Romencede bölgesel farklılıklar

Kısaca

Romencede bölgesel farklılıklar, aynı dilin farklı yerlerde kullanılan sözcüklerinde, seslerinde ve çekimlerinde görülür. Moldova bölgesindeki oleacă «biraz», Transilvanya'da sık duyulan no «ee, peki» ve Oltenya'daki günlük mersei «gittim» kullanımı, bu çeşitliliği tanımak için iyi başlangıçlardır. Bunlar kesin coğrafi sınırlar değildir: păi bütün Romencede yaygındır, mata yalnız Transilvanya'ya özgü değildir ve oleacă özellikle Moldova bölgesiyle ilişkilendirilir. Öncelikli hedefiniz her ağzı taklit etmek değil, duyduğunuzu anlayıp gerektiğinde standart Romenceyle karşılık verebilmektir.

Genel bakış

Bir Romence ders kitabındaki konuşmayı rahatça anlayıp bir aile sohbetinde zorlanmanız doğaldır. Kitaplar genellikle standart dili, yani eğitimde, resmî yazışmada ve bölgeler arası iletişimde ortak kabul edilen biçimleri öğretir. Günlük konuşmada ise bölgesel ağızlar, başka bir deyişle aynı dilin yerel söyleyişleri ve sözcükleri, bu ortak temele karışır. C1 düzeyinde önemli olan, farklı duyulan her biçimi bir hata sanmadan hangi anlama ve ortama ait olduğunu ayırt etmektir.

Burada üç geniş alan üzerinde duracağız: Moldova bölgesi, Transilvanya ve Oltenya. Bunların her biri kendi içinde çeşitlidir. Ayrıca Romanya'nın Moldova bölgesi ile Moldova Cumhuriyeti aynı coğrafi alan değildir. Moldova Cumhuriyeti'nde kullanılan Romenceyi yalnızca köy ağzıyla ya da ayrı bir dilbilgisiyle açıklamak doğru olmaz; orada da standart Romence ve farklı yerel konuşma biçimleri vardır.

Türkçedeki bölgesel konuşmaları düşünmek yararlıdır: Bir kişinin yerel bir sözcük kullanması, bütün cümlelerini standart dilden farklı kurduğu anlamına gelmez. Romencede de konuşmacı ailesiyle yerel biçimleri tercih edip bir sunumda standart biçimlere geçebilir. Dolayısıyla tek bir sözcükten kişinin doğduğu yeri, eğitimini veya bütün konuşma alışkanlıklarını çıkarmaya çalışmayın.

Bölgesel farklılıklar nasıl işler?

1. Önce üç katmanı ayırın

Duyduğunuz farklılık üç ayrı yerde ortaya çıkabilir. Bir sözcük farkı, bildiğiniz kavramın başka bir adla anlatılmasıdır. Bir ses farkı, aynı sözcüğün başka türlü söylenmesidir. Bir biçim farkı ise sözcüğün çekiminin, yani kişi, zaman veya sayı gibi bilgileri taşıyan biçiminin değişmesidir.

Farkın türü	Romence biçimler	Türkçe anlam	Nasıl değerlendirilir?
Sözcük seçimi	oleacă / puțin	biraz	İlk biçim özellikle Moldova bölgesiyle ilişkilidir.
Söyleyiş	șî / și	ve	İlk yazım, bazı yerel söyleyişleri yaklaşık olarak yansıtır.
Fiil biçimi	îs / sunt	ben …-im; onlar …	İlk biçim bazı kuzey ve batı ağızlarında duyulur.
Zaman tercihi	mersei / am mers	gittim	İlk biçim Oltenya'nın gündelik konuşmasında canlıdır.

Bu katmanları birbirine karıştırmayın. Yerel bir kelime kullanılması, cümlenin fiil çekiminin de yerel olmasını gerektirmez. Aynı şekilde standart yazılmış bir cümle, konuşmada belirgin bir bölgesel söyleyişle okunabilir.

2. Moldova bölgesi: sözcükler ve bazı ses değişmeleri

Oleacă, «biraz» anlamındadır. Standart dilde çoğu bağlamda puțin ile karşılanabilir. Miktar bildirirken de bir işi kısa süre yapmayı isterken de karşınıza çıkar:

• Mai stai oleacă. — Biraz daha kal.
• Mai stai puțin. — Biraz daha kal.

