Nghệ thuật kể chuyện trong tiếng Yoruba
Ọ̀nà Ìtàn Sísọ
Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Yoruba trên Settemila Lingue.
Nắm nhanh
Kể chuyện truyền thống bằng tiếng Yoruba là một hoạt động có sự tham gia của người nghe: người kể gọi Àlọ́ ò!, người nghe đáp Àlọ́! rồi câu chuyện bắt đầu. Cụm Ní ìgbà kan rí đặt bối cảnh “ngày xửa ngày xưa”; diễn biến tiếp theo được làm rõ bằng ngữ cảnh, các từ chỉ trình tự và những dấu hiệu như ń hay ti, chứ không bằng một dạng động từ quá khứ dành riêng cho truyện. Lời thoại, đoạn hát và câu kết tạo nhịp kể, nhưng không phải truyện nào cũng phải có đủ mọi thành phần.
Tổng quan
Ọ̀nà Ìtàn Sísọ là cách tổ chức và trình bày câu chuyện. Ở trình độ C1, mục tiêu không chỉ là kể đúng chuyện gì xảy ra trước, chuyện gì xảy ra sau, mà còn là biết lúc nào nên dừng, nhắc lại, chuyển sang lời nhân vật hoặc mời người nghe cùng đáp. Bạn có thể gặp những đặc điểm này trong truyện dân gian được kể trực tiếp, bản ghi âm, sách truyện và các bản phỏng theo truyền thống truyền miệng.
Với người Việt, “ngày xửa ngày xưa” là một điểm tựa dễ hiểu. Tuy vậy, đừng xem toàn bộ cách kể Yoruba như một bản thay từ của truyện cổ tích tiếng Việt. Lời gọi mở đầu có chỗ dành cho người nghe đáp lại; đoạn hát có thể nằm ngay trong diễn biến; một câu kết có thể làm nhiệm vụ báo hết truyện mà không phải là lời tóm tắt nội dung. Cũng cần phân biệt àlọ́, gắn với lối kể truyện dân gian trong bài này, với ìtàn, từ có phạm vi rộng hơn, chỉ chuyện, lịch sử hoặc lời thuật lại tùy ngữ cảnh.
Cách tổ chức câu chuyện
1. Mở không gian kể chuyện
Một cách mở quen thuộc là:
- Người kể: Àlọ́ ò! — Có chuyện kể đây!
- Người nghe: Àlọ́! — Kể đi nào!
Bản dịch trên diễn đạt chức năng giao tiếp, không phải nghĩa từng từ. Đây là lối gọi–đáp, tức một người cất lời và người khác đáp theo một mẫu đã biết. Khi thực hành cùng bạn học, hãy để người kia thực sự đáp rồi mới kể tiếp. Nếu đọc cả hai phần không ngừng, bạn đã làm mất lượt tham gia của người nghe.
Sau đó có thể đặt bối cảnh bằng Ní ìgbà kan rí — “Ngày xửa ngày xưa” hoặc “Thuở nọ”. Cụm này đưa người nghe vào thời gian của truyện, không xác định một ngày tháng cụ thể. Nó không thay thế chủ thể hay hành động trong câu:
Ní ìgbà kan rí, ẹranko gbogbo pàdé.
Ngày xửa ngày xưa, tất cả các loài vật tụ họp.
Một khung thực hành hữu ích gồm năm phần: gọi–đáp, giới thiệu bối cảnh, nảy sinh vấn đề, xử lý vấn đề, rồi kết thúc. Đó là khung tập kể, không phải quy luật buộc mọi truyện Yoruba phải tuân theo.
2. Đặt mốc quá khứ rồi theo dõi diễn biến
Tiếng Yoruba không bắt động từ đổi hình thức theo quá khứ giống một số ngôn ngữ châu Âu. Động từ là từ chỉ hành động hoặc trạng thái, chẳng hạn dé “đến” và lọ “đi”. Trong truyện, một mốc thời gian đã nêu có thể đủ để các hành động sau được hiểu là xảy ra trong quá khứ.
Điều này khá gần tiếng Việt: sau “Hôm ấy”, ta có thể nói “Rùa đến, ngồi xuống rồi cất tiếng” mà không lặp “đã” trước từng hành động. Tương tự, đừng tự động thêm ti vào mọi câu Yoruba chỉ vì bản dịch tiếng Việt có thể dùng “đã”.
