Số lượng và số nhiều trong tiếng Māori

Ghi nhớ nhanh

Trong tiếng Māori, phần lớn danh từ (từ gọi tên người, vật hoặc sự việc) không đổi dạng khi nói đến nhiều đối tượng: te pukapuka là “quyển sách ấy”, còn ngā pukapuka là “những quyển sách ấy”. Dùng nui để nói nhiều, iti để nói ít, katoa để nói tất cả và ētahi để nói một số. Với “những cái này/kia”, các dạng cơ bản cần nhớ là ēnei, ēnā, ērā, không phải thêm một từ chỉ số nhiều sau tēnei hay tēnā.

Tổng quan

Khi chuẩn bị bữa ăn, hỏi xem có đủ ghế hay kể về một buổi họp đông người, bạn không nhất thiết phải biết con số chính xác. Những cách nói như “nhiều nước”, “một ít thức ăn” hoặc “tất cả mọi người” thường hữu ích hơn. Ở trình độ A2, nhóm từ nui me iti giúp bạn diễn đạt những lượng như vậy và mở rộng nền tảng te/ngā đã học trước đó.

Người nói tiếng Việt có một lợi thế: “một quyển sách” và “nhiều quyển sách” vẫn giữ nguyên từ “sách”. Tiếng Māori cũng thường giữ nguyên danh từ. Tuy nhiên, không thể chuyển từng từ theo trật tự tiếng Việt: “tất cả những quyển sách” tương ứng với ngā pukapuka katoa, trong đó katoa đứng sau từ chỉ sách. Mặt khác, tiếng Māori không cần thêm từ tương đương “quyển”, “cái”, “con” trong mọi trường hợp như các cụm tiếng Việt này.

Bài học cần tách hai câu hỏi: đang nói một hay nhiều đối tượng, và lượng ấy nhiều hay ít. Ngā cho biết một nhóm gồm nhiều đối tượng, nhưng bản thân nó không có nghĩa là “rất nhiều”. Ngược lại, nước không chia sẵn thành từng vật riêng lẻ, nhưng vẫn có thể có nhiều nước: He nui te wai.

Cách dùng và cấu trúc

1. Số nhiều thường thể hiện ở từ đứng trước danh từ

Mạo từ là từ đứng trước danh từ để giúp xác định đối tượng đang nói tới. Trong tiếng Māori, te và ngā đồng thời giúp phân biệt một đối tượng với nhiều đối tượng đã được xác định qua tình huống.

Tiếng Māori	Nghĩa tiếng Việt	Điểm cần nhớ
te pukapuka	quyển sách ấy	Một quyển đã xác định.
ngā pukapuka	những quyển sách ấy	Nhiều quyển; bản thân từ chỉ sách không đổi.
te whare	ngôi nhà ấy	Một ngôi nhà.
ngā whare	những ngôi nhà ấy	Nhiều ngôi nhà.
ētahi pukapuka	một số quyển sách	Một nhóm không nêu rõ từng quyển.

Trong tiếng Việt, khi ngữ cảnh đã rõ, ta thường nói “Sách ở trên bàn” mà không cần “những”. Đừng vì thế bỏ ngā một cách máy móc khi tạo cụm danh từ tiếng Māori. Hãy học cả cụm ngā pukapuka, thay vì chỉ học riêng từ pukapuka.

Cũng không nên hiểu ngā là một từ tương đương hoàn toàn với “các” hay “những”. Nó thường chỉ một nhóm đã biết hoặc một nhóm được xác định trong ngữ cảnh; trong cách nói khái quát, nhóm ấy có thể là cả một loại đối tượng. Việc chọn ngā hay ētahi vì vậy không chỉ phụ thuộc vào số lượng.

2. Nói nhiều hoặc ít bằng He nui…, He iti…

Để nhận xét lượng của một thứ, hãy bắt đầu với hai mẫu:

• He nui + cụm chỉ thứ được nói tới: có nhiều… / lượng… lớn.
• He iti + cụm chỉ thứ được nói tới: có ít… / lượng… nhỏ.

Cụm ở đây chỉ một nhóm từ đi cùng nhau, chẳng hạn ngā pukapuka “những quyển sách” hoặc te wai “nước”. He mở đầu cách nhận xét này; không cần thêm một từ dịch riêng cho “có” của tiếng Việt.

