Lehçede sıra sayıları ve tarihler

Kısaca

Lehçede pierwszy, drugi, trzeci “birinci, ikinci, üçüncü” demektir ve niteledikleri sözcüğe göre biçim değiştirir. Tarihi bildirirken Dziś jest pierwszy marca. “Bugün 1 Mart.” denir; bir olayın hangi gün gerçekleştiğini söylerken ise Spotkanie jest pierwszego marca. “Toplantı 1 Mart'ta.” kullanılır. Ay adı her iki yapıda da marca olur, ama günün sıra sayısı cümledeki görevine göre değişir.

Genel bakış

Türkçede “üç kitap” ile “üçüncü kitap” arasındaki farkı kolayca kurarız: biri miktarı, diğeri sırayı anlatır. Lehçede de asıl sayı (kaç tane olduğunu gösteren sayı) ile sıra sayısı (kaçıncı olduğunu gösteren sayı) ayrılır: trzy “üç”, trzeci “üçüncü”. Ancak Türkçedeki “üçüncü kat” ve “üçüncü katta” ifadelerinde sayı değişmezken, Lehçede hem sayı hem de yanındaki sözcük değişebilir: trzecie piętro “üçüncü kat”, na trzecim piętrze “üçüncü katta”.

Bu konu B1 düzeyinde özellikle tarih söylerken ve sıralama yaparken önem kazanır. Bir randevunun gününü belirtmek, bir formda doğum tarihini okumak, otelde kat sormak veya bir tarih metninde yüzyılları anlamak için aynı temel sistem kullanılır. Sayıları tek tek ezberlemekten daha yararlı olan, sayının hangi sözcüğe bağlandığını ve ifadenin cümlede ne işe yaradığını fark etmektir.

Aşağıda önce sık kullanılan biçimler ve tarih kalıpları yer alıyor. Daha sonra yıllar, çoğul biçimler ve yazım ayrıntıları ele alınıyor. Günlük iletişim için ilk hedefiniz üç ayrı soruyu doğru cevaplamak olsun: “Kaçıncı?”, “Bugün ayın kaçı?” ve “Hangi gün?”.

Nasıl kullanılır?

1. Sıra sayılarının temel biçimleri

Lehçede sıra sayıları sıfat (bir varlığın özelliğini belirten sözcük) gibi çekilir. Yani biçimleri, yanlarındaki adın (kişi, nesne veya kavramı adlandıran sözcüğün) dil bilgisel cinsiyetine, tekil ya da çoğul oluşuna ve cümledeki görevine uyar. Buradaki cinsiyet her zaman biyolojik cinsiyet değildir: piętro “kat” nötr, godzina “saat” dişil, dzień “gün” erildir.

Temel biçimler şöyle görünür:

Sıra	Eril	Dişil	Nötr
Birinci	pierwszy	pierwsza	pierwsze
İkinci	drugi	druga	drugie
Üçüncü	trzeci	trzecia	trzecie
Dördüncü	czwarty	czwarta	czwarte
Beşinci	piąty	piąta	piąte
Altıncı	szósty	szósta	szóste
Yedinci	siódmy	siódma	siódme
Sekizinci	ósmy	ósma	ósme
Dokuzuncu	dziewiąty	dziewiąta	dziewiąte
Onuncu	dziesiąty	dziesiąta	dziesiąte

Örneğin pierwszy dzień “birinci gün”, pierwsza lekcja “birinci ders”, pierwsze spotkanie “ilk toplantı” demektir. Türkçedeki “ilk” sözcüğünün karşılığı da çoğu zaman pierwszy ve onun uygun biçimleridir; mutlaka “birinci” diye çevirmek gerekmez.

Ayın günlerini söylemek için şu devam biçimleri gerekir:

Sıra	Eril temel biçim
11.	jedenasty
12.	dwunasty
13.	trzynasty
14.	czternasty
15.	piętnasty
16.	szesnasty
17.	siedemnasty
18.	osiemnasty
19.	dziewiętnasty
20.	dwudziesty
21.	dwudziesty pierwszy
22.	dwudziesty drugi
23.	dwudziesty trzeci
24.	dwudziesty czwarty
25.	dwudziesty piąty
26.	dwudziesty szósty
27.	dwudziesty siódmy
28.	dwudziesty ósmy
29.	dwudziesty dziewiąty
30.	trzydziesty
31.	trzydziesty pierwszy

Türkçede “yirmi birinci” derken sıra bildiren ek son parçadadır. Lehçede 21–29 gibi sayılarda hem onluk hem birlik sıra sayısı olur: dwudziesty pierwszy. Cinsiyet veya hâl değiştiğinde ikisi de değişir: dwudziesta pierwsza lekcja “yirmi birinci ders”, dwudziestego pierwszego marca “21 Mart'ta”.

