Dancada geçmiş zaman ortacının sıfat olarak kullanımı

Kısaca

Dancada skrevet «yazılmış», malet «boyanmış» ve købt «satın alınmış» gibi geçmiş zaman ortaçları, bir şeyi niteleyen sıfatlar olarak kullanılabilir. İsmin önünde çoğul veya belirli kullanımda biçimleri değişebilir: et skrevet brev «yazılmış bir mektup», skrevne breve «yazılmış mektuplar», det skrevne brev «yazılmış olan mektup». Ancak har skrevet «yazdı/yazmış» gibi bir zaman yapısında aynı biçim değişmez; önce sözcüğün cümledeki görevini belirlemek gerekir.

Genel bakış

Bir ortaç, fiilden türeyip başka bir dilbilgisel görevde kullanılabilen biçimdir. Burada fiil derken bir iş, oluş veya durumu anlatan sözcüğü; sıfat derken bir varlığın nasıl olduğunu söyleyen sözcüğü kastediyoruz. Dancadaki datids tillægsform, yani geçmiş zaman ortacı, daha önce førnutid yapısında karşınıza çıkan skrevet, købt, lukket gibi biçimlerdir. Jeg har skrevet et brev «Bir mektup yazdım» cümlesindeki skrevet, bu kez et skrevet brev «yazılmış bir mektup» içinde mektubu niteleyebilir.

Türkçede «boyanmış ev», «satın alınmış arabalar» ve «kapatılmış kapı» ifadeleri bu düşünceyi kavramayı kolaylaştırır. Fakat Türkçede «boyanmış» sözcüğü, evler çoğul olduğunda değişmez. Dancada ise isimle uyum, yani niteleyici sözcüğün nitelediği sözcüğe göre biçim değiştirmesi, önemlidir. İsim, insan, nesne, yer veya kavram adı veren sözcüktür; burada hus «ev» ve biler «arabalar» gibi sözcüklerden söz ediyoruz.

Bu konu C1 düzeyinde, bilinen fiil biçimlerini daha hassas kullanma becerisi olarak ele alınır. Gazete haberlerinde, ürün açıklamalarında, iş yazışmalarında ve günlük konuşmada sık görülür. Asıl hedef yalnızca bir ek tablosunu öğrenmek değildir: Bir ifadenin yapılan işi mi, işin sonucunu mu, yoksa kalıcı bir niteliği mi öne çıkardığını da anlayabilmektir.

Yapı nasıl işler?

1. Önce zaman yapısını ve sıfat görevini ayırın

Aynı sözcük farklı yerlerde farklı işler yapabilir:

• Hun har malet huset. — Evi boyadı.
• Vi købte et malet hus. — Boyanmış bir ev satın aldık.

İlk cümlede har malet, yapılan işi anlatan bir fiil yapısıdır. İkinci cümlede malet, evin nasıl bir ev olduğunu söyler. Yardımcı fiil, başka bir fiille birlikte zaman veya benzeri bir anlam kuran fiildir; ilk örnekte har bu görevdedir.

Har ile kurulan tamamlanmışlık yapısında ortaç, kişinin veya sayının değişmesiyle değişmez:

• Jeg har købt en bil. — Bir araba satın aldım.
• Vi har købt to biler. — İki araba satın aldık.

İki cümlede de købt vardır. Buna karşılık arabaları sıfatla nitelediğimizde de købte biler «satın alınmış olan arabalar» deriz. Biçimi belirleyen, yalnızca yakındaki ismin çoğul olması değil, ortacın o ismi niteleyip nitelemediğidir.

2. İsmin önündeki temel uyum

Dancada isimlerin iki dilbilgisel cinsiyeti vardır: en ile kullanılan ortak cinsiyet ve et ile kullanılan nötr cinsiyet. Dilbilgisel cinsiyet, sözcüğün ait olduğu biçim grubudur; canlıların cinsiyetiyle aynı şey değildir. Bu derste tekil bir varlığı, çoğul birden fazla varlığı belirtir.

Birçok geçmiş zaman ortacında iki tekil cinsiyet aynı görünür. Örneğin malet, hem en hem et grubunda kullanılabilir. Bu nedenle normal sıfatlardan bildiğiniz «nötrde mutlaka bir -t ekle» alışkanlığını burada mekanik olarak uygulamayın.

Aşağıdaki tablodaki ilk iki sütun belirsiz kullanımdır: Henüz belirli bir nesneyi göstermeyen «bir kapı» veya «bir ev» gibi ifadeler. Son sütun ise hangi varlığın kastedildiğinin belli olduğu kullanımı gösterir.