Tiếng Māori	Nghĩa tiếng Việt	Điểm cần nhớ
He nui ngā pukapuka.	Có nhiều sách.	Đếm được từng quyển; dùng số nhiều.
He iti ngā tūru.	Có ít ghế.	Nhận xét số lượng ghế.
He nui te wai.	Có nhiều nước.	Nước được xét như một lượng, không phải nhiều vật riêng.
He iti te kai.	Có ít thức ăn.	Nhận xét lượng thức ăn.

Một khác biệt quan trọng: nui còn có nghĩa “to, lớn”, còn iti có thể là “nhỏ”. Vì vậy, cần nhìn cấu trúc và tình huống chứ không gán cho mỗi từ một bản dịch cố định.

• He nui ngā whare. — Có nhiều nhà.
• He whare nui. — Một ngôi nhà lớn.
• He iti ngā whare. — Có ít nhà.
• He whare iti. — Một ngôi nhà nhỏ.

Trong he whare nui, nui đứng sau từ chỉ nhà và miêu tả kích thước của nhà. Trong mẫu đang học He nui ngā whare, trọng tâm là lượng nhà. Ngữ cảnh vẫn quan trọng vì nghĩa “lớn/nhỏ” và “nhiều/ít” có thể giao nhau, nhất là với những thứ vốn được đo bằng lượng.

3. Iti noa iho: chỉ một chút

He iti noa iho. nghĩa là “Chỉ một chút thôi”. Đây là câu trả lời tự nhiên khi thứ đang được nói đến đã rõ, chẳng hạn khi được hỏi muốn lấy bao nhiêu thức ăn.

Không nên tách noa iho thành từng từ rồi ép vào tiếng Việt. Trong tổ hợp này, nó nhấn mạnh lượng ít, gần với “chỉ… thôi”. Khi cần nêu rõ thứ gì ít, có thể nói:

• He iti noa iho te wai. — Chỉ có một chút nước thôi.

Iti không tự động có nghĩa “không đủ”. Một chút nước có thể vừa đủ để uống thuốc, nhưng quá ít để nấu ăn. Muốn diễn đạt thiếu hay đủ, cần thêm thông tin phù hợp với tình huống.

4. Katoa: toàn bộ một nhóm hoặc một lượng

Với một nhóm được nêu bằng danh từ, mẫu dễ dùng nhất là:

ngā + danh từ + katoa

Ví dụ: ngā pukapuka katoa — tất cả những quyển sách. Nếu đang nói về một lượng, dùng te: te kai katoa — toàn bộ thức ăn.

Katoa không thay thế ngā, cũng không tự tạo nghĩa số nhiều. Nó cho biết không bỏ sót thành viên nào trong nhóm, hoặc không bỏ sót phần nào của lượng đang xét.

So sánh:

• ngā pukapuka — những quyển sách.
• ngā pukapuka katoa — tất cả những quyển sách.
• ētahi pukapuka — một số quyển sách.

“Tất cả” luôn cần một phạm vi hiểu được. Nếu đang bàn về sách trên bàn, ngā pukapuka katoa có thể chỉ tất cả sách trên bàn, không phải tất cả sách trên đời.

5. Ētahi: một số; ētahi atu: một số khác

Ētahi đứng trước danh từ để chỉ một số người hoặc vật mà không xác định riêng từng người, từng vật: ētahi hoa — một số người bạn. Không đặt thêm ngā ngay sau nó trong cụm cơ bản này.

Ētahi atu nghĩa là “một số khác”, “những người/vật khác” hoặc “thêm một số nữa”, tùy mạch nói. Nếu danh từ đã rõ, có thể dùng riêng Ētahi atu. Nếu cần nêu rõ, dùng ētahi atu pukapuka — một số quyển sách khác/thêm một số sách nữa.

Đừng đồng nhất ētahi với iti. “Một số người” chọn ra một phần hoặc một nhóm chưa nêu rõ; “ít người” đánh giá lượng là nhỏ. Một số người trong một hội trường rất lớn vẫn có thể lên đến hàng trăm người.

