Yorubacada amaç cümleleri: kí ve láti

Kısaca

Yorubacada bir işi hangi amaçla yaptığınızı anlatmak için láti + eylem veya kí + işi yapacak kişi + eylem kullanabilirsiniz. Mo wá láti kọ́ èdè Yorùbá. “Yorubaca öğrenmek için geldim” demektir; kí … lè … ise çoğu zaman Türkçedeki “… yapabilsin diye” anlamına yaklaşır. İki işi aynı kişi yapıyorsa láti, amaçlanan işi kimin yapacağını ayrıca belirtmek gerekiyorsa kí kullanmak iyi bir başlangıç yoludur.

Genel bakış

Amaç cümlesi, bir davranışın neyi gerçekleştirmek için yapıldığını anlatır. “Neden geldin?” sorusuna “Öğrenmek için” dediğinizde, gelişin amacını açıklarsınız. Yorubacada láti ve kí, günlük konuşmada bu bağlantıyı kurmanın iki temel yoludur. B1 düzeyinde bu yapıları öğrenmek, yalnızca ne yaptığınızı değil, bir planın arkasındaki niyeti de anlatabilmenizi sağlar.

Türkçede “öğrenmek için”, “öğreneyim diye” ve “öğrenebileyim diye” birbirine yakın ama aynı olmayan ifadelerdir. Yorubacada da tek bir kalıbı bütün bu anlamların yerine koymak doğru olmaz. Láti ile amaçlanan eylemi doğrudan söyleyebilirsiniz; kí ile ayrı bir cümle bölümü kurarsınız. Bu bölümde lè kullanırsanız yapabilme veya olanak anlamı da belirginleşir.

Burada iki kavram işinize yarayacak: özne, işi yapan ya da hakkında bir durum bildirilen kişidir; fiil, yapılan işi veya durumu anlatan sözcüktür. Mo wá ifadesinde mo “ben”, wá “gelmek”tir. Amaç eklediğinizde asıl soru şudur: Gelen kişiyle amaçlanan işi yapacak kişi aynı mı, farklı mı?

Yapı nasıl kurulur?

1. Láti ile “yapmak için”

En kolay başlangıç kalıbı şudur:

Asıl eylem + láti + amaçlanan eylem

Mo wá láti kọ́ èdè Yorùbá. — Yorubaca öğrenmek için geldim.

Bu cümleyi parçalara ayıralım:

• Mo wá: Geldim.
• láti kọ́: öğrenmek için.
• èdè Yorùbá: Yorubaca, yani Yoruba dili.

Gelen kişi de öğrenen kişi de “ben”dir. Bu yüzden láti sonrasında yeniden mo yazılmaz. Türkçedeki “Ben öğrenmek için geldim” cümlesinde de öğrenen kişinin kim olduğu, cümlenin geri kalanından anlaşılır.

Yorubacada amaç bölümü genellikle asıl eylemden sonra gelir. Türkçede “Yorubaca öğrenmek için geldim” derken amacı başa koymaya alışmış olabilirsiniz. Yorubaca cümleyi kurarken önce “geldim”, sonra “öğrenmek için” diye düşünmek daha kolaydır. Ayrıca Türkçedeki -mek/-mak ekinin yerine Yorubaca fiile benzer bir ek getirmeye çalışmayın; burada bağlantıyı ayrı yazılan láti kurar.

A ṣe é láti ran wọ́n lọ́wọ́. — Onlara yardım etmek için bunu yaptık.

Burada a “biz”, ṣe é “onu/bunu yapmak”, ran wọ́n lọ́wọ́ ise “onlara yardım etmek” anlamındadır. Yardım alanlar “onlar” olsa da hem asıl işi yapan hem yardım eden “biz”dir. Láti seçimini yardımın kime yöneldiğine değil, eylemi kimin yaptığına göre düşünün.

2. Kí ile “… yapsın diye”

Kí, ardından kendi öznesi bulunan bir yan cümle getirir. Yan cümle, tek başına ana mesajı taşımayan, başka bir cümleye bağlı anlam parçasıdır. Burada amaçlanan durumu anlatır.

