De voornaamwoorden en en hi in het Catalaans

In het kort

En vervangt vooral een onbepaalde hoeveelheid of een zinsdeel met de: En tinc tres (‘Ik heb er drie’) en En parlem (‘We praten erover’). Hi verwijst vooral naar een plaats, richting of aanvulling met een ander voorzetsel: Hi vaig (‘Ik ga erheen’) en Hi penso (‘Ik denk eraan’). Beide lijken in het Nederlands vaak op er, maar hun Catalaanse functie bepaalt welke vorm nodig is.

Overzicht

En en hi zijn pronoms febles: zwakke voornaamwoorden, dus korte woorden zonder eigen klemtoon die dicht bij het werkwoord staan. Ze vervangen informatie die al bekend is. In plaats van Vols cafè? — Sí, vull cafè zegt men natuurlijker Vols cafè? — Sí, en vull. Het tweede cafè hoeft niet terug te komen, omdat en die betekenis overneemt.

Op B1-niveau leer je niet alleen wat deze vormen vervangen, maar ook waar ze in de zin staan. Dat is belangrijk: en en hi zijn in alledaags Catalaans geen versiering die je naar believen kunt weglaten. Zinnen zonder het vereiste voornaamwoord kunnen onnatuurlijk, onvolledig of zelfs anders van betekenis klinken.

Voor een Nederlandstalige is er een nuttig vertrekpunt, maar geen automatische vertaling. Het Nederlandse er kan naar een hoeveelheid verwijzen (ik heb er twee), naar een plaats (ik woon er) of deel zijn van een voornaamwoordelijk bijwoord (erover, eraan, ermee). Het Catalaans verdeelt die taken voornamelijk over en en hi. Leer daarom eerst de Catalaanse basiszin kennen: parlar de, pensar en, anar a en venir de leiden niet allemaal tot hetzelfde voornaamwoord.

Hoe het werkt

De hoofdkeuze

Vorm	Hoofdfunctie	Volledige Catalaanse vorm	Met voornaamwoord
en	een onbepaalde zaak of hoeveelheid	Tinc tres germans.	En tinc tres.
en	een aanvulling met de	Parlem del viatge.	En parlem.
en	herkomst met de	Vinc de Tarragona.	En vinc.
hi	plaats of richting	Treballo a casa.	Hi treballo.
hi	een aanvulling met een ander voorzetsel	Penso en el problema.	Hi penso.
hi	de vaste bestaansconstructie haver-hi	Hi ha una farmàcia.	hi hoort bij het werkwoord

Een aanvulling is een zinsdeel dat de betekenis van een werkwoord compleet maakt. In parlar del viatge vertelt del viatge waarover iemand praat. In pensar en el problema vertelt en el problema waaraan iemand denkt.

En bij een onbepaalde hoeveelheid

Gebruik en als het vervangen zelfstandig naamwoord — een woord voor een persoon, zaak of begrip — onbepaald is of als je er een hoeveelheid van noemt. Een getal of hoeveelheidswoord blijft in de zin staan; en vervangt alleen datgene wat geteld of gemeten wordt.

• Tinc cinc pomes → En tinc cinc.
• Vull una mica de pa → En vull una mica.
• No queda gens de llet → No en queda gens.
• Quantes cadires necessites? → Quantes en necessites?

Ook een onbepaald lidwoord blijft staan: Tens una entrada? — Sí, en tinc una. In de Nederlandse vertaling staat dan vaak er, maar soms klinkt een vertaling zonder er natuurlijker: Vols sopa? — En vull is gewoon ‘Wil je soep? — Ja, dat wil ik/wat graag.’ De grammaticale reden blijft dezelfde: het gaat niet om één al aangewezen, bepaalde portie soep.

Vergelijk dat met een bepaald lijdend voorwerp (de concrete persoon of zaak die de handeling rechtstreeks ondergaat):

• Vols cafè? — Sí, en vull. — Wil je koffie? — Ja, graag.
• Vols el cafè? — Sí, el vull. — Wil je de koffie? — Ja, die wil ik.
• Tens les claus? — Sí, les tinc. — Heb je de sleutels? — Ja, ik heb ze.

Bij een specifieke zaak met el, la, els of les gebruik je dus doorgaans het bijpassende lijdend-voorwerpspronomen, niet en.

En voor zinsdelen met de

Als een werkwoord of uitdrukking een aanvulling met de heeft, kan en het hele zinsdeel vervangen:

• Parlen de política → En parlen.
• Dubto del resultat → En dubto.
• S'ha adonat de l'error → Se n'ha adonat.
• Et recordes d'aquell restaurant? → Te'n recordes?

