Romencede Eskimiş Sözcükler ve Yeni Alıntılar

Kısaca

Romencede arhaisme, güncel ortak dilde kullanımı azalmış eski sözcükleri, anlamları veya biçimleri; neologisme ise dilin daha yeni dönemlerde edindiği sözcükleri anlatır. Ancak edebî görünen her sözcük eskimiş değildir: dumnealui bugün de kullanılan bir saygı zamiridir, precum yazı dilinde canlıdır, iarăși ise günlük dilde de “yine” demektir. Yeni alıntılar da Romencenin dil bilgisine katılır: a implementa “uygulamak”, implementăm “uyguluyoruz”, feedbackul “geri bildirim” anlamındadır.

Genel Bakış

Eski bir Romence öyküde karşılaştığınız biçimle bir iş toplantısında duyduğunuz yabancı kökenli sözcük aynı soruyu doğurabilir: “Bu, bugün benim de kullanabileceğim bir ifade mi?” Yanıt yalnızca sözlük anlamına bağlı değildir. Sözcüğün hangi döneme ait olduğu, hangi ortamda kullanıldığı ve konuşanın nasıl bir etki yaratmak istediği de önemlidir. C2 düzeyinde amaç, az rastlanan kelimeleri sıralamak değil, bunları bağlam içinde doğru değerlendirmektir.

Türkçedeki “mektup”, “nâme”, “ileti” ayrımını düşünmek yararlı olabilir. Hepsi her durumda birbirinin yerine geçmez; eski kökenli bir sözcük mutlaka eskimiş, yeni türemiş bir sözcük de mutlaka gündelik değildir. Romencede de köken ile bugünkü kullanım birbirinden ayrılır. Üstelik Romence dil incelemelerinde “yeni sözcük” sayılan bazı kelimeler çoktan yerleşmiştir; yeni olma ölçüsü yalnızca son birkaç yıl değildir.

Bu konuda iki ayrı beceri geliştirmek gerekir: Eski metni okurken biçimi tanıyıp bugünkü karşılığını bulmak ve kendi yazınızda duruma uygun sözcüğü seçmek. Tarihî bir anlatının dilini anlamak için o dili günlük konuşmaya taşımanız gerekmez. Buna karşılık iş ve teknoloji dilindeki alıntıları kullanırken onların Romence çekimlerini bilmeniz gerekir.

Sistem Nasıl İşler?

1. Eski köken, eskimişlik ve resmiyet farklı şeylerdir

Eskimiş biçim, bugünkü ortak dilde normal seçim olmaktan çıkmış bir biçimdir. Üslup ise aynı düşüncenin samimi, resmî, edebî ya da alaycı biçimde söylenmesidir. Bunları karıştırırsanız güncel bir resmî ifadeyi eski sanabilir, gerçekten eski bir biçimi de sıradan konuşmada kullanabilirsiniz.

Romence biçim	Türkçe karşılığı	Bugünkü kullanım açısından değerlendirme
dumnealui	kendisi; o bey	Bir erkekten saygılı ya da mesafeli söz eder; yalnızca eski metinlere ait değildir.
precum	gibi; …dığı gibi	Özellikle yazılı ve resmî anlatımda kullanılır; tek başına eskimiş sayılmaz.
iarăși	yine, yeniden	Güncel ve yaygın bir sözcüktür.
pre	bağlama göre günümüzdeki pe	Eski metinlerde görülebilen bir biçimdir; güncel standart yazıda taklit edilmez.
slovă	harf; yazı	Edebî veya eskiyi çağrıştıran kullanımda görülür; sıradan “harf” için genellikle literă seçilir.
a implementa	uygulamak, hayata geçirmek	Yerleşmiş bir alıntı fiildir; özellikle kurumsal ve teknik dilde kullanılır.
feedback	geri bildirim	Güncel bir alıntıdır; kullanım alanına göre daha açıklayıcı bir karşılık seçilebilir.
management	yönetim	Kurumsal ve uzmanlık dilinde yerleşmiştir.

Bir metinde iarăși bulunması metni eski yapmaz. Aynı şekilde precum kullanmak da tarihî bir anlatım kurmaya yetmez. Sınıflandırmayı tek kelimeye değil, kelimenin cümledeki işlevine ve metnin bütününe dayanarak yapın.

2. Dumnealui: üçüncü kişiden saygıyla söz etmek

Zamir, bir kişinin veya varlığın adını yeniden söylemek yerine kullanılan sözcüktür. Dumnealui erkek bir kişi için kullanılan üçüncü kişi saygı zamiridir. Türkçeye çoğu bağlamda “kendisi” ya da yalnızca “o” diye aktarılır. Bir kişiden saygıyla söz etmek, doğrudan o kişiye “siz” diye hitap etmekle aynı şey değildir.

