Rangtelwoorden en hoeveelheden in het Baskisch

Kort gezegd

Baskische rangtelwoorden staan vóór het zelfstandig naamwoord: bigarren eguna betekent ‘de tweede dag’. De meeste worden gevormd met -garren, terwijl lehen of lehenengo ‘eerste’ betekent. Hoeveelheidswoorden hebben niet allemaal dezelfde plaats: zenbait staat vóór het zelfstandig naamwoord, maar asko, gutxi, nahikoa en gehiegi staan er doorgaans achter; guzti volgt eveneens en krijgt vaak zelf de uitgangen van de woordgroep.

Overzicht

Met rangtelwoorden geef je een plaats in een reeks aan: eerste, tweede, derde enzovoort. Met hoeveelheidswoorden zeg je niet precies hoeveel er zijn, maar wel of het om veel, weinig, genoeg, te veel, enkele of alle exemplaren gaat. Beide onderdelen sluiten aan op de hoofdtelwoorden die je op A1 leert, maar ze gedragen zich grammaticaal anders.

Voor Nederlandstaligen zijn vooral twee verschillen belangrijk. Ten eerste maakt het Baskisch rangtelwoorden niet met Nederlandse uitgangen als -de en -ste, maar meestal met één herkenbaar achtervoegsel: -garren. Ten tweede staan veel Baskische hoeveelheidswoorden ná het zelfstandig naamwoord: liburu asko, letterlijk ‘boeken veel’. De Nederlandse volgorde ‘veel boeken’ mag je dus niet automatisch overnemen.

Ook de uitgangen vragen aandacht. Het Baskisch zet een lidwoord of naamvalsuitgang (een uitgang die de functie van een woordgroep in de zin aangeeft) meestal aan het einde van de hele woordgroep. Daarom zie je bijvoorbeeld bigarren liburua ‘het tweede boek’, bigarren liburuan ‘in het tweede boek’ en liburu guztietan ‘in alle boeken’.

Hoe het werkt

Rangtelwoorden vormen met -garren

Neem doorgaans het hoofdtelwoord en voeg -garren toe. De belangrijkste uitzondering is ‘eerste’: daarvoor zijn lehen en lehenengo gebruikelijk. Voor ‘tweede’ wordt bigarren gebruikt, op basis van de stam biga- en niet simpelweg *bigarren als doorzichtige toevoeging aan het losse woord bi.

Getal	Hoofdtelwoord	Rangtelwoord	Nederlands
1	bat	lehen / lehenengo	eerste
2	bi	bigarren	tweede
3	hiru	hirugarren	derde
4	lau	laugarren	vierde
5	bost	bosgarren	vijfde
6	sei	seigarren	zesde
7	zazpi	zazpigarren	zevende
8	zortzi	zortzigarren	achtste
9	bederatzi	bederatzigarren	negende
10	hamar	hamargarren	tiende
20	hogei	hogeigarren	twintigste

De kleine vormveranderingen in bosgarren en bederatzigarren horen bij de standaardvorm. Leer zulke veelgebruikte rangtelwoorden als één geheel, in plaats van telkens letter voor letter te rekenen.

Bij samengestelde getallen komt -garren aan het einde van het volledige getal:

• hamaikagarren — elfde
• hamabigarren — twaalfde
• hogeita batgarren — eenentwintigste
• hogeita bigarren — tweeëntwintigste

De plaats van het rangtelwoord

Een rangtelwoord staat vóór het zelfstandig naamwoord (het woord voor een persoon, ding, plaats of begrip):

• bigarren eguna — de tweede dag
• hirugarren kapitulua — het derde hoofdstuk
• laugarren solairuan — op de vierde verdieping

De bepaling aan het einde laat zien of de woordgroep bepaald is en welke functie zij heeft. Vergelijk:

Vorm	Opbouw	Betekenis
bigarren liburua	bigarren + liburu + a	het tweede boek
bigarren liburuan	bigarren + liburu + an	in het tweede boek
bigarren liburutik	bigarren + liburu + tik	uit/vanaf het tweede boek

Bij een zelfstandig gebruikt rangtelwoord valt het zelfstandig naamwoord weg. Het rangtelwoord krijgt dan zelf de bepaling: lehena ‘de eerste’, bigarrena ‘de tweede’, hirugarrena ‘de derde’. Meervoud is ook mogelijk: lehenak ‘de eersten’.