İlk cümle yerel bir hava taşır; ikincisi bölgeler arasında daha tarafsızdır. Oleacă başka yerlerde de duyulabilir, ancak onu özellikle Oltenya'ya özgü saymak yanıltıcıdır.

Bazı Moldova ağızlarında standart și «ve» sözcüğü, yaklaşık olarak șî diye yazıya aktarılan bir söyleyişle duyulur. Buradaki î, Türkçedeki «ı» sesine yakın bir sesi gösterir. Bu, her i harfini î yapabileceğiniz anlamına gelmez. Yerel ses değişmeleri belli ses çevrelerine ve yerleşimlere bağlıdır; bütün bölgeye uygulanacak tek bir değiştirme kuralı yoktur.

Bölgenin bazı ağızlarında damaklaşma da görülür: Bir ünsüz, yani hava akışının bir yerde daraltılmasıyla çıkarılan ses, kendisinden sonraki sesin etkisiyle dilin damağa yaklaşmasıyla söylenir. İleri düzey dinlemede bu özellik, bildiğiniz bir sözcüğü ilk anda tanıyamamanıza yol açabilir. Başlangıçta ayrıntılı ses kuralları ezberlemektense cümlenin anlamından sözcüğü bulmak daha işe yarar.

3. Transilvanya: konuşmayı yönlendiren sözcükler ve yerel fiiller

Transilvanya'da no çok duyulan bir konuşma parçacığıdır; yani tek başına bir nesneyi adlandırmaktan çok konuşmanın akışını yönlendirir. Bağlama göre Türkçedeki «ee», «peki», «hadi» veya «işte» gibi iş görebilir. No, hai să mergem! cümlesi «Ee, hadi gidelim!» diye anlaşılabilir. Türkçede tek bir karşılığı olmadığı için her seferinde aynı kelimeyle çevirmeyin.

Păi de konuşmayı sürdürmek, açıklamaya başlamak veya hafif bir itiraz belirtmek için kullanılır. Ancak bu sözcük yalnız Transilvanya'nın işareti değildir; Romencenin genel konuşma dilinde yaygındır. Păi, nu știu. ifadesi, bağlama göre «Şey, bilmiyorum» veya «E, bilmiyorum» anlamına gelir.

Transilvanya'nın bazı yerlerinde a fi «olmak» fiilinin îs ve îi biçimlerini duyabilirsiniz. Bunlar başka kuzey ve batı bölgelerinde de bulunur. Aşağıdaki karşılıklar tanıma amaçlıdır; bütün Transilvanya için eksiksiz bir çekim tablosu değildir.

Kullanım	Yerel örnek	Standart karşılığı	Türkçesi
Kendinden söz etme	Eu îs de aici.	Eu sunt de aici.	Ben buralıyım.
Birini tanıtma	El îi acasă.	El este acasă.	O evde.
Bir gruptan söz etme	Ei îs acasă.	Ei sunt acasă.	Onlar evde.

Îi biçimini gördüğünüz her yerde «-dır» diye yorumlamayın. Standart Romencede aynı yazımlı bir zamir, yani adın yerine kullanılan bir sözcük de vardır: Îi dau cartea. — «Kitabı ona veriyorum.» Burada îi, «ona» demektir. Hangi görevin söz konusu olduğunu cümlenin geri kalanı gösterir.

4. Oltenya: basit geçmişin gündelik hayattaki yeri

Oltenya'yı tanımada en kullanışlı özelliklerden biri perfectul simplu, yani tek sözcükle kurulan basit geçmiş zamandır. Romencenin başka birçok bölgesinde bu zaman daha çok anlatılarda görülürken Oltenya'da günlük konuşmada da canlıdır; özellikle yakın zamanda biten olayları aktarabilir.

Mersei la magazin. — «Markete gittim.» cümlesindeki mersei, a merge «gitmek» fiilinin bu geçmiş zamandaki «ben» biçimidir. Bölgeler arası tarafsız bir konuşmada aynı olay genellikle Am mers la magazin. diye anlatılır. Buradaki am mers, iki sözcükle kurulan birleşik geçmiş zamandır.