Asıl eylem + kí + özne + fiil

Mo ṣí ilẹ̀kùn kí afẹ́fẹ́ wọlé. — İçeri hava girsin diye kapıyı açtım.

Kapıyı açan “ben”, içeri giren ise “hava”dır. Amaç bölümünde kimin ya da neyin söz konusu olduğunu afẹ́fẹ́ “hava” açıkça belirtir. Türkçedeki “hava girmesi için” veya “hava girsin diye” karşılıkları bu ilişkiyi iyi gösterir.

Ancak kí yalnızca özneler farklı olduğunda kullanılmaz. Aynı kişi için de kullanılabilir:

Mo wá kí n lè kọ́ èdè Yorùbá. — Yorubaca öğrenebileyim diye geldim.

Burada hem gelen hem öğrenebilecek olan “ben”dir. Demek ki “aynı kişi varsa mutlaka láti” diye kesin bir kural yoktur. Láti, aynı kişinin amacını kısa biçimde anlatmak için elverişlidir; kí ise amaçlanan durumu ayrı bir cümle gibi kurmanıza izin verir.

3. Kí … lè ile “… yapabilsin diye”

Lè, yapabilme veya bir şeyin mümkün olması anlamını veren bir yardımcı sözcüktür. Amaç anlatırken sık karşılaşılan sıra şöyledir:

kí + özne + lè + fiil

Ó ṣiṣẹ́ kí ó lè jẹun. — Yemek yiyebilmek için çalışır.

Bu örnekte ó “o” demektir; kadın veya erkek ayrımı yapmaz. Ṣiṣẹ́ “çalışmak”, jẹun “yemek yemek”tir. Cümle, çalışmanın yemek yemeye olanak sağlamasını amaç olarak sunar. Bağlama göre çalışma geçmişte de anlatılabilir; fiile Türkçedeki gibi doğrudan bir zaman eki eklenmediği için zamanı çevredeki ifadelerden de anlamak gerekir.

Ṣe dáadáa kí o lè borí. — Başarılı olabilmek için elinden geleni iyi yap.

Burada amaç bölümündeki o “sen”dir. Ana bölüm bir yönlendirme olduğu için Türkçede “İyi yap ki başarılı olabilesin” diye de aktarılabilir. Lè, başarıya ulaşmayı mümkün kılan koşulu öne çıkarır; her cümlede ayrıca “yapabilmek” sözcüğünü kullanmak Türkçe çeviriyi doğal kılmayabilir.

4. Kí sonrasında kişi biçimine dikkat

Zamir, bir kişinin veya varlığın adı yerine kullanılan “ben, sen, o” gibi sözcüktür. Yorubacadaki kısa kişi biçimlerini Türkçedeki kişi ekleriyle bire bir eşleştirmeyin. Özellikle birinci tekil kişide şu farkı öğrenmek önemlidir:

• Mo wá. — Geldim.
• kí n lè kọ́ — öğrenebileyim diye.

Bu amaç yapısında “ben” için kí n … kullanılır; bağımsız cümledeki mo olduğu gibi taşınmaz. “Sen” ve “o” da yazıda tonla ayrılabilir: kí o lè … “sen … yapabilesin diye”, kí ó lè … “o … yapabilsin diye”. Ünlünün üzerindeki işaretleri süs gibi görmeyin; kimin kastedildiğini anlamaya yardım ederler.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde yalnızca bağlayıcıya değil, amaçlanan işi kimin yaptığına da bakın. İlk dört cümle, bu konunun temel kullanım alanlarını gösterir; diğerleri gündelik durumlara genişletir.

