan als gespreksonderwerp: daarover wil de spreker iets weten. Itu is oorspronkelijk ‘dat’, maar helpt hier ook om het voorafgaande woord als onderwerp van de vraag af te bakenen. Apa betekent ‘wat’.

• Rendang itu apa? — Wat is rendang?
• Gotong royong itu apa? — Wat is gotong royong?
• Inflasi itu apa? — Wat is inflatie?

Dit patroon vraagt meestal om een omschrijving, niet alleen om een vertaling. Wil je specifiek naar de betekenis van een woord vragen, dan is Apa artinya X? vaak preciezer:

• Apa artinya “hemat”? — Wat betekent hemat?
• “Hemat” artinya apa? — Wat betekent hemat?

Apa itu X? komt ook voor en betekent eveneens ‘wat is X?’. Het klinkt vaak neutraler of meer als een algemene vraag waarmee een begrip wordt geïntroduceerd, bijvoorbeeld in een titel: Apa itu inflasi? ‘Wat is inflatie?’ In een spontaan gesprek voelt Inflasi itu apa? vaak directer aan. Beide woordvolgordes zijn correct; de eerste plaats bepaalt vooral waarop de aandacht meteen valt.

Een betekenis geven met arti en artinya

Arti is ‘betekenis’. Met het achtervoegsel -nya ontstaat artinya, letterlijk ongeveer ‘de betekenis ervan’. -Nya verwijst hier terug naar het woord, de uitspraak of de situatie waarover je spreekt.

Er zijn drie veelgebruikte patronen:

Patroon	Functie	Voorbeeld	Betekenis
Apa artinya X?	naar woordbetekenis vragen	Apa artinya “ramah”?	Wat betekent ramah?
X artinya Y	een woord of teken verklaren	“Ramah” artinya baik dan menyenangkan.	Ramah betekent vriendelijk en prettig.
Artinya, ...	een conclusie of gevolg uitleggen	Artinya, kita harus menunggu.	Dat betekent dat we moeten wachten.

In het derde patroon verwijst artinya niet naar één los woord, maar naar de hele voorafgaande mededeling. Het lijkt dan op Nederlands ‘met andere woorden’, ‘dus dat betekent’ of ‘daaruit volgt’. In verzorgde schrijftaal staat er vaak een komma na: Artinya, hasilnya belum final.

Je ziet ook berarti. Dat ligt dicht bij artinya:

• Tanda merah berarti dilarang masuk. — Een rood teken betekent dat toegang verboden is.
• Kalau lampunya mati, berarti tokonya tutup. — Als het licht uit is, betekent dat dat de winkel gesloten is.

Artinya legt nadruk op de betekenis of uitleg; berarti functioneert als werkwoord ‘betekenen’ en wordt vaak gebruikt om een gevolgtrekking te maken. Voor de kern van dit onderwerp is artinya de veiligste vorm wanneer je letterlijk een woord uitlegt.

Precies invullen met yaitu

Yaitu introduceert de precieze inhoud, identificatie of opsomming van iets dat al genoemd of aangekondigd is. Nederlandse vertalingen zijn onder meer ‘namelijk’, ‘te weten’, ‘dat wil zeggen’ en soms eenvoudig ‘is’.

algemene categorie of aankondiging + yaitu + precieze invulling

• Saya punya satu tujuan, yaitu lulus ujian. — Ik heb één doel, namelijk slagen voor het examen.
• Ada dua pilihan, yaitu tinggal atau pulang. — Er zijn twee mogelijkheden, te weten blijven of naar huis gaan.
• Masalahnya yaitu biaya yang terlalu tinggi. — Het probleem is de te hoge prijs.

Yaitu wijst dus vooruit naar een nadere invulling. Het is geen algemeen koppelwerkwoord dat je in elke zin met ‘is’ kunt zetten. Bij een gewone beschrijving zeg je Kopi ini pahit ‘deze koffie is bitter’, niet Kopi ini yaitu pahit.

