Trạng từ chỉ tần suất trong tiếng Nhật
頻度の副詞
Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Nhật trên Settemila Lingue.
Nắm nhanh
Tiếng Nhật dùng いつも để nói “luôn luôn”, よく để nói “thường”, 時々 để nói “thỉnh thoảng” và たまに để nói “lâu lâu”. Khi nói “không thường xuyên” hoặc “hoàn toàn không”, hãy nhớ cả cặp あまり…ません và 全然…ません, không chỉ nhớ riêng từ đứng trước. Chẳng hạn, あまり運動しません nghĩa là “Tôi không tập thể dục mấy”, còn 全然運動しません nghĩa là “Tôi hoàn toàn không tập thể dục”.
Tổng quan
Khi kể về một ngày bình thường, chỉ nói mình uống trà hay đi xe buýt chưa chắc đã đủ. Bạn còn muốn nói việc đó xảy ra hằng ngày, khá thường xuyên hay chỉ lâu lâu mới có. Trạng từ chỉ tần suất là những từ bổ sung ý “một việc xảy ra thường xuyên đến mức nào”. Trong tiếng Nhật, nhóm từ này được gọi là 頻度の副詞(ひんどのふくし).
Đây là kiến thức được giới thiệu từ trình độ A1 và dùng ngay được khi nói về ăn uống, đi lại, công việc hay sở thích. Tin vui là bản thân những từ như いつも hay 時々 không đổi dạng theo người nói hoặc thời điểm. Phần thay đổi nằm ở động từ, tức từ chỉ hành động hoặc trạng thái như 食べます “ăn” hay 行きます “đi”.
Người Việt thường thấy nhóm từ này khá quen vì tiếng Việt cũng có “luôn”, “hay”, “thỉnh thoảng”, “ít khi”. Điểm cần chú ý là cách kết hợp với phủ định: tiếng Việt nói “ít khi đi” mà không cần “không”, nhưng với あまり, mẫu nhập môn tiếng Nhật lại là あまり行きません, có đuôi phủ định ở cuối câu.
Cách dùng và vị trí trong câu
Sáu từ cốt lõi
Khẳng định là cách nói một việc có xảy ra; phủ định là cách nói không xảy ra. Bốn từ đầu dưới đây thường được học cùng câu khẳng định, còn hai từ cuối cần được ghi nhớ cùng phần phủ định.
| Từ tiếng Nhật | Nghĩa thường gặp | Cách dùng cơ bản |
|---|---|---|
| いつも | Luôn luôn, lúc nào cũng | Đi với hành động quen thuộc hoặc trạng thái thường xuyên |
| よく | Thường, hay | Việc xảy ra nhiều lần, không nhất thiết lần nào cũng vậy |
| 時々(ときどき) | Thỉnh thoảng | Có làm, nhưng không thường xuyên |
| たまに | Lâu lâu, thi thoảng mới | Thường gợi số lần ít hơn 時々 |
| あまり…ません | Không…mấy, ít khi… | Mẫu phủ định diễn tả tần suất thấp |
| 全然(ぜんぜん)…ません | Hoàn toàn không… | Mẫu phủ định nhấn mạnh mức bằng không trong phạm vi đang nói |
Có thể hình dung một dải từ いつも → よく → 時々 → たまに, từ thường xuyên đến ít thường xuyên hơn. Tuy nhiên, đây không phải thang đo có phần trăm cố định. “Hay đi du lịch” có thể là vài lần mỗi năm; “hay uống nước” lại có thể là nhiều lần mỗi ngày. あまり…ません cũng chỉ tần suất thấp, nhưng không cần đặt nó vào một thứ hạng chính xác so với たまに.
いつも còn phụ thuộc tình huống đang bàn. Trong câu “Tôi luôn gọi trà ở quán này”, người nói có thể chỉ nói đến những lần ghé quán, không phải uống trà liên tục cả ngày.