Các dấu hiệu trước động từ còn thể hiện thể, tức cách nhìn một sự việc là đang diễn ra, thường lặp lại hay đã hoàn thành. Chúng không chỉ trả lời câu hỏi “quá khứ hay hiện tại?”.
| Tiếng Yoruba | Nghĩa tiếng Việt | Vai trò trong câu chuyện |
|---|---|---|
| Ìjàpá dé. | Rùa đến. | Một sự kiện trong chuỗi kể; thời gian dựa vào bối cảnh. |
| Wọ́n ń kọrin. | Họ đang hát. | Đặt người nghe vào giữa hoạt động đang diễn ra; trong ngữ cảnh khác có thể nói về hoạt động thường lệ. |
| Wọ́n ti dé. | Họ đã đến rồi. | Nhấn mạnh việc đến đã hoàn thành ở mốc đang xét. |
| Wọ́n kò tíì dé. | Họ vẫn chưa đến. | Cho biết việc đến chưa xảy ra ở mốc đang xét. |
Wọ́n ń kọrin có thể là “Họ đang hát” trong hiện tại, nhưng cũng có thể là “Lúc ấy họ đang hát” trong truyện quá khứ. Ń không tự biến câu thành hiện tại. Với ti, hãy hỏi “việc gì đã xong trước hoặc tính đến thời điểm này?” thay vì coi nó là nhãn chung cho mọi sự kiện đã qua.
3. Nối các cảnh cho người nghe dễ theo dõi
Từ ngữ nối mạch kể là những từ giúp người nghe biết câu sau đang tiếp nối, đối lập hay kết luận câu trước. Học chúng theo nhiệm vụ sẽ dễ dùng hơn học một danh sách từ tương đương rời rạc.
| Cụm dùng khi kể | Cách hiểu tiếng Việt | Khi nào nên dùng |
|---|---|---|
| Ní ìgbà kan rí | Ngày xửa ngày xưa | Đặt khung thời gian xa, không xác định. |
| Ní ọjọ́ kan | Một hôm | Đưa một sự kiện cụ thể vào mạch truyện. |
| Lẹ́yìn náà | Sau đó | Chuyển sang việc hoặc cảnh tiếp theo. |
| Nígbà náà | Lúc ấy | Hướng sự chú ý vào thời điểm đang được kể. |
| Ṣùgbọ́n | Nhưng | Đưa vào trở ngại hoặc ý đối lập. |
| Nítorí náà | Vì vậy | Nêu kết quả hay hệ quả. |
| Ní ìkẹyìn | Cuối cùng | Dẫn tới đoạn giải quyết hoặc chặng cuối. |
Lẹ́yìn náà và nítorí náà không đổi cho nhau tùy ý. “Sau đó” chỉ thứ tự; “vì vậy” nói rằng có quan hệ nguyên nhân–kết quả. Nếu Rùa đến rồi Chim hát, chưa chắc Chim hát vì Rùa đến.
4. Cho nhân vật lên tiếng và xen đoạn hát
Lời thoại trực tiếp là lời nhân vật được giữ nguyên như khi họ nói. Mẫu đơn giản là nhân vật + sọ pé + lời nói, trong đó sọ pé dẫn vào nội dung được nói:
Ìjàpá sọ pé, “Ẹ dúró!”
Rùa nói: “Mọi người dừng lại đã!”
Trong lời kể, bạn nhìn nhân vật từ bên ngoài; trong lời thoại, cách gọi người và các từ như “tôi”, “chúng ta”, “hôm nay” thuộc về nhân vật đang nói. Ẹ trong lời yêu cầu trên hướng đến nhiều người; trong hoàn cảnh khác, nó còn có thể là cách nói kính trọng với một người.
Một đoạn hát xen kẽ có thể cho người nghe cùng tham gia, nhắc lại lời cầu cứu hoặc làm nổi bật một hành động. Khi chưa biết bài hát truyền thống nào chắc chắn, hãy tập bằng một câu ngắn do mình đặt và nói rõ đó là câu luyện tập, không gán cho nó nguồn gốc dân gian. Chẳng hạn, câu tự đặt Ẹ jẹ́ ká lọ! — “Nào, chúng ta cùng đi!” có thể được lặp lại sau mỗi chặng của bài tập kể.