Lehen heeft bovendien een bredere betekenis dan alleen het rangtelwoord ‘eerste’. Het kan ook ‘eerder’ of ‘vroeger’ betekenen. In een woordgroep als lehen eguna is de lezing ‘de eerste dag’ duidelijk; in lehen etorri da betekent het eerder ‘hij/zij is eerder gekomen’.

Hoeveelheidswoorden: vorm en woordvolgorde

De kernvormen van dit onderwerp zijn onveranderlijk, maar hun positie en hun combinatie met uitgangen verschillen.

Baskisch	Gewone positie	Kernbetekenis	Voorbeeld
asko	na het zelfstandig naamwoord	veel, vele	lagun asko — veel vrienden
gutxi	na het zelfstandig naamwoord	weinig, weinige	denbora gutxi — weinig tijd
nahikoa	vaak na het zelfstandig naamwoord	genoeg, voldoende	diru nahikoa — genoeg geld
gehiegi	na het zelfstandig naamwoord	te veel	lan gehiegi — te veel werk
zenbait	vóór het zelfstandig naamwoord	enkele, verscheidene	zenbait galdera — enkele vragen
guzti	na het zelfstandig naamwoord	alle, heel	ikasle guztiak — alle leerlingen

Na een getal of veel hoeveelheidswoorden staat het zelfstandig naamwoord in de onbepaalde vorm: zonder het bepaalde achtervoegsel -a/-ak. Zeg dus liburu asko en niet *liburuak asko wanneer je gewoon ‘veel boeken’ bedoelt. Dit wijkt sterk af van het Nederlands, waar het zelfstandig naamwoord zelf duidelijk meervoud is.

Asko en gutxi: hoeveelheid én mate

Na een zelfstandig naamwoord geven asko en gutxi een hoeveelheid aan:

• jende asko — veel mensen
• ur gutxi — weinig water

Zonder zelfstandig naamwoord kunnen ze zelfstandig of bijwoordelijk worden gebruikt. Een bijwoord zegt hier iets over de mate van een handeling:

• Asko ikasten dut. — Ik studeer veel.
• Gutxi lo egin dut. — Ik heb weinig geslapen.
• Asko gustatzen zait. — Ik vind het erg leuk.

Let dus op wat asko bepaalt. In liburu asko irakurri ditut hoort het bij liburu; in asko irakurtzen dut zegt het hoe veel ik lees.

Nahikoa en gehiegi: voldoende tegenover overmaat

Nahikoa geeft aan dat de hoeveelheid aan de behoefte voldoet: denbora nahikoa dugu ‘we hebben genoeg tijd’. Het kan ook alleen staan: Nahikoa da! ‘Het is genoeg!’ of natuurlijker in veel situaties: ‘Genoeg!’

Gehiegi geeft juist aan dat een grens wordt overschreden: kafe gehiegi ‘te veel koffie’, galdera gehiegi ‘te veel vragen’. Net als asko kan het bijwoordelijk zijn:

• Gehiegi hitz egiten du. — Hij/zij praat te veel.
• Gehiegi kostatzen da. — Het kost te veel.

Het Nederlandse woord veel is daarom geen veilige vertaling in beide richtingen: asko is veel zonder noodzakelijk oordeel, terwijl gehiegi altijd ‘meer dan wenselijk of nodig’ uitdrukt.

Zenbait: enkele, vóór het zelfstandig naamwoord

Zenbait is de opvallende uitzondering in de basislijst, omdat het vóór het zelfstandig naamwoord staat:

• zenbait pertsona — enkele personen
• zenbait arazo — enkele problemen
• zenbait aldiz — enkele keren

Het noemt geen exact aantal. Afhankelijk van de context past in het Nederlands ‘enkele’, ‘een aantal’ of ‘verscheidene’. Het zelfstandig naamwoord blijft in de onbepaalde vorm: zenbait liburu, niet *zenbait liburuak.

Guzti: alle leden van een geheel

Guzti volgt het zelfstandig naamwoord. De uitgangen van de woordgroep komen normaal aan guzti vast:

Baskisch	Nederlands	Wat je ziet
ikasle guztiak	alle leerlingen	bepaald meervoud -ak
ikasle guztiek	alle leerlingen (als handelende personen)	ergatief meervoud -ek
ikasle guztiei	aan alle leerlingen	datief meervoud -ei
ikasle guztiekin	met alle leerlingen	uitgang voor ‘met’
liburu guztietan	in alle boeken	plaatsuitgang voor bepaald meervoud

De ergatief markeert hier de handelende persoon bij een overgankelijk werkwoord (een werkwoord met een lijdend voorwerp, dus iemand of iets dat de handeling ondergaat). Je hoeft op A2 niet elke vorm tegelijk te beheersen; onthoud eerst de woordvolgorde zelfstandig naamwoord + guzti en kijk vervolgens naar de functie van de hele woordgroep.