Ortak cinsiyet, tekil	Nötr cinsiyet, tekil	Çoğul	Belirli tekil	Türkçe anlam
en malet væg	et malet hus	malede huse	det malede hus	boyanmış duvar / ev / evler / belirli ev
en lukket dør	et lukket vindue	lukkede døre	den lukkede dør	kapalı kapı / pencere / kapılar / belirli kapı
en købt bil	et købt hus	købte biler	den købte bil	satın alınmış araba / ev / arabalar / belirli araba
en skrevet bog	et skrevet brev	skrevne bøger	den skrevne bog	yazılmış kitap / mektup / kitaplar / belirli kitap

En skrevet bog dilbilgisel olarak «yazılmış bir kitap» demektir. Bununla birlikte, kitapların zaten yazılmış olduğunu çoğu durumda bildiğimiz için günlük dilde tek başına pek bilgi katmaz. Bir karşıtlık olduğunda veya nasıl yazıldığını belirttiğimizde daha anlamlı olur: en håndskrevet bog «elle yazılmış bir kitap». Et skrevet brev ile en mundtlig besked «sözlü bir mesaj» arasındaki karşıtlık da daha açık bir kullanım bağlamıdır.

3. Çoğul ve belirli biçimler tek bir yolla oluşmaz

En yararlı üç örüntü şunlardır. Bunlar bütün fiilleri kapsayan tek bir otomatik kural değildir; yeni bir sözcükte çoğul ve belirli sıfat biçimini de kontrol etmek gerekir.

Tekil temel biçim	Çoğul ve belirli sıfat biçimi	Açıklama
malet → malede	malede	Sondaki biçim değişir; çoğulda boyanmış anlamı sürer.
lukket → lukkede	lukkede	Kapalı kapılar ve belirli kapı için kullanılır.
respekteret → respekterede	respekterede	Saygı duyulan kişiler ve belirli kişi için kullanılır.
købt → købte	købte	Bu grupta temel biçime bir e gelir.
solgt → solgte	solgte	Satılmış nesneleri niteler.
skrevet → skrevne	skrevne	Düzensiz bir biçimdir; ayrıca öğrenilir.
brudt → brudte	brudte	Kırılmış veya bozulmuş şeyleri niteler.

Özellikle malet → malede ile skrevet → skrevne arasındaki farkı kaydedin. Her -et bitişini aynı biçimde değiştirmek doğru sonuç vermez. Ezberi yalnız biçim üzerinden değil, küçük bir ifade üzerinden yapın: malede vægge «boyanmış duvarlar», skrevne regler «yazılı kurallar».

4. Belirli tekilde de çoğula benzeyen biçim gelir

Den ortak cinsiyette, det nötr cinsiyette, de ise çoğulda belirli bir ismi göstermek için kullanılır. İsmin önünde sıfat olduğunda temel düzen şöyledir:

• den lukkede dør — kapalı olan kapı
• det lukkede vindue — kapalı olan pencere
• de lukkede døre — kapalı olan kapılar

Buradaki lukkede, ilk iki ifadede tek bir nesneyi niteler. Dolayısıyla bu biçimi görünce «mutlaka çoğul» diye düşünmeyin. Çoğul dışında belirli kullanım da aynı biçimi gerektirebilir.

Sıfatlı belirli yapıda isme ayrıca belirli son ek getirmeyin: døren «kapı» biçimini doğrudan bu dizilişe taşımak yerine den lukkede dør kullanın. İyelik sözcükleri, yani bir şeyin kime ait olduğunu gösteren sözcükler, de benzer biçimi gerektirir:

• min købte bil — satın aldığım arabam
• mit skrevne brev — yazdığım mektubum
• hendes malede billeder — onun boyadığı resimler

Türkçedeki doğal karşılık her zaman «satın alınmış» veya «yazılmış» olmak zorunda değildir. Sahiplik ve bağlam, «aldığım araba» gibi bir çeviriyi daha uygun kılabilir.

5. Cümlede nitelik bildiren kullanım

Ortaç, yalnızca ismin önünde bulunmaz. Yüklem, cümlenin bir kişi veya şey hakkında söylediği ana bilgidir. Er «dır / durumda» ve virker «görünüyor» gibi fiillerden sonra bir nitelik bildirebilir:

• Døren er lukket. — Kapı kapalı.
• Dørene er lukkede. — Kapılar kapalı.
• Hun virker bekymret. — Endişeli görünüyor.
• De virker bekymrede. — Endişeli görünüyorlar.