5. Kết thúc nội dung và kết thúc buổi kể
Hai việc này có thể khác nhau. Câu Bẹ́ẹ̀ ni wọ́n fi ń gbé ní àlàáfíà — “Và thế là họ sống trong yên bình” — khép lại tình thế của các nhân vật. Một công thức như Ìtàn mi ti parí, kò sún mọ́ ẹ̀sẹ̀ ẹlẹ́sẹ̀ lại báo rằng người kể đã hết chuyện.
Trong công thức thứ hai, Ìtàn mi ti parí là “Chuyện tôi kể đã kết thúc”. Vế sau có hình ảnh “không đến gần chân người khác”, nhưng không nên ghép nghĩa từng chữ để suy ra tình tiết của truyện. Khi dịch cho người đọc Việt, có thể ghi chú đây là lời kết theo lối truyền thống; trong một bản kể tự nhiên, chức năng chính của cả câu là báo hết truyện. Không nên tự đổi nó thành “họ sống hạnh phúc mãi mãi”, vì như vậy đã thêm một kết cục không có trong câu.
Ví dụ trong ngữ cảnh
Bảng sau gồm những câu dùng để nhận diện từng thao tác kể. Chúng không phải một truyện dân gian có sẵn; cũng không nên nối tất cả thành một truyện duy nhất.
| Tiếng Yoruba | Tiếng Việt | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Àlọ́ ò! — Àlọ́! | Có chuyện kể đây! — Kể đi nào! | Bản dịch theo chức năng của lời gọi và tiếng đáp. |
| Ní ìgbà kan rí, ẹranko gbogbo pàdé. | Ngày xửa ngày xưa, tất cả các loài vật tụ họp. | Mở thời gian truyện và giới thiệu một sự kiện. |
| Ní ọjọ́ kan, Ìjàpá lọ sí ọjà. | Một hôm, Rùa đi chợ. | Đưa nhân vật vào một sự việc cụ thể. |
| Lẹ́yìn náà, ó rí ẹyẹ kan. | Sau đó, nó nhìn thấy một con chim. | Tiếp nối sự kiện; “nó” cần có đối tượng rõ trong đoạn trước. |
| Nígbà náà, àwọn ẹranko ń jó. | Lúc ấy, các con vật đang nhảy múa. | Hoạt động đang diễn ra làm nền cho cảnh. |
| Nígbà tí Ìjàpá dé, àwọn ẹranko ń kọrin. | Khi Rùa đến, các con vật đang hát. | Đặt một sự kiện vào giữa một hoạt động. |
| Ṣùgbọ́n Ìjàpá kò tíì dé. | Nhưng Rùa vẫn chưa đến. | Tạo đối lập với điều người nghe đang chờ đợi. |
| Nígbà tí Ìjàpá dé, àwọn ẹranko ti jẹun. | Khi Rùa đến, các con vật đã ăn xong. | Việc ăn đã hoàn thành trước lúc Rùa đến. |
| Ìjàpá sọ pé, “Ẹ dúró!” | Rùa nói: “Mọi người dừng lại đã!” | Chuyển từ lời người kể sang lời nhân vật. |
| Wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í kọrin. | Họ bắt đầu hát. | Đánh dấu lúc một hoạt động bắt đầu. |
| Òjò bẹ̀rẹ̀ sí í rọ̀; nítorí náà, wọ́n padà sí ilé. | Trời bắt đầu mưa; vì vậy, họ trở về nhà. | Nối nguyên nhân với kết quả. |
| Ní ìkẹyìn, gbogbo wọn padà sí ilé. | Cuối cùng, tất cả đều trở về nhà. | Đưa mạch kể tới chặng cuối. |
| Bẹ́ẹ̀ ni wọ́n fi ń gbé ní àlàáfíà. | Và thế là họ sống trong yên bình. | Kết bằng tình trạng tiếp diễn của nhân vật. |
| Ìtàn mi ti parí, kò sún mọ́ ẹ̀sẹ̀ ẹlẹ́sẹ̀. | Chuyện tôi kể đến đây là hết. | Dịch theo chức năng của lời kết, không theo từng chữ. |
Những lỗi thường gặp
1. Xem ti là dấu quá khứ bắt buộc
- Không phù hợp với ý định: Dùng Ní ọjọ́ kan, Ìjàpá ti lọ sí ọjà chỉ để nói “Một hôm, Rùa đi chợ”.