2. Cümledeki görev biçimi belirler

Hâl (bir sözcüğün cümledeki görevini gösteren biçim), Lehçede yalnızca ada değil, ona bağlı sıra sayısına da yansır. Türkçedeki “birinci günün” ifadesinde “gün” ek alır. Lehçedeki pierwszego dnia ifadesinde hem pierwszy hem dzień değişmiştir.

Aşağıdaki tablo pierwszy “birinci” için tekil çekimin tamamını gösterir. Lehçe hâl adları yanında, neyi ifade ettikleri de verilmiştir; bu karşılıklar bire bir Türkçe ek eşleştirmesi değildir.

Hâl ve temel görevi	Eril	Dişil	Nötr
Yalın: temel adlandırma (mianownik)	pierwszy	pierwsza	pierwsze
Tamlayan: aitlik, bazı zaman ifadeleri (dopełniacz)	pierwszego	pierwszej	pierwszego
Yönelme: birine veya bir şeye yönelme (celownik)	pierwszemu	pierwszej	pierwszemu
Belirtme: eylemden doğrudan etkilenen varlık (biernik)	pierwszy / pierwszego	pierwszą	pierwsze
Araç: birlikte olma, araç bildirme (narzędnik)	pierwszym	pierwszą	pierwszym
Bulunma: belirli edatlardan sonra kullanılır (miejscownik)	pierwszym	pierwszej	pierwszym
Seslenme: birine hitap etme (wołacz)	pierwszy	pierwsza	pierwsze

Eril belirtme hâlindeki iki seçenek rastgele değildir. Canlı varlıklarda pierwszego, cansızlarda pierwszy kullanılır: Widzę pierwszego zawodnika. “Birinci yarışmacıyı görüyorum.”; Czytam pierwszy rozdział. “Birinci bölümü okuyorum.”

Drugi ve trzeci aynı sıfat sistemini izler, fakat harf dizilimleri farklıdır: drugiego, drugiemu, drugim ve trzeciego, trzeciemu, trzecim. Dişil biçimlerde drugiej, drugą ve trzeciej, trzecią görülür. Bu biçimleri yalnızca son harfi değiştirerek tahmin etmek yerine birkaç sık kalıpla öğrenmek daha güvenlidir.

3. “Bugün ayın kaçı?” ile “Hangi gün?” farklıdır

Tarihlerde en önemli ayrım budur:

Lehçe	Türkçe	Yapı
Dziś jest pierwszy marca.	Bugün 1 Mart.	Gün yalın, ay tamlayan hâlinde.
Spotkanie jest pierwszego marca.	Toplantı 1 Mart'ta.	Gün de ay da tamlayan hâlinde.
Dziś jest dwudziesty pierwszy maja.	Bugün 21 Mayıs.	İki sıra sayısı da yalın biçimde.
Wyjeżdżamy dwudziestego pierwszego maja.	21 Mayıs'ta yola çıkıyoruz.	İki sıra sayısı da tamlayan biçiminde.

İlk yapı tarihi adlandırır; pierwszy biçiminin arkasında eril dzień “gün” düşünülebilir. İkinci yapı olayın zamanını belirtir ve günün sıra sayısı pierwszego olur. Bu nedenle “Tarihlerde bütün sayılar hep tamlayan hâlindedir” kuralı fazla geneldir.

Günlük konuşmada şu soruları duyabilirsiniz:

• Który dziś jest? — “Bugün ayın kaçı?” Cevap: Pierwszy marca. — “1 Mart.”
• Kiedy masz urodziny? — “Doğum günün ne zaman?” Cevap: Pierwszego marca. — “1 Mart'ta.”

Türkçenin “Mart'ta” ifadesindeki bulunma ekini Lehçeye mutlaka w sözcüğüyle aktarmayın. Belirli bir gün için normal yapı doğrudan pierwszego marca olur. Buna karşılık yalnızca ayı söylüyorsanız w marcu “Mart'ta” kullanılır.