Bu yüzden mersei duyduğunuzda olayı kendiliğinden çok eski bir zamana yerleştirmeyin. Romencede bir zamanın nasıl kurulduğu ile hangi ortamda sık kullanıldığı ayrı konulardır. Yerel alışkanlık, bir biçimin günlük konuşmada mı yoksa edebî anlatımda mı daha doğal göründüğünü değiştirebilir.

5. Bölgeye indirgenemeyen iki önemli sözcük

Mata, dumneata hitabının kısalmış biçimidir. Yerel ve geleneksel konuşmalarda duyulur; yalnız Transilvanya'ya özgü bir «sen» değildir. Yakınlıkla birlikte belli bir saygı da taşıyabilir. Bu toplumsal değeri, standart tu «sen» ile bütünüyle aynı değildir.

Mata vii mâine? — «Yarın geliyor musun?» örneğinde fiil ikinci tekil kişidedir; yani «sen» için kullanılan biçimdedir. Buna karşılık daha resmî dumneavoastră «siz» hitabıyla Dumneavoastră veniți mâine? denir. Türkçede saygı için «siz» kullanmaya alışık olmak, Romencedeki bu ara hitap biçimlerini ilk başta şaşırtabilir.

Mândru ise standart Romencede de bulunan bir sözcüktür ve yaygın anlamı «gururlu»dur. Geleneksel, şiirsel veya bölgesel kullanımlarda «güzel, gösterişli» anlamına da gelebilir. Mândră fată! bağlama göre «Ne güzel kız!» diye anlaşılabilir. Ancak Sunt mândru de tine. cümlesinin anlamı «Seninle gurur duyuyorum»dur; burada güzellik söz konusu değildir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümleler, her bölgenin bütün özelliklerini bir araya getiren yapay konuşmalar değil, tek bir özelliğe odaklanan örneklerdir. Çevirilerde yerel havayı Türkçenin belli bir ağzıyla taklit etmek yerine anlamı doğal biçimde verdik.

Romence	Türkçe	Açıklama
Mai așteaptă oleacă, te rog.	Lütfen biraz daha bekle.	Özellikle Moldova bölgesiyle ilişkilendirilen miktar ve süre sözcüğü.
Pune oleacă de sare în supă.	Çorbaya biraz tuz koy.	Miktar bildiren kullanım.
Șî eu vin cu voi.	Ben de sizinle geliyorum.	Yerel söyleyişi yansıtan yazım; standart yazım și olur.
No, hai să intrăm!	Ee, hadi içeri girelim!	Transilvanya'da sık duyulan konuşma parçacığı.
Păi, ți-am spus deja.	E, sana zaten söyledim.	Genel konuşma dilinde hatırlatma veya hafif itiraz.
Eu îs din Cluj.	Ben Clujluyum.	Standart sunt yerine yerel biçim.
Tata îi acasă.	Babam evde.	Yerel îi, burada este yerine kullanılıyor.
Ei îs gata de plecare.	Onlar yola çıkmaya hazır.	Îs, bu cümlede «onlar» ile kullanılıyor.
Mersei până la piață și mă întorsei.	Pazara kadar gidip döndüm.	Oltenya'nın günlük konuşmasında duyulabilen basit geçmiş.
Băui o cafea și plecai.	Bir kahve içip çıktım.	Konuşmacı kendisinin bitirdiği iki işi anlatıyor.
Mata de unde ești?	Nerelisin?	Yerel veya geleneksel hitap; fiil «sen» biçiminde.
Ce fată mândră!	Ne güzel kız!	Geleneksel veya şiirsel «güzel» anlamı.
Sunt mândru de ce ai făcut.	Yaptığın şeyle gurur duyuyorum.	Standart dilde yaygın olan «gururlu» anlamı.

Sık yapılan hatalar

1. Yaygın bir sözcüğü kesin bölge işareti sanmak

• Yanlış yorum: Păi, nu pot veni. — «Gelemiyorum» diyen kişi mutlaka Transilvanyalıdır.
• Doğru yorum: «E, gelemiyorum»; păi genel konuşma dilinde yaygındır.
• Neden? Bir sözcüğün bir bölgede duyulması, yalnız oraya ait olduğunu göstermez. Köken tahmini için bile birden çok özellik gerekir.