Yorubaca	Türkçe	Açıklama
Mo wá láti kọ́ èdè Yorùbá.	Yorubaca öğrenmek için geldim.	Gelen ve öğrenen aynı kişi.
Ó ṣiṣẹ́ kí ó lè jẹun.	Yemek yiyebilmek için çalışır.	Çalışmanın sağladığı olanak amaçlanıyor.
A ṣe é láti ran wọ́n lọ́wọ́.	Onlara yardım etmek için bunu yaptık.	Yardımı yapanlar “biz”; yardım alanlar “onlar”.
Ṣe dáadáa kí o lè borí.	Başarılı olabilmek için işini iyi yap.	Bir öğüt, ardından amaç geliyor.
Mo lọ sí ọjà láti ra oúnjẹ.	Yiyecek almak için pazara gittim.	Gitme eyleminin amacı belirtiliyor.
A jókòó láti sinmi.	Dinlenmek için oturduk.	Aynı grubun iki eylemi.
Ó pe mi láti béèrè ìbéèrè kan.	Bir soru sormak için beni aradı.	Arayan kişi soruyu da soruyor.
Mo ṣí ilẹ̀kùn kí afẹ́fẹ́ wọlé.	İçeri hava girsin diye kapıyı açtım.	Amaç bölümünün öznesi “hava”.
Mo ra ìwé yìí kí o lè kọ́ èdè Yorùbá.	Yorubaca öğrenebilesin diye bu kitabı aldım.	Kitabı alan “ben”, öğrenecek olan “sen”.
A sọ̀rọ̀ díẹ̀díẹ̀ kí wọ́n lè gbọ́ wa.	Bizi duyabilsinler diye yavaş yavaş konuşuyoruz.	Amaç bölümünde “onlar” açıkça belirtiliyor.
Mo wá kí n lè kọ́ èdè Yorùbá.	Yorubaca öğrenebileyim diye geldim.	Aynı kişi için de kí kullanılabilir.
Ó di ọmọ náà mú kí ọmọ náà má ṣubú.	Çocuk düşmesin diye onu tuttu.	İstenmeyen olayın olmaması amaçlanıyor.

Kọ́ tek başına “öğrenmek” anlamına gelebilir; birine bir şey öğretmeyi anlatan daha geniş yapılarda da karşınıza çıkabilir. Bu yazıdaki kọ́ èdè Yorùbá örneklerini “Yorubaca öğrenmek” olarak okuyun. Cümledeki diğer sözcükler ve konuşma bağlamı, fiilin nasıl anlaşılacağını belirler.

Sık yapılan hatalar

1. Láti sonrasına bağımsız bir özne yerleştirmek

• Yanlış: Mo wá láti mo kọ́ èdè Yorùbá.
• Doğru: Mo wá láti kọ́ èdè Yorùbá. — Yorubaca öğrenmek için geldim.
• Neden? Bu amaç kalıbında láti doğrudan fiile bağlanır. “Ben”i amaç bölümünde ayrıca söylemek istiyorsanız başka bir yapıya geçin: Mo wá kí n lè kọ́ èdè Yorùbá. — Yorubaca öğrenebileyim diye geldim.

2. Kí sonrasında gereken özneyi atlamak

• Yanlış: Mo ra ìwé yìí kí lè kọ́ èdè Yorùbá.
• Doğru: Mo ra ìwé yìí kí o lè kọ́ èdè Yorùbá. — Yorubaca öğrenebilesin diye bu kitabı aldım.
• Neden? Lè tek başına kimin öğrenebileceğini söylemez. Bu tür bir kí cümlesinde özneyi de belirtmeniz gerekir. Türkçede “öğrenebilesin” sonundaki ek “sen” bilgisini taşır; Yorubacada aynı bilgi burada ayrı bir sözcükle verilir.

3. “Ben” için her yerde mo kullanmak

• Yanlış: Mo wá kí mo lè kọ́ èdè Yorùbá.
• Doğru: Mo wá kí n lè kọ́ èdè Yorùbá. — Yorubaca öğrenebileyim diye geldim.
• Neden? Bu yapıda birinci tekil kişi n biçimindedir. Mo wá ile kí n lè … parçalarını ayrı kalıplar olarak öğrenmek, Türkçedeki “ben” sözcüğünü her yere aynı biçimde yerleştirmekten daha güvenlidir.

4. Láti kullanınca öznenin kendiliğinden değiştiğini sanmak

• Anlatılmak istenen: Yorubaca öğrenebilesin diye bu kitabı aldım.
• Bu anlam için uygun değil: Mo ra ìwé yìí láti kọ́ èdè Yorùbá. — Yorubaca öğrenmek için bu kitabı aldım.
• Uygun: Mo ra ìwé yìí kí o lè kọ́ èdè Yorùbá.
• Neden? İlk cümle kendi başına yanlış değildir; ancak doğal okumasında öğrenmek isteyen kişi kitabı alan kişidir. Amaçlanan işi başka biri yapacaksa kí ile o kişiyi açıkça belirtin.

