Rusçada быть: şimdiki zamanda olmak

Kısaca

Rusçada birinin kim olduğunu, nasıl olduğunu veya nerede bulunduğunu şimdiki zamanda söylerken быть (olmak) fiili genellikle kullanılmaz: Я студент. — “Ben öğrenciyim.” İki isim arasında yazıda sıkça uzun çizgi görülür: Москва — столица России. — “Moskova, Rusya'nın başkentidir.” Это моя книга. “Bu benim kitabım.” demektir; есть ise özellikle bir şeyin varlığını bildirir: У меня есть машина. — “Arabam var.”

Genel bakış

Türkçede “Ben evdeyim”, “Ayşe doktor”, “Hava güzel” derken ayrı bir “olmak” sözcüğüne her zaman ihtiyaç duymayız. Rusça da bu bakımdan tanıdık gelebilir. Fakat Türkçedeki “öğrenci-y-im” veya “ev-de-y-iz” gibi kişi bildiren eklerin Rusçada aynı işi yapan karşılıkları yoktur. Rusça cümlede kişi çoğu zaman ayrı bir sözcükle belirtilir: Я дома. — “Ben evdeyim.” Burada я, “ben”; дома, “evde” demektir.

Bu konu A1 düzeyinde tanışma, meslek söyleme, insanları tanıtma ve yer bildirme cümlelerinin temelidir. Öğrenilecek şey, boş görünen yere bir fiil yerleştirmek değil, fiilsiz görünen bu yapının zaten tam bir cümle olduğunu kabul etmektir. Rusçada быть fiilinin mastarı, yani sözlükteki çekimsiz biçimi “olmak” anlamındadır; ancak bu, her Türkçe “-im, -sin, -dir” karşılığına быть yazılacağı anlamına gelmez.

Öte yandan “Ben doktorum” ile “Benim doktorum var” aynı türden bilgi vermez. İlki bir kimlik, ikincisi bir varlık veya sahiplik bildirir. Rusçada bu ayrım önemlidir: ilkinde genellikle fiil yoktur, ikincisinde çoğu zaman есть kullanılır. Önce bu ayrımı oturtmak, daha sonra uzun çizgi ve özel vurgu kullanımlarını öğrenmeyi kolaylaştırır.

Yapı nasıl kurulur?

1. Kimlik, özellik ve yer: araya fiil koymayın

Özne, cümlenin kim veya ne hakkında olduğunu gösteren bölümdür. Yüklem ise o kişi veya şey hakkında verilen bilgidir. Я студент. cümlesinde я öznedir; студент onun kim olduğunu bildiren yüklemdir. Bu iki bölüm arasında şimdiki zamanda ayrı bir “olmak” sözcüğü bulunmaz. Buna sıfır bağ fiili denir: özneyle yüklemi bağlayan fiil söylenmez, fakat ilişki anlaşılır.

Aşağıdaki üç temel yapı aynı ilkeye dayanır:

Rusça	Türkçe	Yapı
Я врач.	Ben doktorum.	Kişi + meslek
Комната большая.	Oda büyük.	Bir şey + özellik
Мы дома.	Biz evdeyiz.	Kişi + yer

Врач bir isimdir; isim, kişi, nesne veya kavram adıdır. Большая bir sıfattır; sıfat, bir şeyin niteliğini anlatır. Дома ise burada yeri bildirir. Dolayısıyla kural yalnızca meslek cümleleri için geçerli değildir.

Türkçedeki kişi ekini Rusçaya taşımaya çalışmayın. Standart bir tanıtma cümlesinde kişiyi belirten sözcüğü de baştan atmayın: Я врач. — “Ben doktorum.” Doğrudan Врач. demek, bağlama göre bir sorunun kısa cevabı olabilir; fakat kendi başına her zaman “Ben doktorum” anlamını vermez.

2. Kişilere göre şimdiki zaman görünümü

Bu yapı için öğrenilecek altı ayrı быть çekimi yoktur. Kişi değişir, fakat boş kalan bağ fiili yeri aynı kalır. Zamir, bir ismin yerine kullanılan “ben, sen, o” gibi sözcüktür.