Bu örneklerde durum veya nitelik öne çıkar; çoğul sıfat uyumu görülebilir. Ancak her er + ortaç birleşimini aynı kuralla açıklamak yanıltıcıdır. Er ayrıca fiil yapılarında da kullanılabilir. Eylem bildiren edilgen yapılarda ortaç değişmeden kalabilir; bu ayrımı ileri kullanım bölümünde inceleyeceğiz.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde çeviriler, Türkçede en doğal karşılığı verecek biçimde düzenlenmiştir. Özellikle «kapalı», «endişeli» ve «saygın» gibi sözcüklerin her zaman bir geçmiş eylemi açıkça anlatmadığına dikkat edin.

Danca	Türkçe	Dikkat edilecek nokta
Vi købte et malet hus.	Boyanmış bir ev satın aldık.	Nötr tekilde temel biçim korunur.
De købte biler står i garagen.	Satın alınmış arabalar garajda duruyor.	İsmin önünde çoğul sıfat biçimi vardır.
Han er respekteret.	Ona saygı duyuluyor.	Bağlama göre saygın bir kişi olduğu da anlatılabilir.
Jeg lagde det skrevne brev i en kuvert.	Yazılmış olan mektubu bir zarfa koydum.	Belirli nötr tekilde düzensiz sıfat biçimi kullanılır.
Vi følger de skrevne regler.	Yazılı kurallara uyuyoruz.	Çoğulda aynı düzensiz biçim görülür.
Den lukkede dør fører til kælderen.	Kapalı olan kapı bodruma açılıyor.	Sıfatlı belirli yapıda isim temel biçimdedir.
Dørene er lukkede om natten.	Kapılar geceleri kapalıdır.	Çoğul bir durum bildiriliyor.
Hun virker bekymret for sin søn.	Oğlu için endişeli görünüyor.	Fiilden türeyen biçim, kişinin durumunu anlatıyor.
De bekymrede forældre ringede til skolen.	Endişeli veliler okulu aradı.	Kişileri niteleyen çoğul sıfat biçimi var.
Vi har købt to brugte stole.	İki kullanılmış sandalye satın aldık.	Zaman yapısındaki ortaç değişmez; sandalyeleri niteleyen sıfat çoğuldur.
Det nymalede rum lugter af maling.	Yeni boyanmış oda boya kokuyor.	Birleşik sıfat da belirli biçime girer.
De solgte billetter kan ikke refunderes.	Satılmış biletlerin ücreti iade edilemez.	Satışın sonucunu taşıyan biletler niteleniyor.
Brevene er skrevet på dansk.	Mektuplar Danca yazılmış.	Edilgen fiil yapısında ortaç, çoğul özneye rağmen değişmez.

Sık yapılan hatalar

1. İsmin önündeki çoğul uyumunu unutmak

• Yanlış: Vi købte to malet huse.
• Doğru: Vi købte to malede huse. — Boyanmış iki ev satın aldık.
• Neden? Burada boyama fiilinin zamanı kurulmaz; iki ev nitelenir. Çoğul ismin önünde sıfat biçimi gerekir. Türkçedeki «boyanmış evler» ifadesinde «boyanmış» değişmediği için bu ayrımı gözden kaçırmak kolaydır.

2. Her biçime yalnızca e eklemek

• Yanlış: de skrevete breve
• Doğru: de skrevne breve — yazılmış olan mektuplar
• Neden? Düzensiz ortaçların sıfat biçimleri ayrı öğrenilmelidir. Aynı şekilde malet için de sonuç malede olur; yalnız sona bir harf eklemek yeterli değildir.

3. Belirli tekilde temel biçimi bırakmak

• Yanlış: det malet hus
• Doğru: det malede hus — boyanmış olan ev
• Neden? Tek bir evden söz edilse bile det ile kurulan belirli sıfat yapısı farklı biçim ister. Buradaki değişim çoğuldan değil, belirli kullanımdan kaynaklanır.

4. İsme fazladan belirli son ek eklemek

• Yanlış: den lukkede døren
• Doğru: den lukkede dør — kapalı olan kapı
• Neden? Bu yapıda belirli anlamı öndeki den taşır. Sıfatsız døren biçiminin son ekini aynı ifadeye yeniden eklemeyin.

5. Sıfat uyumunu tamamlanmışlık yapısına taşımak

• Yanlış: Vi har købte bilerne.
• Doğru: Vi har købt bilerne. — Arabaları satın aldık.
• Neden? Har købt bir fiil yapısıdır. Nesne, yapılan işten etkilenen veya işin yöneldiği şeydir; burada arabalar nesnedir. Nesnenin çoğul olması, bu yapıdaki ortacı çoğul sıfata dönüştürmez.