6. Những cái này, những cái đó, những cái kia

Tiếng Māori có các cặp chỉ một và nhiều đối tượng. Chúng là từ chỉ định, tức những từ dùng để chỉ “này”, “đó”, “kia”.

Một đối tượng	Nhiều đối tượng	Vị trí thường được gợi ra
tēnei	ēnei	Này: gần người nói.
tēnā	ēnā	Đó: gần người nghe.
tērā	ērā	Kia: xa cả người nói lẫn người nghe.

Các dạng này đứng trước danh từ: ēnei pukapuka — những quyển sách này; ēnā tūru — những chiếc ghế đó; ērā whare — những ngôi nhà kia. Không cần thêm ngā trước hoặc sau chúng.

Để nói số nhiều trong cách dùng chuẩn cơ bản, hãy học ēnei/ēnā/ērā. Không dùng tēnei mau hoặc tēnā mau như công thức cho “những cái này/đó”. Ý nghĩa vị trí cũng có thể mở rộng ra những điều vừa được nhắc trong cuộc trò chuyện; không phải lúc nào người nói cũng đang chỉ tay vào một vật.

Ví dụ trong tình huống thực tế

Các ví dụ dưới đây dùng được khi nói về người tham dự, chuẩn bị đồ dùng hoặc ăn uống. Những dòng không phải câu trọn vẹn được ghi rõ để bạn không nhầm cụm danh từ với một câu kể.

Tiếng Māori	Nghĩa tiếng Việt	Gợi ý tình huống
He nui ngā tangata.	Có nhiều người.	Nhận xét về số người ở một nơi.
He iti noa iho.	Chỉ một chút thôi.	Trả lời khi được hỏi muốn lấy bao nhiêu.
Ngā tangata katoa.	Tất cả mọi người trong nhóm.	Cụm chỉ toàn bộ nhóm người.
Ētahi atu.	Một số khác.	Đối tượng đã được nhắc trước đó.
He nui te wai.	Có nhiều nước.	Kiểm tra nước dùng cho buổi đi chơi.
He iti te kai.	Có ít thức ăn.	Nhận xét lượng thức ăn còn lại.
He nui ngā pukapuka kei te tēpu.	Có nhiều sách trên bàn.	Vừa nói lượng vừa nói vị trí.
He iti ngā tūru.	Có ít ghế.	Chuẩn bị chỗ ngồi.
Kei konei ngā tamariki katoa.	Tất cả các em nhỏ đều ở đây.	Kiểm tra xem nhóm đã đến đủ chưa.
Kei te tēpu te kai katoa.	Toàn bộ thức ăn ở trên bàn.	Chỉ nơi đã bày thức ăn.
Kei waho ētahi tamariki.	Một số em nhỏ đang ở ngoài.	Chỉ nói về một phần của nhóm.
Homai ētahi atu.	Đưa tôi thêm một ít nữa.	Lời đề nghị trực tiếp khi thứ cần lấy đã rõ.
He iti ēnei whare.	Những ngôi nhà này nhỏ.	Ở đây đang nhận xét kích thước của nhóm nhà đã chỉ ra.
Kei hea ērā pukapuka?	Những quyển sách kia ở đâu?	Hỏi vị trí của một nhóm sách cụ thể.

Chú ý dòng He iti ēnei whare: vì ēnei đã chỉ rõ các ngôi nhà này, cách hiểu tự nhiên ở đây là các ngôi nhà nhỏ. Đây là lý do không nên dịch iti thành “ít” trong mọi câu gặp nó.

Những lỗi thường gặp

1. Dùng te nhưng muốn nói nhiều vật riêng lẻ

• Không đúng với ý định nói nhiều quyển sách: te pukapuka katoa.
• Nên dùng: ngā pukapuka katoa — tất cả những quyển sách.
• Giải thích: Te pukapuka katoa có thể nói về toàn bộ một quyển sách, chứ không phải cả nhóm nhiều quyển. Katoa không biến một danh từ thành số nhiều.

2. Đặt katoa theo trật tự tiếng Việt

• Sai trong mẫu này: katoa ngā pukapuka.
• Đúng: ngā pukapuka katoa — tất cả những quyển sách.
• Giải thích: Trong cụm cơ bản đang học, katoa đứng sau danh từ. Hãy ghi nhớ cả cụm thay vì thay từng từ của “tất cả những quyển sách”.