Een antwoord kan in een gesprek beginnen met yaitu wanneer het voorafgaande deel uit de context bekend is:

• Apa konsekuensinya? — Yaitu harus mengulang.
• Wat is het gevolg? — Dat wil zeggen dat we het opnieuw moeten doen.

Als losse zin zonder voorafgaande vraag of aankondiging voelt Yaitu harus mengulang onvolledig. De lezer verwacht dan: waarvan is ‘opnieuw moeten doen’ precies de invulling?

Het formelere synoniem yakni werkt grotendeels hetzelfde: Ada satu syarat, yakni membawa paspor. In alledaagse uitleg is yaitu doorgaans gewoner.

Definiëren met adalah

Adalah verbindt in formele of verklarende taal een begrip met zijn definitie:

X + adalah + definitie of classificatie

• Fotosintesis adalah proses tumbuhan menghasilkan energi dari cahaya. — Fotosynthese is het proces waarbij planten energie uit licht produceren.
• Komodo adalah hewan asli Indonesia. — De komodovaraan is een inheems dier van Indonesië.

Een classificatie deelt iets in bij een categorie: in het tweede voorbeeld wordt de komodovaraan bij de Indonesische inheemse dieren ingedeeld. In gesprekken laat men adalah vaak weg: Komodo hewan asli Indonesia. Bij zorgvuldige definities maakt adalah de relatie juist expliciet.

Adalah en yaitu hebben dus verschillende richtingen:

Vorm	Wat doet de vorm?	Typisch patroon
adalah	koppelt een begrip aan een omschrijving of categorie	X adalah Y
yaitu	werkt een al aangekondigd element precies uit	X, yaitu Y

In verzorgde stijl is één duidelijke verbinding meestal genoeg. Een zware combinatie als X adalah yaitu Y geldt niet als een goed standaardpatroon.

Een naam geven met disebut en dinamakan

Disebut bestaat uit het passieve voorvoegsel di- en sebut ‘noemen/vermelden’. Een passieve vorm stelt centraal wie of wat de handeling ondergaat. X disebut Y betekent dus ‘X wordt Y genoemd’ of ‘men noemt X Y’.

• Kain ini disebut batik. — Deze stof wordt batik genoemd.
• Proses ini disebut fermentasi. — Dit proces heet fermentatie.
• Orang yang memimpin rapat disebut ketua. — Iemand die de vergadering leidt, wordt voorzitter genoemd.

De handelende persoon is meestal niet belangrijk en blijft daarom weg. Als die wel relevant is, kan oleh ‘door’ volgen: Fenomena ini disebut “efek rumah kaca” oleh para ilmuwan.

Dinamakan komt van nama ‘naam’ en betekent ‘een naam krijgen’ of ‘genoemd worden’. De vorm legt wat meer nadruk op de toegekende naam:

• Jalan ini dinamakan Jalan Merdeka. — Deze straat kreeg de naam Jalan Merdeka.
• Anak itu dinamakan Bima oleh orang tuanya. — Het kind werd door zijn ouders Bima genoemd.

Bij een vakterm of classificatie is disebut vaak het natuurlijkst; bij een eigennaam of bewuste naamgeving past dinamakan goed. In veel neutrale gevallen overlappen ze. Bernama betekent daarentegen ‘heten’ of ‘de naam dragen’: Dia bernama Bima ‘hij heet Bima’. Dat beschrijft de bestaande naam, niet de handeling van het benoemen.