2. Yerel hitabı resmî yazışmaya taşımak

• Bu bağlamda uygun değil: Yeni tanışılan bir kuruma Mata poți trimite documentul? — «Belgeyi gönderebilir misin?» diye yazmak.
• Uygun: Dumneavoastră puteți trimite documentul? — «Belgeyi gönderebilir misiniz?»
• Neden? Mata her durumda kullanılabilecek tarafsız bir nezaket sözcüğü değildir. Resmî iletişimde dumneavoastră daha güvenli seçimdir.

3. Hitapla fiil çekimini karıştırmak

• Yanlış: Mata veniți mâine?
• Doğru: Mata vii mâine? — «Yarın geliyor musun?»
• Neden? Mata, olağan kullanımında ikinci tekil kişiyle birleşir. Veniți, dumneavoastră ile kullanılan ikinci çoğul kişi biçimidir.

4. Basit geçmişi her yerde yalnız edebî saymak

• Yanlış yorum: Azi mersei la piață. — «Bugün pazara gittim» cümlesi günlük konuşmada kullanılamaz.
• Doğru yorum: Bu cümle Oltenya'da gündelik bir anlatım olabilir. Bölgeler arası tarafsız seçenek Azi am mers la piață. olur.
• Neden? Zaman biçimi aynıdır ama kullanım sıklığı ve taşıdığı üslup bölgeye göre değişir.

5. Bir sözcüğün bütün anlamlarını tek anlama indirmek

• Yanlış çeviri: Sunt mândru de tine. — «Senin için güzelim.»
• Doğru çeviri: «Seninle gurur duyuyorum.»
• Neden? Mândru sözcüğünün bölgesel veya şiirsel «güzel» anlamı, yaygın «gururlu» anlamını ortadan kaldırmaz. De tine «seninle/senden dolayı» bölümü de doğru yorumu destekler.

Kullanıma ilişkin notlar

Konuşmayı anlamak ile aynı biçimde konuşmak farklı hedeflerdir

Bir yerel biçimi anlamanız, onu hemen kullanmanız gerektiği anlamına gelmez. Eu îs de aici. — «Ben buralıyım» diyen birine standart Eu sunt din Ankara. — «Ben Ankaralıyım» diye cevap vermek tamamen doğaldır. Ortak dil, bölgesel farklılıkları ortadan kaldırmadan iletişimi sağlar.

Resmî e-postalarda, sınav yazılarında ve iş belgelerinde standart sözcük ve çekimleri tercih edin. Sohbette yerel sözcükleri ancak anlamını, hitap ilişkisini ve çevrenizdeki kullanımını yeterince gözlemledikten sonra benimseyin. Sırf «yerli gibi» görünmek için birkaç belirgin özelliği bir araya getirmek yapay duyulabilir.

Yerel söyleyiş her zaman yazıya geçirilmez

Bir konuşmacı și sözcüğünü yerel biçimde söylese de mesajında standart și yazabilir. Șî gibi yazımlar genellikle konuşmayı aktarmak, bir karakterin sesini duyurmak veya yerel kimliği öne çıkarmak için seçilir. Bunları standart yazımın alternatifi olarak bütün metne uygulamayın.

Türkçede de bir kişinin konuşmasını yazıya geçirirken bazı ses özelliklerini gösterebiliriz. Ancak Romence sesleri Türkçe harflerle yeniden yazmaya çalışmak yerine, Romencenin kendi harflerini koruyun. Özellikle ă, â/î ve ș harflerini birbirinin yerine kullanmamak gerekir.

Ağızlar değer sırasına konulmaz

«Standart dışı», «yanlış», «kaba» veya «eğitimsiz» ile eş anlamlı değildir. Bir biçim yerel konuşmada düzenli ve doğal olduğu hâlde resmî bir belgede uygun olmayabilir. Değerlendirme yaparken iki ayrı soru sorun: «Bu biçim kendi konuşma çevresinde doğal mı?» ve «Benim şu anki iletişim ortamıma uygun mu?»

İleri kullanım: tek tek biçimlerin ötesi

Aynı görünüm, farklı görev

İleri düzeyde asıl güçlük, yalnızca yeni sözcük öğrenmek değil, bildiğiniz biçimin başka görevde kullanılabileceğini fark etmektir. Îi bunun iyi örneğidir:

• El îi acasă. — O evde. Yerel bir «olmak» fiili biçimi.
• Îi spun adevărul. — Ona gerçeği söylüyorum. Standart dilde «ona» anlamındaki zamir.