5. Olumsuzluğu yanlış bölüme koymak

• Amaç “gelmemek” ise: Mi ò wá láti kọ́ èdè Yorùbá. — Yorubaca öğrenmek için gelmedim.
• Amaç “çocuğun düşmemesi” ise: Ó di ọmọ náà mú kí ọmọ náà má ṣubú. — Çocuk düşmesin diye onu tuttu.
• Yanlış yaklaşım: İkinci anlamı vermek için yalnızca ana eylemi olumsuzlaştırmak.
• Neden? Bir işin yapılmaması ile başka bir işin yapılmaması amacıyla hareket etmek farklıdır. “Tutmadı” demek, “düşmesin diye tuttu” anlamını vermez. Olumsuz amacın yeri kí ile başlayan bölümdür.

Kullanım notları

İki yapı arasında resmiyet duvarı yoktur

Láti ve kí, hem gündelik açıklamalarda hem yazılı anlatımda kullanılabilir. Birini yalnızca resmî, diğerini yalnızca konuşma dili saymak yanıltıcı olur. Seçimde asıl önemli olan, amacı kısa bir eylem ifadesiyle mi, yoksa öznesi açık bir cümleyle mi kurduğunuzdur.

Kısa bir amaç için láti sinmi “dinlenmek için” oldukça kullanışlıdır. Kimin dinleneceği veya neyin mümkün olacağı önemliyse kí yapısı daha açıklayıcı olabilir. Böylece dinleyici, amaç bölümünün kime ait olduğunu tahmin etmek zorunda kalmaz.

Türkçede tek bir çeviriye bağlı kalmayın

Kí içeren bir cümle Türkçede “diye”, “için” veya “ki” ile aktarılabilir. Örneğin “Yavaş konuş ki seni anlayayım” ile “Seni anlayabilmem için yavaş konuş” arasında anlatım farkı vardır, ama temel amaç ilişkisi benzerdir. Yorubaca okurken her kí gördüğünüzde Türkçe cümleye mutlaka “ki” koymayın.

Ayrıca Türkçedeki “Çalıştı, böylece başardı” gerçekleşmiş bir sonucu bildirir. “Başarabilsin diye çalıştı” ise amacı bildirir; kişinin gerçekten başarıp başarmadığı henüz belli değildir. Kí … lè … yapısını çevirirken bu ayrımı koruyun.

Tonları ve sözcükleri birlikte öğrenin

Yorubacada ünlüler üzerindeki ton işaretleri anlam ve yapı açısından önemlidir. Kí, láti, lè, kọ́, wá gibi biçimleri işaretleriyle birlikte yazmaya çalışın. Özellikle o ile ó ayrımını görmezden gelmek, amaç bölümünde “sen” mi “o” mu dendiğini belirsizleştirebilir.

Temelin ötesinde: daha ince ayrımlar

Amaç, neden ve gerçekleşmiş sonuç aynı şey değildir

“Ne amaçla?” sorusu, “Hangi olay yüzünden?” sorusundan farklıdır. Mo wá láti kọ́ èdè Yorùbá “Yorubaca öğrenmek için geldim” der; gelmeden önce Yorubaca bildiğinizi söylemez. Öğrenmenin tamamlandığını da garanti etmez.

Aynı biçimde Ó ṣiṣẹ́ kí ó lè jẹun cümlesinde yemek yiyebilmek hedef veya beklenen olanaktır. Bu cümleden mutlaka yemek yediği sonucunu çıkarmayın. Planlardan, hazırlıklardan ve tedbirlerden söz ederken bu ayrım önemlidir: amaç gerçek bir niyet olabilir, fakat sonuç gerçekleşmeyebilir.

Olumsuz amaç: bir şey olmasın diye

Olumsuzluk, bir eylemin ya da durumun gerçekleşmediğini veya istenmediğini bildirmektir. Amaç bölümünde má kullanımı, önlenmek istenen olayı anlatabilir:

Ó di ọmọ náà mú kí ọmọ náà má ṣubú. — Çocuk düşmesin diye onu tuttu.