Romence	Türkçe karşılığı	Kimin için kullanılır?
dumnealui	kendisi; o bey	Hakkında konuşulan erkek kişi
dumneaei	kendisi; o hanım	Hakkında konuşulan kadın kişi
dumnealor	kendileri	Hakkında konuşulan kişiler
dumneavoastră	siz	Saygıyla hitap edilen kişi veya kişiler

Fiil (işi, oluşu veya durumu bildiren sözcük), bu zamirlerle uygun kişi biçimini alır:

• Dumnealui vine mâine. — Kendisi yarın geliyor.
• Dumnealor vin mâine. — Kendileri yarın geliyorlar.
• Dumneavoastră veniți mâine? — Siz yarın geliyor musunuz?

Türkçede “Kendileri yarın geliyorlar” tek bir kişi için de saygı anlatabilir. Bu alışkanlığı Romenceye doğrudan taşımayın: Tek bir erkekten dumnealui ile söz ediyorsanız fiil de üçüncü tekil kişide kalır. Ayrıca bu zamir her bağlamda sıcak bir saygı taşımaz; ses tonu ve durum, mesafe veya alay anlamı yaratabilir.

3. Precum ve iarăși: benzer görünüm, farklı görev

Precum, iki sözcüğü veya cümle parçasını bağlayan bir bağlaç olarak “gibi” anlamı kurabilir. Precum am menționat anterior… ifadesi “Daha önce belirttiğim gibi…” demektir. Burada asıl cümleden önce bir hatırlatma yapılır. Daha gündelik bir anlatımda Cum am spus… “Dediğim gibi…” seçilebilir; ancak her precum kullanımını düşünmeden cum ile değiştirmek doğru değildir.

Precum și birlikte kullanıldığında ekleme yapar: documentele, precum și anexele “belgeler ve ayrıca ekler” anlamındadır. Bu kullanımda Türkçeye sözcük sözcük “gibi ve” diye çevirmek yerine ilişkinin ekleme olduğunu görmek gerekir.

Iarăși ise zarf, yani bir eylemin nasıl veya ne zaman gerçekleştiğini açıklayan sözcük olarak tekrar bildirir. A venit iarăși. “Yine geldi.” demektir. “Yine” anlamındaki kısa iar biçimi de kullanılabilir. Fakat iar her zaman tekrar bildirmez: Eu citesc, iar ea scrie. “Ben okuyorum, o ise yazıyor.” Buradaki iar, iki durumu karşılaştırır; yerine iarăși getirilemez.

4. Yeni bir fiil, Romence kişi ekleri alır

A implementa “uygulamak, hayata geçirmek” anlamında bir fiildir. Başındaki a, mastarın, yani fiilin kişi ve zaman belirtmeyen sözlük biçiminin parçasıdır. Cümlede fiili çekimlerken bu a korunmaz.

Aşağıdaki şimdiki zaman biçimleri bağlama göre Türkçedeki geniş zamanla da karşılanabilir. Zamirler çekimi açık göstermek için verilmiştir; Romencede kişi zaten fiilden anlaşılıyorsa zamir söylenmeyebilir.

Romence	Türkçe
eu implementez	ben uyguluyorum
tu implementezi	sen uyguluyorsun
el / ea implementează	o uyguluyor
noi implementăm	biz uyguluyoruz
voi implementați	siz uyguluyorsunuz
ei / ele implementează	onlar uyguluyorlar

Trebuie să implementăm strategia. “Stratejiyi uygulamamız gerekiyor.” cümlesinde să implementăm, gerekli görülen işi bildirir. Dilek-istek kipi denen bu să yapısı, istenen, gereken veya mümkün olan bir işi anlatabilir; Türkçedeki dilek kipiyle her kullanımda bire bir örtüşmez. Burada să sonrasında sözlükteki a implementa biçimi kullanılmaz.

5. Alıntı isimler de Romence ek alır

İsim, bir varlığı, kavramı veya durumu adlandıran sözcüktür. Romencede belirli artikel, yani hangi varlıktan söz edildiğinin belli olduğunu gösteren unsur, çoğu isimde sona eklenir. Türkçede bunun tam karşılığı yoktur; aşağıdaki çevirilerde “bu” sözcüğü yalnızca belirli olma farkını görünür kılar.