Guztiak kan ook zelfstandig ‘allen’ of ‘alles’ betekenen. De context en het werkwoord maken duidelijk welke lezing bedoeld is: Guztiak etorri dira ‘Ze zijn allemaal gekomen’; Guztia irakurri dut ‘Ik heb alles gelezen’.

Voorbeelden in context

Baskisch	Nederlands	Toelichting
Lehen solairuan bizi naiz.	Ik woon op de eerste verdieping.	Lehen staat vóór solairu; -an drukt de plaats uit.
Bigarren aldiz etorri da.	Hij/zij is voor de tweede keer gekomen.	De vaste combinatie is bigarren aldiz.
Ane izan da lehena.	Ane was de eerste.	Lehena staat zelfstandig.
Hirugarren kapitulua irakurri dugu.	We hebben het derde hoofdstuk gelezen.	Het lidwoord -a staat aan kapitulu.
Hogeita bigarren orrialdean dago.	Het staat op bladzijde tweeëntwintig.	Het achtervoegsel staat aan het laatste deel van het getal.
Jende asko etorri da bilerara.	Er zijn veel mensen naar de vergadering gekomen.	Asko volgt de onbepaalde vorm jende.
Denbora gutxi daukat gaur.	Ik heb vandaag weinig tijd.	Gutxi volgt het zelfstandig naamwoord.
Nahikoa da!	Genoeg!	Nahikoa wordt zelfstandig gebruikt.
Bidaia egiteko diru nahikoa dugu.	We hebben genoeg geld om de reis te maken.	De hoeveelheid voldoet aan wat nodig is.
Liburu gehiegi erosi ditut.	Ik heb te veel boeken gekocht.	Gehiegi drukt een ongewenste overmaat uit.
Zenbait ikaslek galderak egin dituzte.	Enkele studenten hebben vragen gesteld.	Zenbait staat vóór ikasle; -k markeert hier de handelende groep.
Herriko denda guztiak itxita daude.	Alle winkels in het dorp zijn gesloten.	Guztiak draagt de meervoudsuitgang.
Lagun guztiekin hitz egin dut.	Ik heb met alle vrienden gesproken.	De uitgang voor ‘met’ komt aan guzti.
Asko gustatzen zait leku hau.	Ik vind deze plek erg leuk.	Asko drukt hier mate uit, geen aantal.
Gehiegi lan egiten ari zara.	Je bent te veel aan het werk.	Gehiegi bepaalt de handeling.

Veelgemaakte fouten

De Nederlandse woordvolgorde overnemen

• Niet: *asko liburu
• Wel: liburu asko
• Waarom: Asko staat normaal ná het zelfstandig naamwoord. Hetzelfde geldt voor gutxi, nahikoa en gehiegi. Alleen woorden als zenbait staan in dit rijtje ervoor.

Een bepaald meervoud gebruiken na een hoeveelheidswoord

• Niet: *liburuak gehiegi erosi ditut
• Wel: liburu gehiegi erosi ditut.
• Waarom: Na zo’n hoeveelheidsaanduiding staat het zelfstandig naamwoord doorgaans in de onbepaalde vorm. Het meervoud blijkt onder meer uit de betekenis en hier ook uit de hulpwerkwoordvorm ditut.

Asko gebruiken wanneer ‘te veel’ bedoeld is

• Niet bedoeld: Kafe asko edaten dut als je wilt klagen dat het boven een gezonde grens ligt.
• Wel: Kafe gehiegi edaten dut.
• Waarom: Asko betekent neutraal ‘veel’; gehiegi bevat het oordeel ‘meer dan goed of nodig’.

Zenbait achter het zelfstandig naamwoord zetten

• Niet: *pertsona zenbait
• Wel: zenbait pertsona
• Waarom: Zenbait staat, anders dan veel andere Baskische hoeveelheidswoorden, vóór het zelfstandig naamwoord.

De uitgang op het verkeerde woord zetten bij guzti

• Niet: *liburuak guzti
• Wel: liburu guztiak
• Waarom: De bepalende of naamvalsuitgang komt aan het einde van de hele woordgroep en wordt dus aan guzti gehecht.