Burada tutma işi gerçekleşir; düşme ise istenmeyen olaydır. Türkçedeki “düşmemek için” ile “düşmesin diye” ayrımını düşünün: ilki bağlama göre kişinin kendi düşmesini, ikincisi ise açıkça belirtilen başka birinin düşmesini anlatabilir. Yorubacada amaç bölümünün öznesini söylemek, bu farkı açık tutar.

Başlangıçta olumlu kí … lè … ve olumsuz kí … má … kalıplarını ayrı örneklerle öğrenin. Birini mekanik olarak diğerine çevirmeden önce, amaçlanan şeyin bir olanak mı yoksa önlenen bir olay mı olduğunu belirleyin.

Her láti amaç, her kí de amaç değildir

Láti, başka bağlamlarda bir başlangıç noktasını da gösterebilir:

Ó wá láti Èkó. — Lagos'tan geldi.

Burada ardından bir yer adı gelir; anlam “gelmek amacıyla” değil, “Lagos'tan”dır. Ayrıca her láti + fiil dizisi de amaç bildirmez:

Mo fẹ́ láti kọ́ èdè Yorùbá. — Yorubaca öğrenmek istiyorum.

Bu cümlede öğrenmek, istemenin içeriğidir. “Öğrenmek için istiyorum” diye çevrilmez. Yalnızca láti sözcüğünü görerek karar vermek yerine, önceki fiille kurduğu ilişkiye bakın.

Kí de bir dileğin veya isteğin parçası olabilir:

Mo fẹ́ kí o wá. — Gelmeni istiyorum.

Burada “gelmen”, isteme eyleminin içeriğidir; bir işi gelmen amacıyla yaptığım söylenmez. Aynı bağlayıcı farklı görevlerde kullanılabilir. Amaç anlamını tanımak için şu soruyu sorun: “İlk eylem, ikinci durum gerçekleşsin diye mi yapılıyor?”

Art arda gelen fiillerle farkı

Yorubacada fiillerin art arda gelmesi, birbirine bağlı eylemleri anlatmanın önemli yollarından biridir. Ancak her fiil dizisini amaç olarak yorumlamak güvenli değildir. İki olayın peş peşe anlatılması, ikincisinin birincinin hedefi olduğunu tek başına garanti etmez.

Bir niyeti özellikle açık kılmak istediğinizde láti veya kí size belirgin bir bağlantı sağlar. Öğrenme aşamasında yalnızca sözcükleri yan yana getirerek “nasıl olsa amaç anlaşılır” diye düşünmek yerine, bu iki yapıyı bilinçli seçin. Sonraki okumalarınızda fiil dizilerinin hangi bağlamlarda amaçla örtüştüğünü ayrıca gözlemleyebilirsiniz.

Çalışma önerileri

1. Günün üç eylemine amaç ekleyin. Önce Türkçe “Pazara gittim — yiyecek almak için” gibi iki parça yazın. Ardından Mo lọ sí ọjà láti ra oúnjẹ kalıbını kullanın. Her örnekte iki işi yapan kişinin aynı olup olmadığını kontrol edin.
2. Kişiyi değiştirerek anlamı izleyin. Mo ra ìwé yìí kí o lè kọ́ èdè Yorùbá cümlesindeki “sen”i “ben” yapın: Mo ra ìwé yìí kí n lè kọ́ èdè Yorùbá — Yorubaca öğrenebileyim diye bu kitabı aldım. Sonra aynı amacı láti ile anlatın. Böylece yalnızca sözcük değil, yapı seçimi de çalışmış olursunuz.
3. Amaç ile sonucu ayrı yazın. Her örneğin yanına “Bu cümle hedefi mi, gerçekleşmiş sonucu mu bildiriyor?” notunu düşün. Özellikle kí … lè … gördüğünüzde, hedefin gerçekleştiğini varsaymadan Türkçeye çevirin. Yazdığınız örnekleri sesli okurken ton işaretlerine de dikkat edin.

İlgili konular

• Önceki adım: Temel ardışık fiil yapıları — Birden fazla fiilin nasıl bağlandığını anlamanıza ve bir eylem dizisiyle açık amaç bildirimi arasındaki farkı görmenize yardımcı olur.