Cụm động từ nâng cao trong tiếng Anh
Advanced Phrasal Verbs
Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.
Tóm tắt nhanh
Các cụm như come up with, put up with và get away with cần được học cả cụm vì nghĩa không phải là phép cộng nghĩa từng từ. Với bảy cụm trong bài, phần chỉ người, vật hoặc việc được nói tới đứng sau giới từ cuối, không chen vào giữa các thành phần. Nếu phần đó là một hành động, thường dùng dạng -ing: We're looking forward to seeing you — Chúng tôi rất mong được gặp bạn.
Tổng quan
Ở trình độ C1, điều cần phát triển không chỉ là vốn cụm động từ, mà còn là khả năng chọn đúng cụm theo tình huống. Cùng nói về một việc khó chịu, put up with nhấn mạnh sự chịu đựng; come up against lại nhấn mạnh việc gặp phải trở ngại. Chọn nhầm cụm có thể khiến câu đúng cấu trúc nhưng lệch ý.
Cụm động từ là sự kết hợp giữa một động từ (từ chỉ hành động hoặc trạng thái) và những từ ngắn đi kèm, chẳng hạn up, away, with. Trong cách gọi rộng của tài liệu học tiếng Anh, các kết hợp ba thành phần dưới đây đều thường được xếp vào nhóm này. Phân tích ngữ pháp chi tiết có thể phân biệt chúng kỹ hơn; khi tự học, ưu tiên nắm nghĩa, vị trí các thành phần và phần được phép đi sau.
Người Việt có thể nhớ put up with bằng nghĩa “chịu đựng”, nhưng không nên từ đó suy ra rằng cách đặt từ cũng giống tiếng Việt. Trong “chịu đựng tiếng ồn”, ta chỉ có một động từ chính; trong tiếng Anh, up with là phần không thể bỏ tùy ý. Hãy ghi cả khung put up with something, chứ không chỉ ghi một cặp từ tương đương.
Cấu tạo và cách dùng
Bảy cụm cần nắm chắc
Trong bảng, something biểu thị một vật, sự việc hoặc vấn đề; someone biểu thị một người. Đây là vị trí cần điền, không phải từ bắt buộc phải xuất hiện trong câu.
| Cụm và khung sử dụng | Nghĩa chính | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|
| come up with something | nghĩ ra, đưa ra một ý tưởng hoặc giải pháp | Nhấn mạnh việc tìm được điều để đề xuất. |
| put up with someone/something | chịu đựng ai hoặc điều gì | Thường có cảm giác khó chịu nhưng vẫn phải chấp nhận. |
| look forward to something | mong chờ điều gì | Thường hướng tới một sự việc được mong đợi một cách tích cực. |
| make up for something | bù đắp cho một thiếu sót hoặc thiệt hại | Điều bù đắp không nhất thiết xóa bỏ được hậu quả. |
| get away with something | làm điều sai mà không bị phạt hoặc chịu hậu quả đáng lẽ phải có | Cũng dùng cho việc xoay xở được với mức nỗ lực thấp trong một hoàn cảnh. |
| do away with something | loại bỏ, bãi bỏ điều gì | Hay gặp khi nói về quy định, thủ tục hoặc thứ không còn cần thiết. |
| come up against something | gặp phải khó khăn hoặc sự phản đối | Không tự nó cho biết đã vượt qua trở ngại hay chưa. |
Come up with không chỉ là “nghĩ” trong đầu: người nói thường đã tìm ra một ý có thể nêu lên. Make up for lại không phải “làm thay”: đó là tạo ra điều tốt hoặc có ích để bù cho điều còn thiếu. Còn do away with nhấn mạnh việc loại bỏ hẳn, không phải chỉ sửa cho tốt hơn.
Vị trí của phần đi sau
Tân ngữ là phần cho biết người, vật hoặc việc mà cụm đang hướng tới. Với bảy khung ở trên, đặt phần này sau with, to, for hoặc against ở cuối cụm:
- She came up with a brilliant idea. — Cô ấy nghĩ ra một ý tưởng xuất sắc.
- She came up with it. — Cô ấy nghĩ ra điều đó.
It là đại từ, tức từ dùng thay cho một người hoặc vật đã được nhắc tới. Dù dùng một cụm dài như a brilliant idea hay chỉ it, vị trí vẫn ở cuối. Không viết She came it up with.
Điểm này khác những cụm hai thành phần có thể tách, như turn off:
- Turn it off. — Tắt nó đi.
- I won't put up with it. — Tôi sẽ không chịu đựng chuyện đó.
Không lấy quy tắc “đại từ phải chen vào giữa” của turn it off áp dụng cho mọi cụm động từ. Cần học khả năng tách riêng cho từng cấu trúc.