Rusça	Türkçe	Açıklama
Я дома.	Ben evdeyim.	Birinci tekil kişi
Ты дома.	Sen evdesin.	Samimi hitap
Он дома.	O evde.	Erkek bir kişi hakkında
Она дома.	O evde.	Kadın bir kişi hakkında
Оно дома.	O evde.	Dilbilgisel olarak nötr bir adı karşılayabilir; örneğin bir hayvan yavrusunu
Мы дома.	Biz evdeyiz.	Birinci çoğul kişi
Вы дома.	Siz evdesiniz.	Birden çok kişi veya kibar hitap
Они дома.	Onlar evde.	Üçüncü çoğul kişi

Он, она, оно ayrımı Türkçedeki tek “o” sözcüğünden farklıdır. Rusçada dilbilgisel cinsiyet, isimleri eril, dişil ve nötr gruplara ayıran bir sistemdir; bu gruplar her zaman biyolojik cinsiyeti göstermez. Bu konu burada yalnızca zamir ve sıfat seçimini anlamak için gereklidir.

Bağ fiili görünmese de uyum, yani bağlı sözcüklerin birbiriyle uygun biçimler alması devam eder: Он готов. — “O hazır.”; Она готова. — “O hazır.”; Они готовы. — “Onlar hazır.” Burada değişen, söylenmeyen bir “olmak” eki değil, hazır olmayı bildiren sözcüğün biçimidir.

3. Uzun çizgi ne zaman kullanılır?

Özne ve onu tanımlayan yüklem isim olduğunda araya sıkça uzun çizgi (—) konur:

• Москва — столица России. — “Moskova, Rusya'nın başkentidir.”
• Мой брат — инженер. — “Erkek kardeşim mühendis.”

Bu temel yapıda isimler genellikle yalın hâldedir; yani başka bir ilişkiyi göstermek için hâl eki almadan, sözlükteki temel biçimleriyle kullanılır. Rusçada hâl, bir ismin cümledeki görevine göre biçim değiştirmesidir.

Uzun çizgi bir sözcük değildir ve sesli okunurken “olmak” diye telaffuz edilmez. Konuşmada bazen kısa bir duraklamaya veya vurgulu bir ayrılığa karşılık gelir. Türkçedeki “-dır” ekinin her yerde kullanılabilen yazılı karşılığı da değildir.

Başlangıç için şu ayrım yeterlidir:

• Мой брат — врач. — “Erkek kardeşim doktor.” İki isim grubu arasında çizgi beklenir.
• Он врач. — “O doktor.” Özne kişi zamiri olduğunda nötr anlatımda genellikle çizgi konmaz.
• Брат дома. — “Erkek kardeşim evde.” Yer bildiren bu yapıda sırf bağ fiili yok diye çizgi konmaz.
• Комната большая. — “Oda büyük.” Sıfatlı sıradan bir bildirimde de çizgi gerekmez.

Noktalama vurguya ve cümlenin kuruluşuna göre değişebilir. Dolayısıyla “Her eksik быть yerine çizgi koyarım” diye bir kural yoktur.

4. Это ile birini veya bir şeyi tanıtma

Это çoğu tanıtma cümlesinde “bu” veya bağlama göre “şu” anlamı taşır:

• Это моя книга. — “Bu benim kitabım.”
• Это Анна. — “Bu, Anna.”
• Это мои друзья. — “Bunlar benim arkadaşlarım.”

Buradaki это, “olmak” fiili değildir. Cümlede gösterilen kişiyi veya şeyi tanıtmaya yarar. Bu tanıtma yapısında ardından tekil ya da çoğul isim gelse de это değişmez. Türkçede ise çeviri gerektiğinde “bu”dan “bunlar”a geçebilir.

Это книга. — “Bu bir kitap.” ile Эта книга моя. — “Bu kitap benim.” cümlelerini ayırın. İkinci cümlede эта, doğrudan dişil bir isim olan книга sözcüğünü niteler ve ona uyar. İlk cümledeki tanıtıcı это için aynı değişim yapılmaz.

Çizginin это ile birleştiği başka bir yapı da vardır: Москва — это столица России. — “Moskova, Rusya'nın başkentidir.” Burada önce hakkında konuşulan konu söylenir, sonra açıklaması yapılır. Buna karşılık Это столица России. — “Burası Rusya'nın başkentidir.” cümlesinde это sonrasına otomatik olarak çizgi eklemeyin.

5. Есть: kimlik değil, varlık bildirme

Есть, быть fiilinin bugünkü dilde özellikle “var” anlamında kullanılan şimdiki zaman biçimidir. Varlık ve sahiplik yapılarında kişi ya da sayıya göre değişmez:

• У меня есть машина. — “Arabam var.”
• У нас есть вопросы. — “Sorularımız var.”
• В комнате есть стол. — “Odada bir masa var.”