6. Nötr tekilde gereksiz bir t eklemek

• Yanlış: et lukkett vindue
• Doğru: et lukket vindue — kapalı bir pencere
• Neden? Lukket zaten bu kullanım için gereken biçimdir. Normal sıfatlarla öğrendiğiniz ekleme alışkanlığını, sözcüğün sonuna bakmadan uygulamayın.

Kullanım notları

Günlük dilde en çok durum bildiren biçimler duyulur

Lukket «kapalı», bekymret «endişeli», interesseret «ilgili» ve brugt «kullanılmış» gibi biçimler gündelik dilde çok yaygındır. Bunları her seferinde zihninizde uzun bir fiil cümlesine açmanız gerekmez. En brugt cykel, alışveriş bağlamında doğal olarak «ikinci el bir bisiklet» demektir; «kullanılmış bir bisiklet» çevirisi doğru olsa da her bağlamda en doğal seçenek değildir.

Buna karşılık her fiilin ortacını ismin önüne koymak aynı derecede doğal olmayabilir. Seçtiğiniz nitelik, dinleyiciye yararlı bir bilgi vermelidir. «Boyanmış bir ev» ile «boyanmamış bir ev» arasında anlamlı bir ayrım vardır; «yazılmış bir kitap» ise ancak bağlam belirli bir karşıtlık kuruyorsa işe yarar.

Kısa nitelemeler resmî metinlerde yoğundur

İş yazışmalarında de vedhæftede dokumenter «ekteki belgeler» ve den underskrevne aftale «imzalanmış sözleşme» gibi ifadeler sık görülür. Bunlar tek başına yapay veya eski değildir. Fakat ortacın önüne birden fazla ayrıntı yığıldığında ifade ağırlaşabilir. Günlük konuşmada daha açık bir yan cümle, yani ana cümlenin içinde ek bilgi veren küçük bir cümle, çoğu zaman daha rahat anlaşılır.

Biçimin adındaki geçmişlik, her kullanımda zaman belirtmez

Butikken er lukket i morgen «Mağaza yarın kapalı» cümlesi gelecek zamana gönderme yapar. Lukket biçiminin adı geçmiş zaman ortacı olsa da burada mağazanın yarınki durumunu bildirir. Gerçek zaman bilgisini cümlenin tamamından, özellikle zaman ifadelerinden çıkarın.

Temelin ötesinde: ileri kullanım

Durum ile edilgen eylem arasındaki sınır

Edilgen yapı, işi yapanı merkeze almak yerine işten etkilenen kişi veya şeyi öne çıkarır. Brevene er skrevet på dansk «Mektuplar Danca yazılmış» cümlesinde mektupların yazılması anlatılır; kimin yazdığı belirtilmeyebilir. Buradaki skrevet biçimi, özne çoğul olduğu için otomatik olarak skrevne olmaz. Özne, cümlede hakkında bilgi verilen veya eylemi yapan kişi ya da şeydir; bu örnekte mektuplardır.

Aşağıdaki karşılaştırma iyi bir başlangıçtır:

• Dørene er lukkede. — Kapılar kapalı. Mevcut durum öne çıkar.
• Dørene bliver lukket klokken otte. — Kapılar saat sekizde kapatılıyor. Kapatma eylemi öne çıkar.

Bliver + ortaç yapısı bir eylemin gerçekleşmesini belirginleştirir; bu edilgen yapıda lukket değişmeden kalır. Er + ortaç ise daha çok yoruma açıktır. Han er respekteret hem «O saygın biridir» türü bir nitelik okumasına hem de «Ona saygı duyuluyor» türü edilgen bir okumaya elverişlidir.

Bunu «er varsa sıfat, bliver varsa fiil» diye ezberlemeyin. Bazı ortaçlarda durum ile sonuç anlamı iç içe geçer; sözcüğün sıfatlaşma derecesi ve kullanım alışkanlığı da önemlidir. Dørene er lukket biçimi de kapatma işinin tamamlanmış sonucu olarak kullanılabilir. İsmin önündeki açık sıfat uyumu ile yardımcı fiilli yapının değişmeyen ortacını ayırmak, bütün yüklem örneklerini tek kurala zorlamaktan daha güvenilir bir yoldur.