Đặt trước phần hành động, không cần thêm trợ từ
Một mẫu dễ dùng là:
Người hoặc điều đang nói đến + は + từ chỉ tần suất + phần hành động.
は là trợ từ — một từ ngắn đứng sau một thành phần để cho biết vai trò của thành phần ấy trong câu. Ở đây, は đánh dấu điều đang được nói đến. Bản thân いつも, よく, 時々 và các từ cùng nhóm không cần thêm に để hoạt động như từ chỉ tần suất.
- 私はよく図書館に行きます。— Tôi hay đến thư viện.
- 私は図書館によく行きます。— Tôi hay đến thư viện.
Cả hai cách sắp xếp đều tự nhiên. に trong 図書館に đi với “thư viện” để đánh dấu điểm đến; nó không đi với よく. Khi mới học, cứ đặt từ chỉ tần suất trước cụm hành động để dễ kiểm soát câu.
Nếu đã rõ đang nói về ai, có thể bỏ 私は:
- 時々、家で料理をします。— Thỉnh thoảng tôi nấu ăn ở nhà.
Dấu phẩy sau 時々 chỉ giúp ngắt nhịp, không phải yêu cầu bắt buộc. Đừng máy móc chuyển từ chỉ tần suất xuống sau động từ như cách có thể nói “Tôi đi bộ thường xuyên” trong tiếng Việt. Mẫu câu trung tính tiếng Nhật vẫn đặt động từ ở cuối.
Nhớ cả cặp với あまり và 全然
Với nghĩa đang học, あまり đi cùng phủ định. Hãy học あまり食べません như một cụm “không ăn mấy”, thay vì học あまり riêng lẻ là “hiếm khi” rồi quên đổi đuôi động từ.
- あまり映画を見ません。— Tôi ít khi xem phim.
- 全然映画を見ません。— Tôi hoàn toàn không xem phim.
Hai câu không có cùng mức độ. あまり vẫn để ngỏ khả năng có xem đôi lúc. 全然 nhấn mạnh không xem trong khoảng thời gian hoặc hoàn cảnh đã được xác định. Nếu đang bàn về “dạo này”, câu thứ hai không có nghĩa người nói chưa từng xem phim trong đời.
Đuôi phủ định không nhất thiết luôn là ません. Trong lời nói thân mật, người Nhật dùng những dạng như 見ない “không xem”. Khi kể chuyện quá khứ, có thể dùng 見ませんでした “đã không xem”. Điều quan trọng là có phần phủ định phù hợp, không phải lúc nào cũng giữ nguyên một đuôi.
Hỏi về thói quen
Câu có よく…ますか là cách tự nhiên để hỏi “Có hay…không?”:
- よく自炊しますか。— Bạn có hay tự nấu ăn không?
- はい、よく自炊します。— Có, tôi hay tự nấu ăn.
- 時々します。— Thỉnh thoảng tôi có nấu.
- いいえ、あまりしません。— Không, tôi không nấu mấy.
Câu hỏi không ép bạn trả lời chỉ “có” hoặc “không”. Có thể chọn một mức độ phù hợp hơn. Nếu cần con số cụ thể, dùng câu hỏi với どのくらいの頻度で “với tần suất bao nhiêu”, hoặc hỏi thẳng 週に何回 “mỗi tuần mấy lần”.
Ví dụ trong tình huống thực tế
Các câu sau dùng lối nói lịch sự để tiện áp dụng trong giao tiếp ban đầu. Khi câu không nêu người thực hiện, bản dịch dùng “tôi” theo ngữ cảnh kể về bản thân; trong hội thoại thực tế, người đó có thể đã được nhắc đến trước.