У меня kalıbı, sözcüğü sözcüğüne Türkçe kurulmaz; bütün olarak “bende / benim ... var” ilişkisini bildirir. Başlangıçta у меня есть, “benim ... var” kalıbı olarak öğrenilebilir. Buradaki меня, я sözcüğünün bu yapıda gereken biçimidir.

En yararlı karşılaştırma şudur:

• Книга на столе. — “Kitap masanın üstünde.” Bilinen kitabın nerede olduğunu söylersiniz.
• На столе есть книга. — “Masanın üstünde bir kitap var.” Orada bir kitabın bulunduğunu bildirirsiniz.

Fark yalnızca kelime sırası değildir; hangi bilgiyi sunduğunuz da değişir. Есть sözcüğünü her isim cümlesine eklemek, bu anlam ayrımını siler.

6. Soru ve olumsuzluk

Nötr bir evet-hayır sorusu çoğu zaman kelime sırasını değiştirmeden, konuşmada soru tonlamasıyla kurulur: Ты студент? — “Sen öğrenci misin?” Yazıda soru işareti yeterlidir; Türkçedeki “mi”nin yerine zorunlu bir sözcük koyulmaz. Кто это? — “Bu kim?” ve Где Анна? — “Anna nerede?” sorularında da bağ fiili kullanılmaz.

Kimlik veya özellik bildiren cümleleri olumsuz yapmak için genellikle не kullanılır: Я не студент. — “Ben öğrenci değilim.” Yer için de aynı ilke geçerlidir: Анна не дома. — “Anna evde değil.”

Varlığın olumsuzluğu ise genellikle нет ile kurulur: У меня нет машины. — “Arabam yok.” Burada машина → машины değişimi görülür. Bu, ilgi hâli denen ad biçimidir; bu kullanımda yokluğu bildirilen ismi işaretler. Türkçede “araba” sözcüğünün değişmemesi yanıltıcı olabilir. Şimdilik olumlu ve olumsuz biçimleri birlikte öğrenin: есть машина / нет машины — “araba var / araba yok”.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde önce konuşanın kimlik mi, özellik mi, yer mi, yoksa varlık mı bildirdiğine bakın. Böylece sadece sözcükleri değil, yapıların görevini de ayırt edebilirsiniz.

Rusça	Türkçe	Kullanım notu
Я студент.	Ben öğrenciyim.	Kişi zamirinden sonra bağ fiili yok.
Москва — столица России.	Moskova, Rusya'nın başkentidir.	İsimle tanımlamada uzun çizgi.
Это моя книга.	Bu benim kitabım.	Bir nesneyi tanıtma.
У меня есть машина.	Arabam var.	Sahiplik ve varlık.
Моя сестра — врач.	Kız kardeşim doktor.	Meslek bildirme.
Мы сейчас в Анкаре.	Şu anda Ankara'dayız.	Şimdiki konum.
Чай горячий.	Çay sıcak.	Bir şeyin özelliği.
Вы наш новый преподаватель?	Siz bizim yeni öğretmenimiz misiniz?	Kibar hitapla kimlik sorusu.
Где твой телефон?	Telefonun nerede?	Yer sorusunda bağ fiili yok.
Телефон на кухне.	Telefon mutfakta.	Bilinen bir nesnenin yeri.
Это мои родители.	Bunlar benim annemle babam.	Çoğul tanıtmada это değişmez.
У вас есть время?	Vaktiniz var mı?	Varlık kalıbıyla soru.
Я не турист.	Ben turist değilim.	Kimliğin olumsuzluğu.
У нас нет времени.	Vaktimiz yok.	Yokluk için нет; времени, время sözcüğünün gereken biçimi.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki kişi ekinin yerine есть koymak

• Yanlış: Я есть студент.
• Doğru: Я студент. — “Ben öğrenciyim.”
• Neden? Sıradan bir tanışma cümlesinde есть kullanılmaz. Türkçedeki “-yim” eki Rusçada ayrı bir sözcükle karşılanmak zorunda değildir. Özel felsefi veya vurgulu kullanımları başlangıç kuralıyla karıştırmayın.

2. Her cümleye uzun çizgi eklemek

• Nötr anlatım için uygun değil: Мы — дома.
• Doğal: Мы дома. — “Biz evdeyiz.”
• Neden? Burada yüklem yer bildiriyor. Uzun çizgi, şimdiki zamanda söylenmeyen bağ fiilinin zorunlu işareti değildir. Özel bir karşıtlık yaratılabilir, fakat günlük yer bildirme cümlesi için buna ihtiyaç yoktur.