Khi phần đi sau là một hành động
Giới từ là từ nối với phần phía sau để biểu thị một quan hệ; trong các cụm này, đó là with, to, for, against. Sau chúng có thể là danh từ (từ gọi tên người, vật, sự việc), đại từ, hoặc dạng -ing dùng để gọi tên một hành động.
- We look forward to your visit. — Chúng tôi mong chờ chuyến thăm của bạn.
- We look forward to seeing you. — Chúng tôi mong được gặp bạn.
- He got away with lying. — Anh ta nói dối mà không bị phạt.
- She made up for arriving late by staying longer. — Cô ấy ở lại lâu hơn để bù cho việc đến muộn.
Dạng -ing ở đây thường được gọi là danh động từ, nghĩa là hành động được dùng như một sự việc để nói tới. Nó không tự biểu thị “đang làm”. Trong ví dụ cuối, arriving late là việc đến muộn đã xảy ra.
Đặc biệt, to trong look forward to là giới từ, không phải dấu hiệu của động từ nguyên mẫu (dạng cơ bản như see, thường đi sau to trong những cấu trúc khác). Vì vậy, “mong được gặp” là look forward to seeing, không phải look forward to see.
Chia động từ, đặt câu hỏi và phủ định
Chỉ động từ đầu thay đổi để thể hiện thời gian hoặc phù hợp với chủ ngữ (người hoặc vật được nói đến trong câu). Những thành phần còn lại giữ nguyên.
| Dạng cần chú ý | Giải thích |
|---|---|
| come → came → come | Dùng trong cả hai cụm bắt đầu bằng động từ này. |
| put → put → put | Ba dạng cơ bản giống nhau. |
| look → looked → looked | Thêm đuôi theo quy tắc thông thường. |
| make → made → made | Không thêm đuôi theo quy tắc thông thường. |
| get → got → got/gotten | Dạng cuối thường là dạng thứ hai trong tiếng Anh Mỹ; cách chọn còn tùy nghĩa và cấu trúc. |
| do → did → done | Các từ đi kèm không đổi. |
Ba vị trí trong bảng lần lượt là dạng cơ bản, dạng quá khứ và quá khứ phân từ — dạng dùng sau have trong cấu trúc hoàn thành, hoặc sau be trong nhiều câu bị động.
Khi đặt câu hỏi hoặc phủ định, giữ nguyên cụm sau từ hỗ trợ thích hợp:
- What did they come up with? — Họ đã nghĩ ra điều gì?
- We didn't do away with the old system. — Chúng tôi không loại bỏ hệ thống cũ.
- I can't put up with this noise. — Tôi không thể chịu nổi tiếng ồn này.
Sau didn't, dùng do, không dùng did thêm lần nữa. Sau can't, dùng put, không thay đổi các từ up with.
Ví dụ trong ngữ cảnh
Các câu sau cho thấy cùng một khung có thể dùng với ý tưởng, con người, thủ tục và hành động cụ thể.
| Tiếng Anh | Tiếng Việt | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| She came up with a brilliant idea. | Cô ấy nghĩ ra một ý tưởng xuất sắc. | Nêu kết quả của việc suy nghĩ. |
| Can you come up with a cheaper option? | Bạn có thể đề xuất một phương án rẻ hơn không? | Đề nghị tìm một giải pháp. |
| I can't put up with this noise. | Tôi không thể chịu nổi tiếng ồn này. | Thể hiện mức chịu đựng đã tới giới hạn. |
| We shouldn't have to put up with being ignored. | Chúng ta không đáng phải chịu cảnh bị phớt lờ. | Một hành động ở dạng bị động đi sau cụm. |
| We're looking forward to seeing you. | Chúng tôi rất mong được gặp bạn. | Sau giới từ cuối dùng dạng chỉ hành động có đuôi -ing. |
| I look forward to hearing from you. | Tôi mong nhận được hồi âm của bạn. | Cách kết thư quen thuộc. |
| The refund doesn't make up for the time we lost. | Khoản hoàn tiền không bù đắp được thời gian chúng tôi đã mất. | Bù tiền không nhất thiết bù được thiệt hại khác. |
| I'll work an extra shift to make up for missing yesterday's meeting. | Tôi sẽ làm thêm một ca để bù cho việc vắng cuộc họp hôm qua. | Việc cần bù đắp đứng sau giới từ. |
| He got away with the crime. | Anh ta phạm tội mà vẫn thoát bị trừng phạt. | Không phải nghĩa đen “chạy thoát cùng tội ác”. |
| You won't get away with copying someone else's report. | Bạn sẽ không thể chép báo cáo của người khác mà thoát bị xử lý đâu. | Cảnh báo về hậu quả. |
| The new process does away with paper forms. | Quy trình mới loại bỏ các biểu mẫu giấy. | Không còn cần dùng thứ đó nữa. |
| Our team came up against strong resistance. | Nhóm chúng tôi gặp phải sự phản đối mạnh mẽ. | Nhấn mạnh trở ngại, chưa nói kết quả xử lý. |
Những lỗi thường gặp
1. Tách sai vị trí của đại từ
- Sai: I can't put it up with.