Romence	Türkçe karşılığı	Açıklama
feedback	geri bildirim	Genel veya henüz belirli olmayan kullanım
feedbackul	bu geri bildirim	Belirli artikel sözcüğe bitişir.
feedbackului	bu geri bildirimin; bu geri bildirime	Bağlama göre aitlik veya yönelme ilişkisi kurar.
management	yönetim	Genel kavram
managementul	bu yönetim; söz konusu yönetim	Belirli biçim
managementului	bu yönetimin; bu yönetime	Cümledeki göreve göre çevrilir.

Aitlik bir şeyin kime veya neye bağlı olduğunu, yönelme ise kime veya neye yöneldiğini belirtir. Romencede aynı biçim iki ilişkiyi de gösterebildiği için yalnızca sözcük sonuna bakarak çeviri yapmayın.

Feedback ve management nötr cinsiyetli isimlerdir: Bu dil bilgisel sınıftaki isimler tekilde eril, çoğulda dişil uyum gösterir. Tekilde bu nedenle feedback pozitiv “olumlu geri bildirim” ve management eficient “etkili yönetim” denir. Alıntı olmak, sözcüğü Romencedeki uyum kurallarının dışına çıkarmaz.

Bu iki sözcüğün belirli biçimleri feedbackul ve managementul şeklinde, kısa çizgisiz yazılır. Ancak bütün yabancı alıntılara aynı yazım kuralını uygulamayın; son harflerin okunuşuyla ilişkili farklı durumlar vardır. Yeni karşılaştığınız bir alıntının çoğulunu ve ekli yazımını güncel bir yazım sözlüğünden kontrol etmek, yabancı dildeki biçimden tahmin yürütmekten güvenlidir.

Bağlam İçinde Örnekler

Tablodaki ilk dört cümle, konunun temel ayrımlarını gösterir. Diğerleri aynı biçimlerin anlatı, günlük konuşma ve iş dilinde nasıl farklı görevler üstlendiğini gösterir.

Romence	Türkçe	Açıklama
Dumnealui a vorbit cu elocvență.	Kendisi çok etkileyici ve akıcı konuştu.	Saygılı veya mesafeli bir anlatım; zorunlu olarak eski dil değil.
Precum am menționat anterior, termenul rămâne neschimbat.	Daha önce belirttiğim gibi, süre değişmiyor.	Yazılı bir açıklamada önceki bilgiye dönüş.
Trebuie să implementăm strategia.	Stratejiyi uygulamamız gerekiyor.	Gereklilikten sonra çekimli fiil.
Am primit feedback pozitiv.	Olumlu geri bildirim aldım.	Güncel iş dilinde doğal bir kullanım.
Dumneaei a cerut o copie a documentului.	Kendisi belgenin bir kopyasını istedi.	Hakkında konuşulan kişi bir kadın.
Dumneavoastră ați trimis documentul?	Belgeyi siz mi gönderdiniz?	Saygılı doğrudan hitap.
Am verificat contractul, precum și anexele.	Sözleşmeyi ve ayrıca eklerini kontrol ettim.	Ek bilgi katan kalıp.
Ai uitat iarăși parola?	Şifreyi yine mi unuttun?	Güncel, gündelik dil.
Eu pregătesc raportul, iar Ana verifică datele.	Ben raporu hazırlıyorum, Ana ise verileri kontrol ediyor.	Tekrar değil, iki kişinin işini karşılaştırma.
În textul vechi apare „pre” în loc de „pe”.	Eski metinde “pe” yerine “pre” geçiyor.	Eski biçimi tanımak; günlük dilde taklit etmemek.
Fiecare slovă era scrisă cu grijă.	Her harf özenle yazılmıştı.	Edebî sözcük seçimi.
Echipa implementează noul sistem în etape.	Ekip yeni sistemi aşama aşama hayata geçiriyor.	Tekil özneyle üçüncü tekil kişi çekimi.
Feedbackul primit ne ajută să îmbunătățim serviciul.	Aldığımız geri bildirim hizmeti geliştirmemize yardımcı oluyor.	Belirli artikel bitişik yazılmış.
Calitatea managementului influențează rezultatele.	Yönetimin niteliği sonuçları etkiliyor.	Aitlik bildiren ekli biçim.

Sık Yapılan Hatalar

1. Güncel bir sözcüğü sırf edebî göründüğü için eskimiş saymak

• Yanlış değerlendirme: Ai venit iarăși? cümlesini “Günümüzde böyle denmez” diye reddetmek.
• Doğru değerlendirme: Ai venit iarăși? — Yine mi geldin? Güncel ve doğal bir cümledir.
• Neden: Sözcüğün tarihî bir metinde bulunması, bugün kullanım dışı kaldığını göstermez. Precum için de aynı dikkat gerekir; resmîlik eskimişlik değildir.