3. Ghép hai từ xác định trước cùng một danh từ

• Sai: ētahi ngā pukapuka.
• Đúng: ētahi pukapuka — một số quyển sách.
• Giải thích: Ētahi tự đảm nhiệm phần đứng trước danh từ ở đây. Tương tự, dùng ēnei pukapuka, không dùng ngā ēnei pukapuka.

4. Đổi thứ tự rồi vẫn giữ nguyên nghĩa “nhiều”

• Không đúng với ý định nói có nhiều nhà: He whare nui.
• Nên dùng: He nui ngā whare. — Có nhiều nhà.
• Giải thích: Câu thứ nhất nói “Một ngôi nhà lớn”. Nui không chỉ mang nghĩa số lượng; vị trí trong cụm và đối tượng được nói đến giúp quyết định nghĩa.

5. Dùng dạng chỉ một cho nhóm nhiều vật

• Không đúng với ý định nói những quyển sách này: tēnei pukapuka.
• Nên dùng: ēnei pukapuka — những quyển sách này.
• Giải thích: Đổi từ chỉ định chứ không đổi đuôi danh từ. Tēnei pukapuka vẫn là một quyển sách này; thêm mau không phải cách tạo số nhiều trong mẫu này.

6. Nhầm “một số” với “ít”

• Không đúng nếu muốn nhấn mạnh lượng ít: ētahi pukapuka.
• Nên dùng: He iti ngā pukapuka. — Có ít sách.
• Giải thích: Cụm thứ nhất hoàn toàn đúng ngữ pháp, nhưng chỉ nói “một số sách”. Nó không tự đánh giá nhóm ấy nhỏ hay lớn.

Lưu ý khi sử dụng

Dấu dài là một phần của cách viết

Dấu gạch ngang trên nguyên âm, như trong ngā, ētahi, ēnei, cho biết nguyên âm dài. Nó không phải dấu thanh như sắc, huyền trong tiếng Việt. Khi học, nên giữ nguyên dấu và đọc cùng âm thanh mẫu nếu có; đừng xem ngā chỉ là cách trang trí chữ nga.

Viết hoa đầu câu không làm mất dấu: ētahi ở giữa câu thành Ētahi ở đầu câu. Điều này đặc biệt dễ quên khi tự gõ thẻ học từ.

Câu ngắn cần dựa vào điều đã nói

He iti noa iho là một câu trả lời ngắn vì người nghe đã biết đang nói về lượng gì. Ētahi atu cũng dựa vào ngữ cảnh. Nếu mở đầu một cuộc trao đổi mà người nghe chưa biết thứ cần lấy, nên nêu danh từ: ētahi atu pukapuka — thêm một số sách nữa.

Homai ētahi atu là lời đề nghị trực tiếp, phù hợp hơn trong tình huống quen thuộc hoặc khi đang cùng làm việc. Không nên coi bản dịch “Đưa tôi thêm một ít nữa” là công thức lịch sự dùng với mọi người; mức độ lịch sự còn phụ thuộc quan hệ, giọng nói và cách mở lời.

“Nhiều” không nhất thiết là “đông”, “ít” không nhất thiết là “thiếu”

Tiếng Việt chọn từ theo đối tượng: đông người, nhiều sách, nhiều nước. Cùng một nui có thể xuất hiện trong các cách nói tương ứng. Khi dịch, hãy chọn từ Việt tự nhiên thay vì cố giữ một từ duy nhất. Tương tự, lượng ít chỉ trở thành “thiếu” khi so với nhu cầu cụ thể.

Mở rộng: những điểm có thể học sau

Phần này dành cho lúc bạn đã dùng vững các mẫu cơ bản. Không cần ghi nhớ hết ngay ở A2, nhưng các điểm sau giúp tránh hiểu các quy tắc ban đầu quá tuyệt đối.

Một số danh từ có dạng số nhiều đặc biệt

Quy tắc “danh từ không đổi” đúng với phần lớn từ, không phải tất cả. Một số từ chỉ người có dạng số nhiều với nguyên âm dài, chẳng hạn:

Một người	Nhiều người	Nghĩa của cặp từ
te tamaiti	ngā tamariki	Một em nhỏ / những em nhỏ.
te wahine	ngā wāhine	Một phụ nữ / những phụ nữ.
te tangata	ngā tāngata	Một người / những người.