| Tiếng Nhật | Nghĩa tiếng Việt | Điều cần chú ý |
|---|---|---|
| いつも朝ごはんを食べます。 | Tôi luôn ăn sáng. | Thói quen đều đặn |
| よく映画を見ます。 | Tôi hay xem phim. | Có xem nhiều lần, không nói chính xác bao nhiêu |
| 時々日本料理を作ります。 | Thỉnh thoảng tôi nấu món Nhật. | Có làm nhưng không thường xuyên |
| あまり運動しません。 | Tôi không tập thể dục mấy. | あまり kết hợp với phủ định |
| たまに友達とカラオケに行きます。 | Lâu lâu tôi đi hát cùng bạn bè. | Một hoạt động ít khi thực hiện |
| この店では、いつもお茶を注文します。 | Ở quán này, lần nào tôi cũng gọi trà. | いつも được hiểu trong phạm vi những lần đến quán |
| 仕事の後、よくスーパーに寄ります。 | Sau giờ làm, tôi hay ghé siêu thị. | Một thói quen gắn với thời điểm cụ thể |
| 時々、会社まで歩きます。 | Thỉnh thoảng tôi đi bộ đến công ty. | Từ chỉ tần suất có thể đứng đầu câu |
| 週末は、たまに家でパンを焼きます。 | Cuối tuần, lâu lâu tôi nướng bánh mì ở nhà. | Không có nghĩa cuối tuần nào cũng làm |
| 平日は、あまりテレビを見ません。 | Ngày thường tôi ít xem ti vi. | Phạm vi là các ngày trong tuần |
| 最近は全然お酒を飲みません。 | Dạo này tôi hoàn toàn không uống rượu bia. | Không khẳng định chuyện cả đời |
| 学生のころは、よく図書館で勉強しました。 | Hồi còn đi học, tôi hay học ở thư viện. | Thói quen trong quá khứ |
| 最近、よく眠れますか。 | Dạo này bạn có ngủ ngon không? | よく có nghĩa về chất lượng, không phải số lần |
| よく電車を使いますか。 | Bạn có hay đi tàu điện không? | Câu hỏi về thói quen |
Những lỗi thường gặp
1. Dùng あまり với câu khẳng định khi muốn nói “ít khi”
- Sai với ý định này: あまりコーヒーを飲みます。
- Đúng: あまりコーヒーを飲みません。— Tôi không uống cà phê mấy.
Trong tiếng Việt, “ít uống” đã mang ý ít; tiếng Nhật cần phần phủ định trong mẫu cơ bản này. Bạn nên đọc liền cả cụm あまり…飲みません để hình thành thói quen, tránh chọn từ đầu câu rồi mới tìm đuôi ở cuối.
2. Dùng 全然 thay cho “thỉnh thoảng”
- Sai với ý định “thỉnh thoảng tôi nấu ăn”: 全然料理をしません。
- Đúng: 時々料理をします。— Thỉnh thoảng tôi nấu ăn.
Câu đầu đúng ngữ pháp nhưng có nghĩa “Tôi hoàn toàn không nấu ăn”. Nếu bạn vẫn nấu đôi lần, có thể dùng 時々 hoặc たまに tùy mức độ. Nếu muốn nhấn mạnh “không nấu mấy”, dùng あまり料理をしません.
3. Thêm に ngay sau từ chỉ tần suất
- Sai: 時々に散歩します。
- Đúng: 時々散歩します。— Thỉnh thoảng tôi đi dạo.
Đừng áp dụng cách dùng に sau một số mốc giờ cho mọi từ liên quan đến thời gian. 時々 tự bổ sung nghĩa cho hành động, không cần に. Tương tự, mẫu cơ bản là よく行きます “hay đi”, không phải よくに行きます.
4. Tưởng いつも có nghĩa “lúc này”
- Sai với ý định “Bây giờ tôi đang ở nhà”: いつも家にいます。
- Đúng: 今、家にいます。— Bây giờ tôi đang ở nhà.
いつも家にいます có nghĩa “Tôi lúc nào cũng ở nhà”. Dù いつも có thể dịch bằng một cụm chứa chữ “lúc”, nó không chỉ thời điểm hiện tại. 今(いま)mới là “bây giờ”.