- Nên dùng: Ní ọjọ́ kan, Ìjàpá lọ sí ọjà.
- Vì sao: Câu có ti không sai tự thân, nhưng làm nổi bật việc Rùa đã đi rồi so với một mốc liên quan. Nếu chỉ muốn mở chuỗi sự kiện, không cần thêm ý hoàn thành ấy.
2. Thấy ń là lập tức hiểu thành hiện tại
- Hiểu sai trong truyện quá khứ: Nígbà tí Ìjàpá dé, àwọn ẹranko ń kọrin → “Khi Rùa đến, các con vật bây giờ đang hát”.
- Hiểu đúng: “Khi Rùa đến, các con vật đang hát.”
- Vì sao: Việc hát đang diễn ra ở thời điểm Rùa đến. Đừng tự thêm “bây giờ” chỉ vì thấy ń.
3. Dùng từ chỉ kết quả khi chỉ cần kể tiếp
- Không khớp ý định: Ìjàpá dé; nítorí náà, ẹyẹ kọrin, nếu chỉ muốn kể “Rùa đến, sau đó Chim hát”.
- Nên dùng: Ìjàpá dé. Lẹ́yìn náà, ẹyẹ kọrin.
- Vì sao: Câu đầu khiến người nghe tìm quan hệ “Rùa đến nên Chim hát”. Câu sau chỉ xác lập thứ tự. Cả hai đều có thể đúng, nhưng kể hai mối quan hệ khác nhau.
4. Dịch tiếng đáp như một câu trần thuật
- Không đúng chức năng: Àlọ́ ò! — Àlọ́! → “Một câu chuyện! — Một câu chuyện!”
- Tự nhiên hơn: “Có chuyện kể đây! — Kể đi nào!”
- Vì sao: Đây là lời mời và sự hưởng ứng, không phải hai người cùng gọi tên một đồ vật. Khi luyện nói, cũng đừng gộp hai lượt thành lời của riêng người kể.
5. Thêm kết cục vào công thức kết truyện
- Dịch quá ý: Ìtàn mi ti parí, kò sún mọ́ ẹ̀sẹ̀ ẹlẹ́sẹ̀ → “Cuối cùng họ sống hạnh phúc mãi mãi”.
- Nên dịch theo chức năng: “Chuyện tôi kể đến đây là hết”, kèm chú thích nếu cần giữ nét truyền thống.
- Vì sao: Lời kết của người kể không tự cho biết số phận các nhân vật. Muốn nói họ sống trong hòa bình, cần một câu nội dung riêng như Bẹ́ẹ̀ ni wọ́n fi ń gbé ní àlàáfíà.
Lưu ý khi sử dụng
Phân biệt truyện kể và lời thuật việc thường ngày
Mở bằng Àlọ́ ò! phù hợp khi chủ động dựng một không khí kể truyện dân gian hoặc mô phỏng lối kể ấy. Trong lời thuật một việc xảy ra ở cơ quan, công thức này có thể làm câu chuyện mang sắc thái đùa vui hoặc diễn xướng ngoài ý định. Tương tự, một truyện hiện đại không có lời gọi–đáp vẫn hoàn toàn có thể là một câu chuyện Yoruba.
Không biến một mẫu thành quy tắc chung
Công thức mở, bài hát và lời kết có thể khác nhau tùy người kể, cộng đồng và bản truyện. Những mẫu trong bài là điểm tựa để nhận diện và luyện tập, không phải bằng chứng rằng mọi người nói Yoruba đều kể giống nhau. Nếu học từ một bản ghi cụ thể, hãy giữ nguyên cách gọi và cách đáp của bản ấy thay vì sửa cho khớp mẫu mình thuộc.
Thanh điệu là một phần của câu chữ
Tiếng Việt cũng có thanh điệu, nhưng dấu thanh Yoruba không tương ứng từng dấu với tiếng Việt. Trong chính tả Yoruba, dấu sắc ghi thanh cao, dấu huyền ghi thanh thấp, còn thanh trung thường không ghi dấu. Các chữ ẹ, ọ, ṣ cũng cần được giữ đúng. Khi hát hoặc kéo dài lời gọi, đường nét giai điệu không phải lúc nào cũng cho phép bạn đoán ngược dấu thanh; hãy học cả bản viết lẫn bản nghe đáng tin cậy.