4. Ay adlarının tarih biçimleri

Tarihte ay adı sıra sayısı değildir; “ayın birinci günü” düşüncesiyle tamlayan biçimine giren bir addır. Aşağıdaki orta sütun günlü tarihlerde, son sütun ise “o ay içinde” anlamında kullanılır.

Ay	Temel ad	Günlü tarihte	Ay içinde
Ocak	styczeń	stycznia	w styczniu
Şubat	luty	lutego	w lutym
Mart	marzec	marca	w marcu
Nisan	kwiecień	kwietnia	w kwietniu
Mayıs	maj	maja	w maju
Haziran	czerwiec	czerwca	w czerwcu
Temmuz	lipiec	lipca	w lipcu
Ağustos	sierpień	sierpnia	w sierpniu
Eylül	wrzesień	września	we wrześniu
Ekim	październik	października	w październiku
Kasım	listopad	listopada	w listopadzie
Aralık	grudzień	grudnia	w grudniu

Örneğin trzeciego lutego “3 Şubat'ta” ile w lutym “Şubat'ta” aynı çekimi kullanmaz. We wrześniu ifadesindeki we, söyleyişi kolaylaştıran w biçimidir; anlamı yine “Eylül'de”dir.

5. Yılları söylemek

Yıllar sıra sayısı mantığıyla okunur. Ancak uzun bir sayının her parçası sıra sayısına dönüşmez. Yaygın yıl okumalarında binlik ve yüzlük parçalar asıl sayı olarak kalır; son onluk ve birlik sıra sayısı olur. Son bölüm yalnızca onluksa o parça çekilir.

Lehçe okunuş	Türkçe	Not
rok dwa tysiące dwudziesty czwarty	2024 yılı	Sıra bildiren parçalar son iki sözcüktür.
w dwa tysiące dwudziestym czwartym roku	2024 yılında	Son iki sözcük bulunma hâlinde.
rok tysiąc dziewięćset osiemdziesiąty	1980 yılı	Son bölüm yalnızca bir onluktur.
w tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym roku	1980 yılında	Onluk biçimi değişir.
rok dwutysięczny	2000 yılı	Tam binlik için özel sıra sayısı biçimi.
w dwutysięcznym roku	2000 yılında	Özel biçim çekilir.

2000 ile 2001'i ayırın: 2000 için dwutysięczny, 2001 için dwa tysiące pierwszy kullanılır. Günlük standart kullanımda 2024'ü dwutysięczny dwudziesty czwarty biçiminde kurmayın.

Tam bir tarih cümledeki işlevine göre şöyle okunabilir:

• Dziś jest pierwszy marca dwa tysiące dwudziestego czwartego roku. — “Bugün 1 Mart 2024.”
• Urodziłam się pierwszego marca dwa tysiące dwudziestego czwartego roku. — “1 Mart 2024'te doğdum.”

İki cümlede de yıl, roku ile birlikte tamlayan hâlindedir. Yalnızca “2024 yılında” derseniz yapı değişir: w dwa tysiące dwudziestym czwartym roku. Dolayısıyla yılı okurken de sadece rakama değil, çevresindeki sözcüklere bakın.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde tarih, kat, saat ve yüzyıl kullanımları birlikte görülüyor. Kalın yazılan bölümün Türkçede nasıl ifade edildiğini karşılaştırın.