3. Tanıtıcı это sözcüğünü isme göre değiştirmek

• Yanlış: Эта моя книга. (“Bu benim kitabım” demek isterken.)
• Doğru: Это моя книга. — “Bu benim kitabım.”
• Neden? Nesneyi tanıtan bu kalıpta это sabittir. Эта книга моя. — “Bu kitap benim.” ise başka bir kuruluştur: эта, kitabı doğrudan niteleyen “bu”dur.

4. “Değil” ile “yok”u aynı kurmak

• Yanlış: У меня не есть машина.
• Doğru: У меня нет машины. — “Arabam yok.”
• Neden? Bir şeyin bulunmadığını bildirirken temel yapı нет ile kurulur. Я не водитель. — “Ben sürücü değilim.” ise kimliği olumsuzlar; orada не gerekir.

5. Fiil yoksa sıfat da değişmez sanmak

• Yanlış: Она готов.
• Doğru: Она готова. — “O hazır.”
• Neden? Bağ fiili söylenmese bile özellik bildiren sözcük, ilgili kişi veya isme uygun biçimde kullanılır. Türkçedeki “hazır” cinsiyete göre değişmez; Rusçada ise bu tür biçim değişikliklerine dikkat etmek gerekir.

Kullanım notları

Söylenmeyen fiil, eksik cümle demek değildir

Я дома. — “Ben evdeyim.” hem konuşmada hem yazıda normal, tamamlanmış bir cümledir. Resmî bir e-postada sırf daha düzgün görünsün diye araya есть eklemeyin. Kısalık burada özensizlik değil, Rusçanın olağan kuruluşudur.

Türkçede bağlam açıksa “Öğretmenim” diyerek kendimizi tanıtabiliriz. Rusçada böyle bir kişi eki bulunmadığı için Я преподаватель. — “Ben öğretmenim.” biçimi başlangıç için daha güvenli bir örnektir. Bununla birlikte Кто вы? — “Siz kimsiniz?” sorusuna Преподаватель. — “Öğretmen.” diye kısa cevap verilebilir. Kısa cevapla bağlamdan bağımsız tam cümleyi ayrı düşünün.

Есть her sahiplik cümlesinde zorunlu değildir

У меня есть машина. — “Arabam var.”, arabanın bulunup bulunmadığını öne çıkarır. У меня новая машина. — “Yeni bir arabam var.” ise çoğu bağlamda arabanın yeni olduğu bilgisini öne çıkarır; есть olmadan doğal olabilir. Benzer şekilde У меня два брата. — “İki erkek kardeşim var.” cümlesinde sayı bilgisi önemlidir.

Bunu “sıfat veya sayı varsa есть yasaktır” diye ezberlemeyin. Varlığın özellikle vurgulandığı bağlamlarda есть yine kullanılabilir. Ayrıca У меня температура. — “Ateşim var.” gibi sağlık ve durum bildiren yaygın kalıplar genellikle есть olmadan öğrenilir. Başlangıçta temel sahiplik kalıbını kullanın; sonra gerçek cümlelerde hangi bilginin öne çıkarıldığını izleyin.

Есть başka bir fiil de olabilir

Есть aynı zamanda “yemek yemek” fiilinin mastarıdır: Я хочу есть. — “Yemek yemek istiyorum.” Bu cümledeki есть, varlık bildiren “var” değildir. İki sözcüğün yazılışı ve söylenişi aynı olsa da cümledeki görevleri farklıdır; anlamı çevresindeki sözcüklerden çıkarın.

Temelin ötesi: daha sonra karşılaşacağınız kullanımlar

Bu bölümdeki ayrıntıları hemen üretmeniz gerekmiyor. Önce günlük Я студент., Это книга., У меня есть машина. yapılarında rahat etmek yeterlidir.

Geçmişte ve gelecekte быть görünür olur

Söylenmeyen bağ fiili kuralı, şimdiki zamandaki bu cümlelere aittir. Geçmişte ve gelecekte çoğu zaman açık bir быть biçimi gerekir. Yer bildiren aynı cümle üzerinden farkı görebilirsiniz:

Rusça	Türkçe	Zaman
Я дома.	Ben evdeyim.	Şimdi; bağ fiili yok.
Я был дома.	Ben evdeydim.	Geçmiş; erkek konuşmacı.
Я была дома.	Ben evdeydim.	Geçmiş; kadın konuşmacı.
Я буду дома.	Ben evde olacağım.	Gelecek.