2. Dumnealui ile doğrudan “siz” diye hitap etmek

• Yanlış: Dumnealui sunteți directorul?
• Doğru: Dumneavoastră sunteți directorul? — Müdür siz misiniz?
• Neden: Dumnealui hakkında konuşulan erkek kişidir. Dumnealui este directorul. ise “Kendisi müdürdür” demektir. Hitap edilen kişiyle hakkında konuşulan kişiyi ayırın.

3. Saygı nedeniyle tekil zamire çoğul fiil getirmek

• Yanlış: Dumnealui au aprobat proiectul.
• Doğru: Dumnealui a aprobat proiectul. — Kendisi projeyi onayladı.
• Neden: Türkçedeki saygı çoğulu alışkanlığı burada yanıltır. Dumnealui üçüncü tekildir; dumnealor ile çoğul fiil kullanılır.

4. Alıntı fiili sözlük biçimiyle bırakmak

• Yanlış: Noi implementa strategia.
• Doğru: Noi implementăm strategia. — Stratejiyi uyguluyoruz.
• Neden: Yabancı kökenli fiil de kişi çekimi alır. Benzer biçimde Trebuie să a implementa strategia yerine Trebuie să implementăm strategia denir: “Stratejiyi uygulamamız gerekiyor.”

5. Her alıntının artikelini kısa çizgiyle ayırmak

• Yanlış: Feedback-ul a fost util.
• Doğru: Feedbackul a fost util. — Geri bildirim yararlıydı.
• Neden: Bu sözcükte belirli artikel bitişik yazılır. Managementul da böyledir. Bazı başka alıntılarda kısa çizgi bulunması, bütün yabancı kökenli sözcüklerde kısa çizgi kullanılacağı anlamına gelmez.

Kullanım Notları

Eski metni anlamak ile eski dilde yazmak aynı hedef değildir

Tarihî bir öyküdeki eskimiş sözcüğü okurken önce cümlede ne işe yaradığını bulun. Bir kişiyi mi, nesneyi mi, eylemi mi anlatıyor? Sonra güncel karşılığını araştırın. Metni açıklamanız isteniyorsa anlamı güncel Romenceyle verebilirsiniz; alıntı yapıyorsanız özgün biçimi koruyun. Yazarın dönemine ait bir yazımı, kendi metniniz için bugünkü doğru yazım sanmayın.

Her farklı biçim eskimiş de değildir. Bir bölgede yaşayan kullanım, tarihî metinlerde görülen kullanımla örtüşebilir. Bölgesel biçim, belli bir yörede kullanılan biçimdir; eskimiş biçim ise zaman içindeki kullanım değişikliğiyle ilgilidir. Eski bir metindeki her alışılmadık sözcüğe aynı etiketi koymak bu ayrımı siler.

Resmiyet gerektiği kadar kullanılmalıdır

Precum am menționat anterior… bir raporda uygun olabilir. Bir arkadaşınıza aynı şeyi hatırlatırken Cum am spus… “Dediğim gibi…” daha rahat duyulabilir. Bu, resmî ifadenin yanlış olduğu anlamına gelmez; yalnızca ilişkinin gerektirdiğinden daha ağır bir anlatım seçmiş olabilirsiniz.

Dumnealui için de tek bir Türkçe karşılık ezberlemeyin. “Kendisi” çoğu yerde işe yarar; bazen doğal çeviri yalnızca kişinin adını kullanmaktır. Alaycı bir bağlam varsa yalnızca saygılı bir Türkçe karşılık vermek konuşanın tutumunu gizleyebilir.

Yeni sözcük her zaman daha iyi veya daha kötü değildir

A implementa özellikle plan, strateji ve sistemin uygulamaya geçirilmesinde kullanışlıdır. Ancak “uygulamak” fiilinin bütün anlamlarına otomatik olarak yayılmaz. Bir kural için bağlama göre a aplica “uygulamak” daha doğrudan olabilir. Aynı şekilde management ile conducere “yönetim, yönetenler” her cümlede tam eş anlamlı değildir; biri yönetim faaliyetini, diğeri belirli bağlamlarda yönetici grubunu öne çıkarabilir.

Feedback genel değerlendirme anlamında kullanıldığında, yerine her zaman răspuns “yanıt” koymak da anlamı korumaz. Bir soruya yanıt almakla yaptığınız iş hakkında değerlendirme almak farklıdır. Sözcüğü değiştirecekseniz yalnızca yabancı görünüşünü değil, cümlede taşıdığı anlamı dikkate alın.