Lehen en lehena door elkaar halen

• Niet: *Lehena eguna zaila izan zen.
• Wel: Lehen eguna zaila izan zen.
• Waarom: Vóór een genoemd zelfstandig naamwoord gebruik je lehen. Zonder dat zelfstandig naamwoord gebruik je lehena: Lehena zaila izan zen ‘De eerste was moeilijk’.

Gebruiksnotities

Lehen en lehenengo kunnen beide ‘eerste’ betekenen. Voor een A2-leerder is het vooral belangrijk beide te herkennen; lehen is zeer gebruikelijk in combinaties als lehen eguna en lehen aldiz. Zelfstandig hoor en lees je lehena en lehenengoa.

Bij adressen en verdiepingen is het Nederlandse perspectief soms misleidend. Lehen solairua is letterlijk de eerste verdieping, maar de praktische nummering van bouwlagen kan per land en gebouw verschillen. Controleer bij een concrete route dus liever ook het aangegeven nummer.

Zenbait klinkt vaak wat neutraler of schriftelijker dan een heel informele, losse aanduiding. In alledaagse taal kom je ook batzuk ‘enkele/sommige’ tegen, maar met een andere plaats: liburu batzuk. Houd voor deze les het duidelijke contrast aan: zenbait liburu tegenover liburu batzuk.

Verder dan de basis

Je hoeft de volgende punten op A2 nog niet actief te beheersen, maar ze verklaren vormen die je later tegenkomt.

Uitgangen volgen de hele woordgroep

De regel die je bij guzti ziet, geldt breder in het Baskisch: de laatste component van een naamwoordgroep draagt vaak de relevante uitgang. Daardoor ontstaan vormen als lehenengoari ‘aan de eerste’, bigarrenarekin ‘met de tweede’ en guztietatik ‘uit/van alle’. Analyseer zo’n lang woord van rechts naar links: zoek eerst de naamvalsuitgang en bepaal daarna de kern.

‘De hele’ en ‘alle’

Met een enkelvoudige woordgroep kan guzti de totaliteit van één geheel aanduiden: egun guztia ‘de hele dag’, liburu guztia ‘het hele boek’. Met meervoud gaat het om alle afzonderlijke leden: egun guztiak ‘alle dagen’, liburu guztiak ‘alle boeken’. Het Nederlandse verschil tussen ‘heel’ en ‘alle’ wordt in het Baskisch dus mede zichtbaar in enkelvoud en meervoud.

Benaderingen en verdelingen

Naast de basiswoorden bestaan uitgebreidere manieren om hoeveelheden te structureren. Zo betekent gutxi gorabehera ‘ongeveer’ en drukt bakoitz ‘elk/ieder afzonderlijk’ uit. Die vormen horen niet bij de kern van deze les, maar zijn nuttig om het contrast te zien: guzti bekijkt een verzameling als geheel, terwijl bakoitz de leden één voor één bekijkt.

Rangtelwoord of tijdsaanduiding

Een rangtelwoord kan met aldiz ‘keer’ een herhaling tellen: lehen aldiz ‘voor de eerste keer’, bigarren aldiz ‘voor de tweede keer’. Dat is niet hetzelfde als lehen in de betekenis ‘eerder’: Lehen ikusi dut kan afhankelijk van de context betekenen dat je het eerder hebt gezien, niet noodzakelijk dat dit de eerste keer was.

Oefentips

1. Maak twee vaste kolommen. Schrijf links woorden die vóór het zelfstandig naamwoord staan (zenbait, lehen, bigarren) en rechts woorden die erna staan (asko, gutxi, nahikoa, gehiegi, guzti). Maak bij elk woord één eigen voorbeeld.
2. Bouw woordgroepen van binnen naar buiten. Begin met liburu, voeg guzti toe en daarna pas de uitgang: liburu → liburu guzti → liburu guztiak → liburu guztiekin. Zo leer je waar de uitgang thuishoort.
3. Oefen betekenisparen. Zeg telkens twee zinnen met hetzelfde zelfstandig naamwoord: kafe asko / kafe gehiegi, denbora gutxi / denbora nahikoa, lehen eguna / bigarren eguna. Daardoor onthoud je zowel de vorm als het betekenisverschil.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Getallen en tellen — de hoofdtelwoorden waarop de meeste rangtelwoorden zijn gebaseerd.