5. Đọc よく lúc nào cũng thành “thường xuyên”
- Hiểu sai: よく分かりました。— “Tôi thường xuyên hiểu rồi.”
- Hiểu đúng: よく分かりました。— Tôi đã hiểu rõ rồi.
よく cũng có nghĩa “tốt”, “kỹ”, “rõ”, tùy động từ và tình huống. Đừng chỉ nhìn một từ để dịch cả câu. So sánh よく行きます “hay đi” với よく分かりました “đã hiểu rõ”.
Lưu ý khi sử dụng
Mức độ lịch sự nằm ở cuối câu
いつも, よく, 時々, たまに và あまり không tự làm câu trang trọng hay suồng sã. Phần đuôi của câu mới là nơi thể hiện sự khác biệt chính:
- あまり外食しません。— Tôi không ăn ngoài mấy. Lối nói lịch sự.
- あまり外食しない。— Tôi không ăn ngoài mấy. Lối nói thân mật.
Nghĩa tần suất vẫn giữ nguyên. Khi nói với người mới quen, có thể bắt đầu bằng mẫu ます/ません. Khi đọc truyện hoặc nghe bạn bè nói chuyện, cần nhận ra mẫu thân mật tương ứng.
Chữ viết và cách đọc
時々 đọc là ときどき; 全然 đọc là ぜんぜん. Bạn cũng sẽ gặp ときどき và ぜんぜん viết hoàn toàn bằng chữ mềm hiragana. Những từ いつも, よく, たまに, あまり thường được viết bằng hiragana trong văn bản thông thường. Khi tự viết ở trình độ đầu, dùng những cách viết này là đủ.
あまり không chỉ nói về số lần
あまり食べません có thể là “không ăn thường xuyên” hoặc “không ăn nhiều”, tùy câu chuyện. Chẳng hạn:
- 朝はあまり食べません。— Buổi sáng tôi không ăn nhiều.
Người nói có thể vẫn ăn sáng mỗi ngày nhưng ăn ít. Vì vậy, nếu cần phân biệt rõ lượng ăn với số lần ăn, hãy thêm thông tin về thời điểm, số lần hoặc lượng. Toàn bộ câu và điều đang bàn mới quyết định cách hiểu, chứ không phải riêng あまり.
Mở rộng: những điểm có thể học sau
Phần này giúp bạn hiểu lời nói tự nhiên hơn. Nếu mới bắt đầu, chỉ cần nắm sáu mẫu chính ở trên; chưa cần chủ động dùng hết các cách dưới đây.
いつも…ない khác với いつも…とは限らない
Phạm vi của phủ định — tức phần ý nào bị chữ “không” tác động — có thể làm đổi nghĩa:
- いつも朝ごはんを食べません。— Tôi luôn bỏ bữa sáng.
- いつも朝ごはんを食べるとは限りません。— Không phải lúc nào tôi cũng ăn sáng.
Câu thứ nhất dễ được hiểu là một thói quen không ăn sáng. Câu thứ hai dùng とは限りません “không nhất thiết lúc nào cũng…” để nói có ngoại lệ. Vì cách hiểu câu đầu còn có thể chịu ảnh hưởng của ngữ cảnh và nhấn giọng, khi muốn diễn đạt rõ “không phải lúc nào cũng”, đừng chỉ ghép いつも với đuôi phủ định.
Một cách đơn giản hơn, nếu đúng với thực tế của bạn, là 時々朝ごはんを食べません “Thỉnh thoảng tôi bỏ bữa sáng”.
全然 có thể xuất hiện với ý khẳng định trong hội thoại
Trong bài học đầu tiên, ghi nhớ 全然 với phủ định là lựa chọn an toàn. Tuy nhiên, trong lời nói hiện đại, bạn sẽ nghe:
- 全然大丈夫です。— Hoàn toàn không sao đâu.
- 全然いいですよ。— Hoàn toàn được mà.