Let op de samentrekkingen del (de + el) en dels (de + els): ook daarin zit het voorzetsel de. Parlem dels preus wordt daarom En parlem.

En kan bovendien een plaats van herkomst vervangen wanneer die met de wordt ingeleid: Surto de l'oficina wordt En surto. Dit is een belangrijk contrast met de bestemming of locatie, waarvoor meestal hi wordt gebruikt: Vaig a l'oficina → Hi vaig.

Hi voor plaats en richting

Gebruik hi voor de plaats waar iets gebeurt en voor de bestemming van een beweging:

• Vivim a Girona → Hi vivim.
• Els nens juguen al carrer → Hi juguen.
• Aniràs al mercat? → Hi aniràs?
• Deixa el llibre damunt la taula → Deixa-hi el llibre.

Het bijwoord allà betekent nadrukkelijk ‘daar’. Hi is daarentegen een onbeklemtoond voornaamwoord bij het werkwoord. Je kunt Allà no hi vaig mai zeggen: ‘Daar ga ik nooit heen.’ Allà legt nadruk op de plek; hi vervult de grammaticale verwijzing bij anar.

Bij herkomst met de kiest het Catalaans echter en: Vens de Mallorca? — Sí, en vinc. Onthoud het paar anar a → hi tegenover venir de → en.

Hi voor andere voorzetselaanvullingen

Hi vervangt vaak een niet-persoonlijke aanvulling die met a, en, amb, per, sobre of een ander voorzetsel begint, zolang de niet de bepalende verbinding is:

• Penso en la reunió → Hi penso.
• Estic d'acord amb la decisió → Hi estic d'acord.
• Renuncia al càrrec → Hi renuncia.
• Insisteix en aquesta qüestió → Hi insisteix.

Kijk niet alleen naar één los voorzetsel, maar leer de hele verbinding. Parlar de la proposta levert en op; insistir en la proposta levert hi op.

Een zinsdeel met a dat een ontvanger aanduidt, is een andere functie. Dat is een meewerkend voorwerp (aan of voor wie iets wordt gedaan) en krijgt bij een persoon gewoonlijk li of els, niet hi:

• Dono el llibre a la Núria → Li dono el llibre.
• niet: Hi dono el llibre in de betekenis ‘Ik geef Núria het boek.’

De plaats in de zin

Voor een vervoegd werkwoord staat het voornaamwoord ervoor. Bij een infinitief (de onbepaalde vorm zoals anar), een gerundium (een vorm op -ant of -ent die een voortgaande handeling uitdrukt) en een bevestigend bevel wordt het meestal achter het werkwoord vastgeschreven.

Constructie	Plaats	Voorbeeld
vervoegd werkwoord	ervoor	En compro dos. / Hi vaig.
ontkenning	na no, vóór het werkwoord	No en queda. / No hi anem.
samengestelde werkwoordstijd	vóór het hulpwerkwoord	N'he comprat tres.
infinitief	vóór de vervoegde vorm of achter de infinitief	Hi vull anar. / Vull anar-hi.
gerundium	vast erachter	Estic pensant-hi.
bevestigend bevel	vast erachter	Parla'n. / Posa-hi sal.
ontkennend bevel	vóór de werkwoordsvorm	No en parlis. / No hi posis sal.

Voor een klinker of stomme h wordt en meestal n': n'agafo dos, n'he vist molts. Achter een infinitief of gerundium verschijnt vaak -ne: parlar-ne, sortint-ne. Na sommige bevelsvormen zie je 'n: agafa'n dos. Hi krijgt geen apostrof: hi anem, anar-hi, pensa-hi.