Voorbeelden in context

Indonesisch	Nederlands	Toelichting
Rendang itu apa?	Wat is rendang?	Gewone vraag naar uitleg.
Apa itu gotong royong?	Wat is gotong royong?	Neutrale introductie van een begrip.
Apa artinya kata “perantau”?	Wat betekent het woord perantau?	Vraag naar woordbetekenis.
“Gratis” artinya tidak perlu membayar.	Gratis betekent dat je niet hoeft te betalen.	Letterlijke verklaring.
Dia belum membalas. Artinya, dia mungkin masih sibuk.	Hij heeft nog niet geantwoord. Dat betekent dat hij misschien nog bezig is.	Gevolgtrekking uit de vorige zin.
Tujuan rapat ini yaitu mencari solusi bersama.	Het doel van deze vergadering is samen een oplossing zoeken.	Precieze invulling van tujuan.
Kami membutuhkan tiga bahan, yaitu beras, santan, dan garam.	We hebben drie ingrediënten nodig, namelijk rijst, kokosmelk en zout.	Opsomming na een aankondiging.
Fotosintesis adalah proses pembuatan makanan oleh tumbuhan dengan bantuan cahaya.	Fotosynthese is het proces waarbij planten met behulp van licht voedsel maken.	Formele definitie.
Bahasa Indonesia adalah bahasa resmi Republik Indonesia.	Het Indonesisch is de officiële taal van de Republiek Indonesië.	Classificerende uitspraak.
Teknik ini disebut membatik.	Deze techniek wordt membatik genoemd.	Benaming voor een techniek.
Orang yang menerjemahkan secara lisan disebut juru bahasa.	Iemand die mondeling vertaalt, wordt tolk genoemd.	Definitie via een relatieve bijzin.
Desa itu dinamakan Sukamaju oleh pendirinya.	Het dorp kreeg van zijn stichter de naam Sukamaju.	Bewuste naamgeving.
Istilah “mudik” merujuk pada perjalanan pulang ke kampung halaman menjelang hari raya.	De term mudik verwijst naar de reis naar de geboorte- of thuisstreek vlak voor een feestdag.	Formeler alternatief met merujuk pada.
Dengan kata lain, aturan ini berlaku untuk semua peserta.	Met andere woorden: deze regel geldt voor alle deelnemers.	Herformulering van een uitleg.

Veelgemaakte fouten

1. Adalah gebruiken voor elke Nederlandse vorm van ‘zijn’

• Onnatuurlijk: Makanan ini adalah enak.
• Goed: Makanan ini enak.
• Waarom: Voor een gewone eigenschap is geen koppelwerkwoord nodig. Adalah past vooral bij formele identificaties en definities, niet automatisch vóór een bijvoeglijk naamwoord zoals enak ‘lekker’.

2. Itu letterlijk als ‘dat’ vertalen in X itu apa?

• Misleidende analyse: Rendang itu apa? = ‘Rendang, dat, wat?’
• Natuurlijke betekenis: Rendang itu apa? = ‘Wat is rendang?’
• Waarom: Itu helpt hier het gespreksonderwerp af te bakenen. Een Nederlandse vertaling hoeft geen apart woord ‘dat’ te bevatten.

3. Yaitu als universeel woord voor ‘is’ behandelen

• Fout: Jakarta yaitu besar.
• Goed: Jakarta besar.
• Waarom: Yaitu kondigt een precieze invulling, identificatie of opsomming aan. Een eenvoudige eigenschap heeft het niet nodig.

4. Artinya zonder duidelijk aanknopingspunt gebruiken

• Onduidelijk: Artinya, kita pulang.
• Duidelijk in context: Toko sudah tutup. Artinya, kita pulang.
• Waarom: Artinya betekent hier ‘dat betekent’. De luisteraar moet kunnen begrijpen naar welke eerdere mededeling ‘dat’ verwijst.

5. Een passieve vorm nog eens met adalah verbinden

• Fout: Ini adalah disebut batik.
• Goed: Ini disebut batik.
• Waarom: Disebut betekent zelf al ‘wordt genoemd’. Een extra adalah naar Nederlands model is niet nodig.

6. Disebut, dinamakan en bernama volledig gelijkstellen

• Minder passend: Proses ini bernama fermentasi.
• Gewoon: Proses ini disebut fermentasi.
• Waarom: Disebut introduceert een gangbare term, dinamakan benadrukt het geven van een naam en bernama beschrijft welke naam iemand of iets draagt.