Đây là cách nói thực tế phổ biến, thường nhằm trấn an hoặc chấp nhận điều người kia đang lo ngại. Không nên kết luận cứ có 全然 mà không có phủ định là sai. Dù vậy, cũng không thể tự do thay 全然 vào mọi câu khẳng định chỉ tần suất: những cách nói này thường nhấn mạnh mức độ hoặc phản bác một dự đoán, chứ không có nghĩa “luôn luôn”.
Phân biệt “thường” với “thông thường”
よく nhấn mạnh việc xảy ra nhiều lần. Một từ gần nghĩa khác là たいてい “thường thì, phần lớn các lần”, còn 普段(ふだん)nói về hoàn cảnh thường ngày.
- よく弁当を作ります。— Tôi hay làm cơm hộp.
- 昼ごはんは、たいてい弁当です。— Bữa trưa thường là cơm hộp.
- 普段は家で食べます。— Bình thường tôi ăn ở nhà.
Các cách nói có thể gần nhau trong một tình huống, nhưng không hoàn toàn thay thế cho nhau. Khi muốn diễn tả số lần lặp lại của hành động, よく là điểm xuất phát dễ dùng. Khi đối chiếu ngày thường với dịp đặc biệt, 普段 thường hợp ý hơn.
Muốn chính xác thì nói số lần
Các từ “hay”, “thỉnh thoảng” có tính tương đối. Nếu đang sắp lịch hoặc trao đổi về sức khỏe, nói rõ số lần sẽ hữu ích hơn:
- 週に二回、運動します。— Tôi tập thể dục hai lần mỗi tuần.
- 月に一回、実家に帰ります。— Tôi về nhà bố mẹ mỗi tháng một lần.
二回(にかい)là “hai lần”, 一回(いっかい)là “một lần”. Mẫu “khoảng thời gian + に + số lần” cho thông tin định lượng, tức có con số cụ thể. Nó có thể đi cùng たまに hoặc よく khi cần làm rõ, nhưng không cần xếp chồng nhiều từ gần nghĩa trong cùng câu.
Gợi ý luyện tập
- Viết sáu câu về thói quen thật. Chọn uống trà, đi bộ, tự nấu ăn, xem phim, ăn ngoài và tập thể dục. Dùng mỗi mẫu cốt lõi một lần. Với hai câu có あまり và 全然, gạch dưới cả phần phủ định ở cuối để chắc chắn không bỏ sót.
- Luyện một cuộc hỏi đáp có nhiều mức độ. Bắt đầu bằng よく料理をしますか “Bạn có hay nấu ăn không?”. Lần lượt trả lời よくします “Tôi hay nấu”, 時々します “Thỉnh thoảng tôi nấu”, あまりしません “Tôi không nấu mấy” và 全然しません “Tôi hoàn toàn không nấu”. Đọc thành tiếng để quen sự thay đổi ở cả đầu lẫn cuối câu.
- Ghi lại một tuần rồi chọn từ. Đánh dấu những ngày bạn làm một hoạt động, sau đó thử mô tả bằng よく, 時々 hoặc たまに. Không cần quy mỗi từ thành một phần trăm; mục tiêu là nói được thói quen của mình. Khi nghe よく hoặc 全然 trong hội thoại, ghi cả câu để xem đó là tần suất, chất lượng hay mức độ.
Các chủ điểm liên quan
- Phủ định cơ bản — nền tảng để dùng あまり và 全然 đúng với ý “không…”.
- Dạng lịch sự ます — giúp chuyển từ câu khẳng định sang câu phủ định trong giao tiếp lịch sự.
- Cách diễn đạt thời gian — bổ sung “mỗi ngày”, “cuối tuần”, “dạo này” để xác định phạm vi của thói quen.
- Trạng từ chỉ mức độ — giúp phân biệt “xảy ra bao nhiêu lần” với “nhiều, mạnh hoặc tốt đến mức nào”.