Sıfatlaşmış biçimler ve farklı tekil sonları

Bazı fiilden türemiş sıfatlarda en ve et grubunun tekil biçimleri de farklıdır. Örneğin fryse «donmak» fiiliyle bağlantılı donmuşluk anlamında şu diziyi görebilirsiniz:

Danca	Türkçe	Kullanım
en frossen sø	donmuş bir göl	Ortak cinsiyette tekil sıfat.
et frossent vandrør	donmuş bir su borusu	Nötr tekilde farklı sıfat biçimi.
frosne søer	donmuş göller	Çoğul sıfat biçimi.
den frosne sø	donmuş olan göl	Belirli tekil sıfat biçimi.
Søen er frosset til.	Göl donup buz tuttu.	Olayın tamamlandığını anlatan fiil yapısı.

Buradan «her ortaç ortak cinsiyette -en, nötrde -ent olur» sonucu çıkmaz. Bu, tek tek sözcüklerde öğrenilen bir sıfat örüntüsüdür. Sözlükte yalnız fiilin tamamlanmışlık biçimine değil, sıfat olarak verilen biçimlerine de bakın.

Birleşik sözcükler ve ayrıntılı nitelemeler

Dancada bir ortacın önüne başka bir unsur eklenerek birleşik sıfat yapılabilir:

• et nymalet værelse — yeni boyanmış bir oda
• de nymalede værelser — yeni boyanmış odalar
• et håndskrevet brev — elle yazılmış bir mektup
• de håndskrevne breve — elle yazılmış olan mektuplar

Başa bir unsur eklenmesi, sondaki uyumu ortadan kaldırmaz. Håndskrevet sözcüğünün belirli ve çoğul biçimi, temelindeki skrevet örüntüsünü sürdürür.

Ortacın etrafında ayrı sözcüklerle daha uzun bir niteleme de kurulabilir. Resmî bir metindeki den af kommunen godkendte plan «belediyenin onayladığı plan» buna örnektir. Plan tekil olsa da belirli sıfat yapısı içinde godkendte kullanılır. Daha açık bir karşılık şudur: den plan, som kommunen har godkendt «belediyenin onayladığı plan». İkinci yapıda har godkendt artık yan cümlenin fiilidir; dolayısıyla ortaç sıfat uyumuna girmez.

Bir niteliğin derecesini belirtmek

Bazı sıfatlaşmış ortaçlar derece bildiren sözcüklerle kullanılabilir:

• Hun er meget interesseret i historie. — Tarihe çok ilgi duyuyor.
• De virker mere bekymrede i dag. — Bugün daha endişeli görünüyorlar.

Fakat bundan her ortaç için aynı kullanımın doğal olduğu sonucu çıkmaz. Solgt «satılmış» gibi bir sonuç çoğu bağlamda dereceye değil, gerçekleşip gerçekleşmediğine göre değerlendirilir. Bir sözcüğün fiilden gelmesi, onu bütün sıfat işlemlerine aynı biçimde açmaz. Yeni ifadeleri, yalnız kuramsal olarak kurulabiliyor diye değil, gerçek kullanımlarını görerek öğrenin.

Çalışma önerileri

1. Sözcüğü üçlü bir dizide kaydedin. Örneğin et lukket vindue → det lukkede vindue → lukkede vinduer. Yanına «kapalı bir pencere → kapalı olan pencere → kapalı pencereler» yazın. Böylece yalnız çoğulu değil, belirli tekili de çalışmış olursunuz. Aynı alıştırmayı købt, malet ve skrevet ile yapın.

2. Aynı ortacı iki görevde kullanın. Vi har købt stole «Sandalye satın aldık» ve de købte stole «satın alınmış sandalyeler» gibi çiftler oluşturun. Kendinize «Bir işi mi anlatıyorum, bir ismi mi niteliyorum?» diye sorun. Çoğul bir isim görünce hemen ek değiştirmek yerine görevi tespit etmeyi alışkanlık hâline getirin.

3. Kısa gerçek metinlerde biçimleri işaretleyin. İkinci el ilanlarında, mağaza duyurularında ve iş e-postalarında fiilden türemiş nitelemeleri bulun. Her birinin yanına tekil, çoğul veya belirli yazın. Bir yüklem örneğinde kararsız kalırsanız onu zorla sınıflandırmak yerine bütün cümleyi kaydedin; durum ve eylem ayrımı, bağlamla birlikte daha kolay anlaşılır.

İlgili konular

• Ön bilgi: Tamamlanmış geçmiş zaman: førnutid — Ortaçların yardımcı fiille nasıl kullanıldığını hatırlatır. Buradaki sıfat kullanımını, zaman yapısındaki değişmeyen biçimden ayırmak için bu temel önemlidir.