Gelecekte kişi biçimleri değişir: буду, будешь, будет, будем, будете, будут. Bunlar sırasıyla “ben, sen, o, biz, siz, onlar” ile kullanılır. Geçmişte ise был, была, было, были biçimleri cinsiyet ve sayıya göre seçilir. “Rusçada olmak fiili yok” demek bu yüzden yanlıştır; doğru genelleme, şimdiki zamandaki olağan kimlik, özellik ve yer cümlelerinde genellikle söylenmez şeklindedir.

Meslek ve durum bildiren isimler, geçmiş ve gelecekte ayrıca biçim değiştirebilir: Она была студенткой. — “O öğrenciydi.” Buradaki студенткой, araç hâli denen ad biçimindedir. Araç hâli, başka görevlerinin yanında быть ile kişinin rolünü veya durumunu bildiren isimlerde de kullanılır. Bu yapılardaki hâl seçiminin ayrıntıları daha sonraki bir konudur; şimdiki zaman için öğrendiğiniz yalın biçimi her zamana aynen taşımayın.

Tanım dilinde ve özel vurguda есть

Bazı soyut tanımlarda açık есть görülebilir: Жизнь есть движение. — “Hayat harekettir.” Bu, sıradan günlük tanıtımdan daha kitabi ve düşünsel bir söyleyiştir. Böyle bir örnekle karşılaşmak, Я есть студент. biçiminin nötr bir tanışma cümlesi olduğu anlamına gelmez.

Birini ya da bir şeyi kesin olarak teşhis ederken и есть kalıbı da kullanılır: Это и есть наш новый дом. — “İşte bizim yeni evimiz tam da bu.” Buradaki vurgu “aranan, sözü edilen şey tam olarak bu” anlamındadır. Bunu sıradan Это наш новый дом. — “Bu bizim yeni evimiz.” cümlesinden ayırın.

Resmî anlatımda является

Resmî metinlerde kimlik veya sınıflandırma için являться fiiliyle karşılaşabilirsiniz: Москва является столицей России. — “Moskova, Rusya'nın başkentidir.” Bu cümle, Москва — столица России. ile aynı temel bilgiyi daha resmî bir biçimde verir. Столицей yine araç hâlindedir.

Является, her boş bağ fiili yerine konacak genel bir dolgu değildir. Günlük “Ben evdeyim” demek için bu resmî yapıya geçilmez. Başlangıçta onu tanımak yeterlidir; daha ağır bir cümlenin her zaman daha iyi Rusça olmadığını unutmayın.

Uzun çizgide vurgu ve karşıtlık

Kişi zamirinden sonra da özel vurgu için çizgi görülebilir: Я — врач, а не пациент. — “Ben doktorum, hasta değil.” Burada konuşan iki rolü karşılaştırır. Öte yandan olumsuz isim yüklemlerinde nötr yazım çoğu kez çizgisizdir: Мой брат не врач. — “Erkek kardeşim doktor değil.”

Bu örnekler, uzun çizginin mekanik bir fiil ikamesi olmadığını gösterir. İlk aşamada temel yazımı kullanın; okudukça çizginin nerede güçlü bir ayrım, tanım veya karşıtlık yarattığına dikkat edin.

Çalışma önerileri

1. Aynı kişi hakkında üç farklı bilgi verin. Я студент. — “Ben öğrenciyim.”, Я дома. — “Ben evdeyim.” ve У меня есть машина. — “Arabam var.” cümlelerini model alın. Sonra kendi mesleğiniz, bulunduğunuz yer ve sahip olduğunuz bir nesneyle yeniden kurun. Her seferinde “Kimlik mi, yer mi, varlık mı?” diye sorun.
2. Cümleleri olumlu, soru ve olumsuz olarak seslendirin. Ты студент. / Ты студент? / Ты не студент. — “Sen öğrencisin. / Sen öğrenci misin? / Sen öğrenci değilsin.” Ardından У тебя есть машина? / У меня нет машины. — “Araban var mı? / Arabam yok.” çiftine geçin. Böylece не ile нет ayrımını da çalışırsınız.
3. Bir oda fotoğrafını iki farklı amaçla anlatın. Önce bilinen bir nesnenin yerini söyleyin: Книга на столе. — “Kitap masanın üstünde.” Sonra fotoğrafta neler bulunduğunu anlatın: На столе есть книга. — “Masanın üstünde bir kitap var.” İki cümleyi aynı Türkçe çeviriye indirmeden aradaki bilgi farkını sesli açıklayın.

İlgili konular

• Temel olumsuzluk — Kimlik ve özellik cümlelerinde не, yokluk bildiren cümlelerde нет kullanımını pekiştirir.