- Đúng: I can't put up with it. — Tôi không thể chịu đựng chuyện đó.
- Vì sao: It phải đứng sau with trong cấu trúc này. Mẹo đặt đại từ vào giữa chỉ áp dụng cho những cụm có thể tách thích hợp.
2. Thấy “to” là dùng động từ nguyên mẫu
- Sai: We're looking forward to meet you.
- Đúng: We're looking forward to meeting you. — Chúng tôi rất mong được gặp bạn.
- Vì sao: To ở đây là giới từ. Khi nói tới hành động, cần meeting, không phải meet. Có thể kiểm tra bằng cách thay hành động bằng một sự việc: look forward to the meeting — mong chờ cuộc họp.
3. Bỏ mất từ đi kèm vì bản dịch tiếng Việt không cần
- Sai: She came with a solution. nếu muốn nói “cô ấy nghĩ ra giải pháp”.
- Đúng: She came up with a solution. — Cô ấy nghĩ ra một giải pháp.
- Vì sao: Come with có thể diễn tả việc đến cùng hoặc mang theo thứ gì, nhưng không tự mang nghĩa “nghĩ ra”. Câu sai ở đây sai với ý định diễn đạt, không phải lúc nào cũng sai ngữ pháp.
4. Nhầm người nhận sự bù đắp với điều cần bù đắp
- Sai: I'll make up for you. nếu muốn nói “tôi sẽ bù đắp cho bạn”.
- Đúng: I'll make it up to you. — Tôi sẽ bù đắp cho bạn.
- Cũng đúng: I'll make up for my mistake. — Tôi sẽ bù đắp cho lỗi lầm của mình.
- Vì sao: Make up for hướng tới thiếu sót, tổn thất hoặc điều bất lợi. Make it up to someone hướng tới người mình muốn bù đắp. Đây là hai khung khác nhau, không chỉ là thay một giới từ.
5. Hiểu “get away with” là hành động thoát đi
- Không đúng với ý định: The thief got away with the crime scene. nếu muốn nói tên trộm rời hiện trường và trốn thoát.
- Đúng: The thief got away. — Tên trộm đã trốn thoát.
- Nghĩa khác: The thief got away with the theft. — Tên trộm thực hiện vụ trộm mà không bị trừng phạt.
- Vì sao: Get away nói về thoát đi; get away with thường nói về tránh hậu quả của việc đã làm.
Lưu ý khi sử dụng
Không phải cụm động từ nào cũng quá thân mật
Look forward to rất tự nhiên trong thư công việc. Come up with a proposal — đưa ra một đề xuất — cũng thường dùng trong trao đổi chuyên môn. Không cần thay mọi cụm động từ bằng một từ dài chỉ để câu có vẻ trang trọng.
Tuy nhiên, put up with thể hiện rõ cảm giác khó chịu. Nói thẳng rằng mình phải “chịu đựng” một người có thể gây tổn thương. I can't put up with you — Tôi không thể chịu nổi bạn — mạnh và mang tính cá nhân hơn lời nhận xét về một hành vi cụ thể.
Một số cụm mang theo đánh giá của người nói
Get away with thường ngầm cho rằng một người đáng lẽ phải bị phạt, bị phát hiện hoặc phải chịu bất lợi. Nếu chỉ muốn nói ai đó làm việc thành công, đừng tự động chọn cụm này.
Trong nghĩa mở rộng, nó có thể nói về mức tối thiểu vẫn chấp nhận được: On a quiet day, we can get away with having just two people on duty — Vào ngày vắng khách, chỉ cần hai người trực thì vẫn xoay xở được. Ở đây không có hành vi phạm pháp; ý là mức nhân sự ít như vậy vẫn đủ trong hoàn cảnh đó.
Do away with dùng với quy định và thủ tục thường mang nghĩa loại bỏ. Nhưng khi đi với người, cụm này còn có thể mang nghĩa giết hoặc thủ tiêu. Vì thế, không dùng nó như một cách nói vô hại thay cho “cho nhân viên nghỉ việc”.
Hai cách nói mong chờ trong thư
I look forward to hearing from you — Tôi mong nhận được hồi âm của bạn — có sắc thái kết thư quy ước, hơi trang trọng. I'm looking forward to hearing your news — Tôi rất mong được nghe tin của bạn — thường mang cảm giác cá nhân, gần gũi hơn. Đây là khác biệt về sắc thái thường gặp, không phải ranh giới cứng giữa đúng và sai.