Gebruiksnotities

In informele gesprekken zijn korte patronen normaal: Itu apa?, Artinya apa? en Namanya apa? Onderwerp of context kan worden weggelaten wanneer die voor beide gesprekspartners duidelijk is. Namanya apa? vraagt specifiek ‘hoe heet het?’ of ‘wat is zijn/haar naam?’, terwijl Itu apa? vraagt wat iets is.

In schoolboeken, presentaties en zakelijke teksten zijn adalah, yaitu, disebut en didefinisikan sebagai nuttig omdat ze de logische relatie zichtbaar maken. Toch is meer formele markering niet automatisch beter. Een zin met meerdere bijna gelijke schakels, zoals adalah merupakan of adalah yaitu, wordt zwaar en vaak als slordig beschouwd. Kies liever één constructie die precies doet wat je bedoelt.

Let ook op de komma. Na een zinsverbindend Artinya, of Dengan kata lain, is een komma in verzorgde tekst gebruikelijk. Voor yaitu kan een komma staan wanneer de volgende woorden een toelichting of opsomming vormen: dua warna, yaitu merah dan putih. De interpunctie ondersteunt de structuur, maar in gesproken taal hoor je vooral een korte pauze.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

In precieze definities kom je uitgebreidere kaders tegen. Ze zijn vooral nuttig in academische, juridische en administratieve teksten:

• Yang dimaksud dengan X adalah Y — ‘Met X wordt Y bedoeld.’ Dit kader beperkt mogelijke dubbelzinnigheid: Yang dimaksud dengan peserta adalah orang yang telah mendaftar.
• X didefinisikan sebagai Y — ‘X wordt gedefinieerd als Y.’ Dit is expliciet en formeel: Energi didefinisikan sebagai kemampuan untuk melakukan kerja.
• X merujuk pada Y — ‘X verwijst naar Y.’ Hiermee leg je het bereik van een term uit: Istilah ini merujuk pada semua pengguna terdaftar.
• Dengan kata lain, ... — ‘Met andere woorden ...’ Hiermee formuleer je dezelfde gedachte toegankelijker.
• Dalam konteks ini, X berarti Y — ‘In deze context betekent X Y.’ Dit is handig wanneer een woord meerdere betekenissen heeft.

Een gevorderde schrijver maakt bovendien onderscheid tussen een definitie en een voorbeeld. Mamalia adalah hewan yang menyusui anaknya geeft een kenmerkende omschrijving. Contohnya yaitu kucing dan paus geeft daarna voorbeelden. De voorbeelden zijn niet zelf de volledige definitie. Dat onderscheid helpt om redeneringen helder op te bouwen.

Ook de reikwijdte van een term verdient aandacht. Disebut kan melden welke naam gangbaar is, zonder te beweren dat iedereen exact dezelfde definitie gebruikt. Didefinisikan sebagai klinkt stelliger en past wanneer een tekst zelf een werkdefinitie vastlegt. Merujuk pada is neutraler en legt uit waarnaar een woord in die specifieke context verwijst.

Oefentips

1. Maak setjes van vraag en antwoord. Kies vijf Indonesische cultuurwoorden of vaktermen. Vraag telkens X itu apa? en antwoord eerst met X adalah ..., daarna met een eenvoudiger spreektaalzin zonder adalah.
2. Oefen per functie, niet per Nederlandse vertaling. Schrijf vier labels op: betekenis, precieze invulling, gangbare term en naamgeving. Koppel daar respectievelijk artinya, yaitu, disebut en dinamakan aan. Zo voorkom je dat je voor elk Nederlands ‘is’ dezelfde vorm kiest.
3. Luister naar uitlegtaal. Let in Indonesische nieuws- of uitlegvideo’s op artinya, yaitu, dengan kata lain en disebut. Pauzeer en benoem wat de spreker doet: concluderen, specificeren, herformuleren of een term invoeren.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Adalah (zijn) — de basis voor formele identificatie en zinnen waarin het Indonesisch juist géén koppelwerkwoord gebruikt.