İleri Düzey Ayrımlar

Eskimişlik sözcüğün tamamına değil, tek bir anlamına ait olabilir

Bir sözcüğün günümüzde kullanılıyor olması, eski bir metindeki anlamının da güncel olduğu anlamına gelmez. Sözlük okurken anlamların ayrı ayrı numaralandırılmasına dikkat edin. “Eskimiş” uyarısı yalnızca belirli bir anlamın yanında bulunuyorsa bunu sözcüğün bütün kullanımlarına yaymayın. Aynı biçimde “edebî” işareti, mutlaka “artık kullanılmıyor” demek değildir.

Eski kurumları veya nesneleri adlandıran kelimelerde farklı bir durum vardır: Nesnenin kendisi gündelik yaşamdan kalkmış olabilir. Böyle bir kelimeyi bugünkü genel bir sözcükle değiştirmek tarihî ayrıntıyı kaybettirebilir. Eski belgenin türü önemliyse yalnızca “kâğıt” demek yeterli olmaz. Önce metnin neyi adlandırdığını belirleyin, sonra açıklayıcı karşılık seçin.

Yakın anlamlı biçimler her yapıda birbirinin yerine geçmez

Iar, tekrar bildirdiğinde iarăși ile yakın anlamlıdır; karşılaştırma kurduğunda değildir. Benzer şekilde precum și ekleme kalıbını yalnızca “gibi” diye çözümlemek yanlıştır. İleri düzey okuma, tek kelimenin karşılığını bilmekten çok birlikte kullanılan parçaları fark etmeye dayanır.

Bu ayrım çeviride de önemlidir. Dumnealui a vorbit cu elocvență. cümlesini Türkçeye doğal biçimde “Kendisi çok etkileyici konuştu” diye çevirebilirsiniz. Her Romence sözcük için ayrı bir Türkçe sözcük aramak, özellikle saygı ve üslup farklarında yapay sonuç verir. Buna karşılık Türkçe çeviride görünmeyen tekil kişi uyumunu Romence cümleyi kurarken korumanız gerekir.

Üslup karışımı bazen bilinçli bir tercihtir

Bir yazar eskiyi çağrıştıran bir anlatımın ortasına kurumsal bir alıntı yerleştirerek gülünç bir etki yaratabilir. Böyle bir karşılaşmayı hemen dil yanlışı saymayın. Cümlenin kimin ağzından verildiğine, anlatıcının tavrına ve çevresindeki sözcüklere bakın. Fakat iş yazışmasında bu tür bir etki amaçlamıyorsanız aynı paragrafta gereksiz yere tarihî, aşırı samimi ve teknik anlatımlar arasında gidip gelmeyin.

Kullanımın yerleşmişliği ile norm da aynı şey değildir. İş ortamında sık duyulan bir biçim, özenli yazıda önerilen biçim olmayabilir. Yeni bir alıntıyı önemli bir metinde kullanırken güncel sözlükten yazımını, çoğulunu ve çekimini doğrulayın. Özellikle yabancı dilin çoğul ekini kendiliğinden Romenceye taşımaktan kaçının.

Çalışma Önerileri

1. Anlam ve kullanım için ayrı not tutun. Bir öyküden veya güncel yazıdan beş sözcük seçin. Her biri için Türkçe anlamı, Romence bir örneği ve “gündelik”, “resmî”, “edebî” ya da “eski metinde” gibi bir kullanım notu yazın. Etiketi yalnızca tahmin ediyorsanız soru işareti ekleyip sözlükten kontrol edin.
2. Aynı düşünceyi iki ortamda kurun. Önce rapora uygun “Daha önce belirttiğim gibi…” cümlesi, sonra arkadaşınıza söyleyeceğiniz “Dediğim gibi…” cümlesi yazın. Ardından dumnealui ile bir kişiden söz edin, dumneavoastră ile o kişiye soru yöneltin. Fiillerin neden değiştiğini kontrol edin.
3. Alıntıları tek başına değil, ekli biçimleriyle öğrenin. A implementa için “ben, biz, onlar” çekimlerini söyleyin; feedback ile genel bir cümle, feedbackul ile belirli bir geri bildirimden söz eden başka bir cümle kurun. Son olarak cümleleri Türkçeye çevirip anlamın ve kişi bilgisinin korunduğundan emin olun.

İlgili Konular

• Ön bilgi ve devam çalışması: Yeni alıntıların Romenceye uyarlanması — Yabancı kökenli sözcüklerin artikel, çoğul, hâl ve fiil ekleriyle Romenceye nasıl katıldığını ayrıntılandırır.