Bạn vẫn sẽ gặp ngā tangata, như trong các ví dụ đầu bài; không nên vì thế nghĩ mọi từ đều bất biến hoặc tự kéo dài nguyên âm của bất kỳ danh từ nào. Hãy học riêng những cặp thông dụng này, nhất là tamaiti/tamariki, và giữ cách viết theo tài liệu chuẩn đang dùng.

He không phải lúc nào cũng có nghĩa “một”

Trong He whare nui, có thể dịch cả cụm là “Một ngôi nhà lớn”. Nhưng trong He nui te wai, không thể dịch riêng he thành “một” rồi ghép thành câu Việt. He còn dùng để mở đầu một nhận định về tính chất hay loại của đối tượng.

Đồng thời, he có thể đứng trước danh từ với cách hiểu không xác định mà số lượng do ngữ cảnh quyết định. Vì thế, đừng xây quy tắc “hễ có he thì chỉ có một”. Trước mắt, nên nắm chắc các mẫu đầy đủ đã gặp thay vì suy ra mọi câu từ một bản dịch của he.

Katoa còn đi với từ chỉ người tham gia

Katoa không chỉ đứng sau danh từ. Nó cũng có thể đi với đại từ (từ thay cho tên người hoặc nhóm người), chẳng hạn:

• rātou katoa — tất cả họ.
• tātou katoa — tất cả chúng ta, gồm cả người nghe.

Ở đây, katoa vẫn giữ ý không bỏ sót ai trong nhóm. Sự khác nhau giữa “chúng ta” có người nghe và “chúng tôi” không có người nghe là một phần quan trọng khác của hệ thống đại từ Māori; không nên bỏ qua khi mở rộng những cách nói này.

Nhận ra tokomaha và tokoiti khi nói về người

Ngoài nui và iti, khi nói số lượng người, bạn sẽ gặp tokomaha “nhiều người” và tokoiti “ít người”. Chẳng hạn, He tokomaha ngā tāngata nghĩa là “Có đông người”. Đây là những cách nói hữu ích để nhận biết, không có nghĩa mẫu He nui ngā tangata của bài học phải bị loại bỏ.

Không chuyển các từ chuyên dùng cho số người ấy sang nước hoặc thức ăn. Với những lượng như vậy, tiếp tục dùng các mẫu đã học: He nui te wai — có nhiều nước; He iti te kai — có ít thức ăn.

Gợi ý luyện tập

1. Luyện theo ba câu hỏi riêng. Chọn sách, ghế và thức ăn trong nhà. Trước hết xác định một hay nhiều; sau đó nói lượng nhiều hay ít; cuối cùng nói toàn bộ hay chỉ một số. Với sách, có thể tự nhắc: ngā pukapuka — những quyển sách; He nui ngā pukapuka — có nhiều sách; ētahi pukapuka — một số sách. Như vậy bạn không trộn ba ý vào một từ.
2. Luyện đổi nghĩa bằng vị trí. Đọc cặp He whare nui — một ngôi nhà lớn và He nui ngā whare — có nhiều nhà. Sau đó làm tương tự với iti. Trước mỗi câu, hãy hình dung một bức ảnh: một căn nhà lớn, nhiều căn nhà, một căn nhà nhỏ hoặc ít căn nhà. Cách này giúp nối cấu trúc với ý nghĩa thay vì chỉ nhớ bản dịch.
3. Tự kiểm tra bằng nhóm đồ vật thật. Đặt vài quyển sách gần mình rồi chuyển chúng ra xa. Nói ēnei pukapuka — những quyển sách này và ērā pukapuka — những quyển sách kia. Khi viết lại, kiểm tra ba điểm: đã chọn đúng một/nhiều chưa, có đặt thừa ngā không, và đã giữ đủ dấu dài chưa.

Khái niệm liên quan

• Nền tảng cần ôn: Mạo từ xác định te và ngā — giúp phân biệt một đối tượng với một nhóm đã xác định trước khi thêm ý nhiều, ít, một số hoặc tất cả.