Mở rộng: làm chủ nhịp kể và điểm nhìn
Đan xen việc xảy ra với cảnh đang diễn ra
Một câu chuyện chỉ có chuỗi “đến — nói — đi” dễ giống bản liệt kê. Có thể tạo chiều sâu bằng cách xen sự kiện chính với bối cảnh đang tiếp diễn:
Àwọn ẹranko ń kọrin. Ìjàpá dé. Wọ́n dákẹ́.
Các con vật đang hát. Rùa đến. Chúng im lặng.
Câu đầu tạo nền; hai câu sau đẩy diễn biến tới trước. Không cần nhồi một từ nối vào mọi câu. Nếu thứ tự đã rõ, việc đặt các câu cạnh nhau cũng có thể tạo nhịp nhanh và bất ngờ.
So sánh với Nígbà tí Ìjàpá dé, àwọn ẹranko ti jẹun — “Khi Rùa đến, các con vật đã ăn xong”. Ở đây, việc ăn không phải bước tiếp theo sau lúc Rùa đến: ti đưa người nghe nhìn lại một việc đã hoàn thành. Đây là cách tổ chức quan hệ thời gian, không phải chuyển toàn bộ động từ sang một “thì kể chuyện”.
Nhắc lại có mục đích và giữ rõ nhân vật
Lặp một lời gọi hoặc một câu hát giúp người nghe dự đoán và tham gia. Tuy nhiên, lặp nguyên mọi câu thường làm truyện dài mà không rõ hơn. Nên chọn một điểm lặp có vai trò: lời nhân vật liên tục bị từ chối, một câu hát xuất hiện mỗi lần lên đường, hoặc một hành động xảy ra nhiều lần rồi thay đổi ở lần cuối.
Ó là đại từ, tức từ dùng thay cho tên người hoặc vật đã biết; trong những ví dụ này có thể dịch là “nó”, “anh ấy” hoặc “cô ấy” tùy nhân vật. Khi có hai nhân vật trong cùng cảnh, đừng để một chuỗi ó khiến người nghe không biết ai đang làm gì. Hãy nhắc lại Ìjàpá hoặc tên nhân vật đúng lúc đổi người hành động. Tiếng Việt cũng gặp vấn đề tương tự với “nó”, nhưng bản dịch tiếng Việt rõ không có nghĩa câu Yoruba tự động rõ.
Đưa tục ngữ vào đúng chỗ
Tục ngữ có thể làm lời khuyên, lời cảnh báo hoặc bình luận sau một tình huống. Muốn dùng tốt, trước hết phải biết nghĩa và hoàn cảnh dùng của câu ấy. Đừng chèn một tục ngữ chỉ vì nghe có vẻ cổ kính, và đừng mặc định mọi truyện phải kết bằng một bài học được nói thẳng ra. Có khi hành động và hậu quả đã đủ để người nghe tự hiểu.
Gợi ý luyện tập
- Kể một cảnh theo hai cách. Viết bốn câu về việc một nhân vật tới muộn. Lần đầu chỉ kể các sự kiện theo thứ tự; lần sau thêm một câu có ń để dựng cảnh và một câu có ti để nói việc đã xong. Dịch lại sang tiếng Việt để kiểm tra xem quan hệ thời gian có đúng ý không.
- Tập kể với người nghe thật. Chuẩn bị một truyện khoảng một phút, có lời gọi–đáp, hai nhân vật và một câu lặp do bạn tự đặt. Nhờ người nghe đáp ở phần mở và lặp lại câu đã thống nhất. Ghi âm để kiểm tra xem bạn có chừa khoảng dừng hay chỉ đọc liền một mạch.
- Nghe và đánh dấu chức năng. Với một bản kể có nguồn rõ ràng, ghi lại chỗ mở truyện, đổi cảnh, nhân vật nói, bài hát và lời kết. Trước khi học thuộc một công thức, xác định nó kể thêm sự kiện hay chỉ điều khiển buổi kể. Cách này giúp tránh dịch lời kết thành một kết cục không có thật.
Khái niệm liên quan
- Nền tảng để học tiếp: Tục ngữ và thành ngữ — giúp hiểu lời nói hàm ý, lời khuyên và những câu đúc kết có thể xuất hiện trong truyện kể.