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Opmerking
Vols cafè? — Sí, en vull.	Wil je koffie? — Ja, graag.	en vervangt een onbepaalde hoeveelheid koffie.
Quants llibres tens? — En tinc quatre.	Hoeveel boeken heb je? — Ik heb er vier.	Het getal blijft staan.
Tens entrades? — En tinc dues.	Heb je kaartjes? — Ik heb er twee.	dues past bij het vrouwelijke entrades.
No en compris tants.	Koop er niet zoveel.	Ontkennend bevel: en staat vóór het werkwoord.
Parleu del canvi? — En parlem sovint.	Praten jullie over de verandering? — We praten er vaak over.	del canvi is een zinsdeel met de.
Vens de Girona? — Sí, en vinc ara.	Kom je uit Girona? — Ja, ik kom er nu vandaan.	Herkomst met de vraagt en.
Vas a Barcelona? — Sí, hi vaig demà.	Ga je naar Barcelona? — Ja, ik ga er morgen heen.	Richting of bestemming vraagt hi.
Els nens juguen al jardí? — Sí, hi juguen.	Spelen de kinderen in de tuin? — Ja, ze spelen er.	hi vervangt de locatie.
Penses en l'examen? — Hi penso massa.	Denk je aan het examen? — Ik denk er te veel aan.	pensar en krijgt hi.
Estàs d'acord amb la proposta? — Sí, hi estic d'acord.	Ben je het eens met het voorstel? — Ja, ik ben het ermee eens.	hi vervangt amb la proposta.
Vull anar-hi aquest vespre.	Ik wil er vanavond heen gaan.	hi staat vast achter de infinitief.
Parlem-ne després.	Laten we er later over praten.	-ne staat achter een bevestigende bevelsvorm.
Hi ha molta gent a la plaça.	Er zijn veel mensen op het plein.	hi ha is de vaste bestaansvorm.
Quantes cadires hi ha? — N'hi ha sis.	Hoeveel stoelen zijn er? — Er zijn er zes.	en + hi wordt n'hi.
No hi havia cap farmàcia al poble.	Er was geen enkele apotheek in het dorp.	haver-hi kan ook in een verleden tijd staan.

Veelgemaakte fouten

Eén Nederlandse er-vertaling altijd met hi weergeven

• Fout: Tinc tres llibres. Hi tinc tres.
• Goed: Tinc tres llibres. En tinc tres.
• Waarom: het gaat om een aantal boeken. Het kwantitatieve Nederlandse er correspondeert hier met en, niet met hi.

En gebruiken voor een concrete, bepaalde zaak

• Fout: Tens les claus? — Sí, en tinc.
• Goed: Tens les claus? — Sí, les tinc.
• Waarom: les claus is een bepaald vrouwelijk meervoud en wordt door les vervangen. En past bij een onbepaalde hoeveelheid: Tens claus? — Sí, en tinc.

Het hoeveelheidswoord weglaten

• Fout: Quants germans tens? — En tinc.
• Goed: Quants germans tens? — En tinc dos.
• Waarom: en vervangt germans, maar geeft niet zelf aan hoeveel. Het antwoord heeft nog dos nodig.

Hi gebruiken voor herkomst

• Fout: Vens de Lleida? — Sí, hi vinc.
• Goed: Vens de Lleida? — Sí, en vinc.
• Waarom: de genoemde plek is het vertrekpunt en wordt met de ingeleid. Daarom is en nodig. Bij de bestemming krijg je Vas a Lleida? — Sí, hi vaig.

Elke aanvulling met a door hi vervangen

• Fout: Dones les claus a en Pau? — Sí, hi dono les claus.
• Goed: Dones les claus a en Pau? — Sí, li dono les claus.
• Waarom: a en Pau is de persoon die iets ontvangt, dus een meewerkend voorwerp. Gebruik li. Hi past wel bij een richting of niet-persoonlijke voorzetselaanvulling.

Het voornaamwoord als een los Nederlands woord plaatsen

• Fout: Vaig hi demà of vull anar hi.
• Goed: Hi vaig demà en vull anar-hi.
• Waarom: vóór een vervoegd werkwoord is hi een los woord vóór de werkwoordsvorm; achter een infinitief wordt het met een koppelteken vastgeschreven.

Gebruiksnotities

Haver-hi betekent dat iets bestaat of aanwezig is

De constructie haver-hi betekent ‘er zijn’, ‘er bestaan’ of ‘er aanwezig zijn’. In de tegenwoordige tijd is hi ha in de standaardtaal onveranderd, ook bij een meervoudig zelfstandig naamwoord:

• Hi ha un problema. — Er is een probleem.
• Hi ha dos problemes. — Er zijn twee problemen.

Andere tijden behouden hi: hi havia (‘er was/er waren’), hi haurà (‘er zal/er zullen zijn’) en hi va haver (‘er was/kwam’). Als je vervolgens het zelfstandig naamwoord door een hoeveelheid vervangt, komt en erbij: Hi ha cinc taules → N'hi ha cinc.

Niet elk Nederlands er krijgt een Catalaans voornaamwoord

In Er wordt hier veel gedanst kondigt het Nederlandse er vooral een onpersoonlijke zin aan. Dat is niet dezelfde functie als ‘ervan’ of ‘daar’. Vertaal zulke zinnen als geheel; voeg niet automatisch en of hi toe. Omgekeerd kan het Catalaans een voornaamwoord vereisen waar een natuurlijke Nederlandse vertaling geen er bevat: No me'n recordo betekent eenvoudig ‘Ik herinner het me niet’.