İlk cümlede kişinin nerede olduğu bildiriliyor; ikincisinde spun «söylüyorum» fiili var ve sözün kime söylendiği belirtiliyor. Sözcüğü tek başına çevirmek yerine cümlenin hangi parçaya ihtiyaç duyduğunu düşünün.

Bölgesellik ile anlatım tarzı üst üste gelebilir

Bir öyküde mândru sözcüğünün «güzel» anlamında kullanılması, mutlaka belli bir ilin ağzının eksiksiz taklit edildiği anlamına gelmez. Yazar geleneksel bir hava yaratıyor olabilir. Benzer biçimde basit geçmiş zaman da hem edebî anlatımda hem Oltenya'nın günlük konuşmasında bulunabilir. Aynı biçim farklı nedenlerle seçilebilir.

Bunu ayırmak için metnin türüne bakın. Bir halk türküsü, aile içi sohbet ve gazete haberi aynı sözcüğe farklı bir hava verebilir. Çeviride her yerel Romence biçimi Türkçenin belirli bir yöresine bağlamak çoğu zaman gereksiz bir coğrafi çağrışım yaratır. Öğrenme amacıyla önce anlamı ve resmiyet derecesini korumak daha yararlıdır.

Bölgesel kimlik birkaç özelliğin birlikte değerlendirilmesini gerektirir

Gerçek konuşmada ses özellikleri, kelime seçimi ve fiil kullanımı birlikte incelenir. Yine de bir kişi başka bir bölgeden sözcük benimseyebilir, aileden gelen bir hitabı koruyabilir veya arkadaş çevresine göre konuşmasını değiştirebilir. Yerel özellikleri sabit kimlik etiketleri olarak değil, yorumlamanıza yardımcı olan ipuçları olarak öğrenin.

Bu yaklaşım anlamadığınız bir konuşmada da işe yarar. Önce tanıdığınız fiili ve ana anlamı bulun. Sonra farklı biçimin standart karşılığını deneyin. Gerekirse Ce înseamnă cuvântul acesta? — «Bu sözcük ne demek?» diye sorun. Yerel biçimi yanlış ilan etmek yerine anlamını sormak hem daha nazik hem daha öğreticidir.

Çalışma önerileri

1. Üç parçalı bir not defteri tutun. Duyduğunuz yerel biçimi, standart karşılığını ve geçtiği cümleyi yazın. Örneğin oleacă → puțin → Mai stai oleacă. — «Biraz daha kal.» Yanına «özellikle Moldova bölgesi; başka yerlerde de duyulabilir» notunu ekleyin. Kesin olmayan coğrafi bilgiyi kesin kural gibi kaydetmeyin.

2. Aynı anlamı iki biçimde söyleyin. Eu îs obosit. ve Eu sunt obosit. cümlelerinin ikisinin de «Yorgunum» anlamına geldiğini çalışın. Sonra Mersei acasă. ile Am mers acasă. — «Eve gittim» çiftini karşılaştırın. Amaç yerel cümleyi anlayıp tarafsız bir karşılık kurabilmektir.

3. Kısa bir kaydı iki kez dinleyin. İlk dinlemede yalnız konuşmanın konusunu bulun; ikinci dinlemede tek bir özelliği, örneğin no parçacığını veya geçmiş zaman biçimlerini izleyin. Konuşmacının hangi ortamda konuştuğunu da not edin. Bir kayıttaki bütün özellikleri bütün bölgenin zorunlu kuralları saymayın.

İlgili konular

• Özne zamirleri — Cümlede eylemi yapan veya hakkında bilgi verilen kişiyi belirten sözcükler; hitaplarla fiil biçimlerini ilişkilendirmeye yardımcı olur.
• Birleşik geçmiş zaman — Günlük iletişimde bölgesel geçmiş biçimlerini karşılayabileceğiniz ortak yapı.
• Basit geçmiş zaman — Oltenya'daki kullanımını tanıdığınız zamanın çekimini ve anlatı içindeki görevini ayrıntılandırır.
• Üslup ve kullanım düzeyleri — Yerel, gündelik, resmî ve edebî seçimlerin birbirinden nasıl ayrıldığını ele alır.