Mở rộng và cách dùng nâng cao
Khi hỏi, giới từ thường nằm cuối câu
Trong câu hỏi tự nhiên, phần cần hỏi chuyển lên đầu, còn cụm phía sau vẫn giữ nguyên:
- What are you looking forward to? — Bạn đang mong chờ điều gì?
- What problems did you come up against? — Bạn đã gặp phải những vấn đề gì?
Điều này dễ gây cảm giác “thiếu phần sau” với người quen đọc từng từ. Thực ra what hoặc what problems ở đầu đã đảm nhiệm phần đó. Không cần thêm it ở cuối.
Tương tự, mệnh đề quan hệ — phần bổ sung thông tin cho một người hoặc vật vừa nhắc tới — có thể để giới từ ở cuối: The solution we came up with was surprisingly simple — Giải pháp chúng tôi nghĩ ra đơn giản đến bất ngờ. The solution chính là điều được nghĩ ra; không thêm một tân ngữ nữa sau with.
Câu bị động không tự nhiên như nhau với mọi cụm
Câu bị động đặt người hoặc vật chịu tác động lên làm điểm xuất phát, thay vì tập trung vào người thực hiện. Một số cụm trong bài dùng được theo cách này, nhưng không nên biến đổi máy móc tất cả.
- The old rules have been done away with. — Các quy định cũ đã bị bãi bỏ.
- Such behaviour will not be put up with. — Hành vi như thế sẽ không được dung thứ.
Câu thứ hai có giọng cứng rắn, giống lời cảnh báo. Trong trao đổi thông thường, We won't put up with such behaviour — Chúng tôi sẽ không chấp nhận hành vi như thế — thường trực tiếp và dễ đọc hơn. Khi chưa chắc, giữ câu chủ động thay vì cố tạo một câu bị động nặng nề.
Phân biệt những cụm gần nghĩa
Put up with và come to terms with đều có thể được dịch là “chấp nhận”, nhưng không giống nhau. Cụm thứ nhất là chịu đựng điều mình không thích; cụm thứ hai là dần chấp nhận một thực tế khó thay đổi, thường về mặt tâm lý.
- I put up with the long commute. — Tôi chịu đựng quãng đường đi làm dài.
- I'm coming to terms with the change. — Tôi đang dần chấp nhận sự thay đổi đó.
Tương tự, come up against chỉ việc gặp trở ngại, còn overcome nghĩa là vượt qua. We came up against funding problems — Chúng tôi gặp khó khăn về kinh phí — không cho biết nhóm đã tìm được tiền hay chưa. Muốn nói đã xử lý thành công, phải nêu thêm kết quả.
Đừng mở rộng quy tắc “không tách” quá mức
Quy tắc trong bài áp dụng cho bảy khung đã học, không phải mọi kết hợp trông giống ba thành phần. Chẳng hạn, put someone up to something nghĩa là xúi ai làm điều gì: Who put you up to this? — Ai xúi bạn làm chuyện này? Ở đó, vị trí của you là một phần bắt buộc của khung khác. Cách an toàn nhất vẫn là ghi cả cấu trúc kèm vị trí người và việc, thay vì chỉ đếm số từ.
Gợi ý luyện tập
- Ghi mỗi cụm thành một tình huống có thật. Với come up with, viết một ý bạn vừa đề xuất; với put up with, viết điều bạn không muốn chịu đựng; với make up for, viết một thiếu sót và cách bù đắp. Mỗi câu cần chỉ rõ phần đứng sau giới từ cuối.
- Đổi phần cuối theo ba bước. Bắt đầu bằng look forward to the trip — mong chờ chuyến đi; đổi sang look forward to it — mong chờ điều đó; rồi look forward to travelling — mong được đi du lịch. Làm tương tự với những cụm phù hợp để luyện vị trí và dạng chỉ hành động.
- Tự kiểm tra bằng nghĩa, không chỉ bằng từ còn thiếu. Viết lại “gặp khó khăn”, “chịu đựng khó khăn” và “vượt qua khó khăn” thành ba ý riêng. Sau đó kiểm tra xem câu của mình dùng come up against, put up with hay một động từ diễn tả kết quả. Cuối cùng, đọc lại và hỏi: câu đã nói đúng thái độ lẫn kết quả mình muốn chưa?
Khái niệm liên quan
- Kiến thức nền: Cụm động từ cơ bản — ôn nghĩa của cả cụm, sự khác nhau giữa cụm có thể tách và không thể tách, cùng vị trí của đại từ trước khi học các khung nâng cao.