Personen en nadruk

Bij voorzetselgroepen die naar personen verwijzen, blijft een beklemtoonde vorm vaak staan wanneer de persoon belangrijk of contrasterend is: Penso en ella, no en ell (‘Ik denk aan haar, niet aan hem’). Een onbeklemtoond hi kan in passende context naar het eerder genoemde onderwerp verwijzen, maar leer persoonlijke verbindingen bij voorkeur als volledige patronen en gebruik de sterke vorm wanneer nadruk of duidelijkheid nodig is.

Verschillen binnen het taalgebied

En en hi behoren tot de standaardgrammatica en zijn zeer gewoon in grote delen van het Catalaanse taalgebied. In regionale omgangstaal kan hun frequentie of verdeling verschillen, onder meer in sommige Valenciaanse variëteiten. Voor verzorgd algemeen Catalaans blijven de regels in dit artikel een betrouwbare basis; bij luisteren is het normaal dat je daarnaast plaatselijke gewoonten hoort.

Verder dan de basis

Combinaties met andere zwakke voornaamwoorden

En en hi kunnen deel zijn van een groep van twee zwakke voornaamwoorden. De volgorde en spelling liggen vast:

• en + hi → n'hi: N'hi ha prou — Er zijn er genoeg.
• se + en → se'n: Se'n va — Hij/zij gaat weg.
• me + en → me'n: Me'n recordo — Ik herinner het me.
• te + en → te'n: Te'n dono dos — Ik geef je er twee.

Deze vormen moet je niet als een toevallige apostrof lezen. Elk deel heeft een functie. In N'hi ha tres verwijst en naar de getelde zaken en hoort hi bij haver-hi. De volledige regels voor volgorde en samentrekking horen bij gecombineerde zwakke voornaamwoorden op B2-niveau.

Werkwoorden waarin en of hi bij de vaste verbinding hoort

Sommige veelgebruikte werkwoorden en uitdrukkingen worden praktisch als één geheel met het voornaamwoord geleerd:

• anar-se'n — weggaan: Me'n vaig ara.
• adonar-se'n — het beseffen, het merken: No se n'ha adonat.
• sortir-se'n — zich redden, erin slagen: Se'n sortirà.
• acostumar-s'hi — eraan wennen: Ja m'hi he acostumat.
• veure-hi — kunnen zien: Amb aquesta llum no hi veig.

De betekenis is hier soms meer dan de optelsom van werkwoord plus een letterlijk ‘ervan’ of ‘daar’. Bewaar daarom de hele vorm in je woordenschat.

Hi als vervanger van een toestand

Op een gevorderd niveau kom je hi ook tegen als vervanging van een predicatieve aanvulling: een woordgroep die een toestand of eigenschap van het onderwerp beschrijft. Bijvoorbeeld: S'ha tornat molt desconfiat kan in de juiste context S'hi ha tornat worden. Dit geldt niet voor elk koppelwerkwoord. Bij ser, estar en semblar wordt een eigenschap vaak door ho vervangen: És difícil? — Ho és. Leer zulke patronen per werkwoord in plaats van hi algemeen als ‘eigenschap’ te gebruiken.

Oefentips

1. Sorteer Nederlandse zinnen met er op functie. Schrijf bij ik heb er drie ‘hoeveelheid → en’, bij ik woon er ‘plaats → hi’ en bij ik praat erover eerst de Catalaanse verbinding parlar de → en. Zo voorkom je woord-voor-woordvertaling.
2. Oefen met vraag en kort antwoord. Maak reeksen als Quants llibres tens? — En tinc dos, Vas al centre? — Sí, hi vaig en Parles del curs? — Sí, en parlo. Korte antwoorden dwingen je het juiste voornaamwoord echt te gebruiken.
3. Leer werkwoord en voorzetsel samen. Noteer niet alleen pensar, parlar en acostumar-se, maar pensar en → hi, parlar de → en en acostumar-se a → hi. Voeg daarna één voorbeeld vóór een vervoegd werkwoord en één vorm achter een infinitief toe.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Zwakke voornaamwoorden — legt de basisvormen en hun plaats bij het werkwoord uit.
• Volgende stap: Gecombineerde zwakke voornaamwoorden — behandelt vaste combinaties als me'l, se'n, li ho en n'hi.