Lehçe	Türkçe	Açıklama
To mój pierwszy dzień w nowej pracy.	Yeni işimde ilk günüm.	Gün adı eril olduğu için pierwszy.
To jej druga podróż do Polski.	Bu, onun Polonya'ya ikinci seyahati.	Seyahat adı dişildir.
Nasze biuro jest na trzecim piętrze.	Ofisimiz üçüncü katta.	Konum bildirirken sayı ve kat adı çekilir.
Czytam czwarty rozdział.	Dördüncü bölümü okuyorum.	Eril cansız belirtme biçimi yalınla aynıdır.
Dziś jest pierwszy marca.	Bugün 1 Mart.	Tarihi adlandıran yapı.
Wracam trzeciego marca.	3 Mart'ta dönüyorum.	Olayın gününü belirten yapı.
Termin mija dwudziestego pierwszego maja.	Son gün 21 Mayıs.	Türkçe çeviri yalın görünse de Lehçe olayın zamanını belirtir.
Urodziny mam trzydziestego pierwszego grudnia.	Doğum günüm 31 Aralık'ta.	Günün iki parçası da tamlayan hâlinde.
Pracuję tu od drugiego stycznia.	2 Ocak'tan beri burada çalışıyorum.	Od başlangıç zamanını gösterir.
Zapisy trwają do piątego czerwca.	Kayıtlar 5 Haziran'a kadar sürüyor.	Do son sınırı gösterir.
Pociąg odjeżdża o szóstej.	Tren saat altıda kalkıyor.	Söylenmeyen saat adı dişildir.
Zadzwonię po trzeciej godzinie.	Saat üçten sonra arayacağım.	Saat bağlamında üçten sonrasını anlatır.
Ten budynek powstał w dziewiętnastym wieku.	Bu bina on dokuzuncu yüzyılda yapıldı.	Yüzyıl adıyla bulunma hâli.
Przeprowadziliśmy się w dwa tysiące dwudziestym czwartym roku.	2024 yılında taşındık.	Son iki sıra sayısı çekilir.
Rozmawiam z pierwszą klientką.	İlk kadın müşteriyle konuşuyorum.	Z burada birlikte olmayı gösterir; araç hâli gerekir.

Po trzeciej godzinie ifadesinde bağlam önemlidir. Bir günlük programda “saat üçten sonra” anlaşılabilir; bir ders veya çalışma süresi anlatılıyorsa “üçüncü saatten sonra” anlamına da gelebilir. Saat üçü açık ve kısa biçimde söylemek için po trzeciej “üçten sonra”, daha açık olarak po godzinie trzeciej kullanılabilir. “Üç saat sonra” ise farklıdır: za trzy godziny.

Sık yapılan hatalar

1. Sıra sayısını her yerde eril bırakmak

• Yanlış: To mój pierwszy lekcja.
• Doğru: To moja pierwsza lekcja. — “Bu benim ilk dersim.”
• Neden? Lekcja dişildir. Hem “benim” anlamındaki moja hem sıra sayısı bu ada uyar. Türkçede böyle bir cinsiyet uyumu olmadığı için bütün ifadeyi birlikte öğrenmek yararlıdır.

2. Bir olayın gününü yalın biçimle söylemek

• Yanlış: Przyjadę pierwszy marca.
• Doğru: Przyjadę pierwszego marca. — “1 Mart'ta geleceğim.”
• Neden? Burada tarihi adlandırmıyorsunuz; gelişin zamanını söylüyorsunuz. Buna karşılık Dziś jest pierwszy marca. doğrudur.

3. Ayı temel biçiminde bırakmak

• Yanlış: Spotkanie jest trzeciego marzec.
• Doğru: Spotkanie jest trzeciego marca. — “Toplantı 3 Mart'ta.”
• Neden? Gün içeren tarihte ay tamlayan biçimindedir. Marzec ayın tek başına adıdır; tarih içinde marca gerekir.

4. Birleşik sayının yalnızca son parçasını çekmek

• Yanlış: Wracam dwudziesty pierwszego maja.
• Doğru: Wracam dwudziestego pierwszego maja. — “21 Mayıs'ta dönüyorum.”
• Neden? Hem dwudziesty hem pierwszy sıra sayısıdır; aynı göreve uygun biçimde çekilir.

5. Türkçedeki “-ta” ekini otomatik olarak w ile karşılamak

• Yanlış: Urodziny mam w piątego maja.
• Doğru: Urodziny mam piątego maja. — “Doğum günüm 5 Mayıs'ta.”
• Neden? Belirli gün için edatsız tarih yapısı kullanılır. Yalnızca ayı belirtmek isterseniz Urodziny mam w maju. “Doğum günüm Mayıs'ta.” diyebilirsiniz. Edat, başka sözcüklerle yer, zaman veya ilişki kuran w, od, do gibi kısa sözcüklerdir.

6. Saatin cinsiyetini unutmak

• Yanlış: Spotkanie jest o trzeci.
• Doğru: Spotkanie jest o trzeciej. — “Toplantı saat üçte.”
• Neden? Saat ifadesinde çoğu zaman söylenmeyen godzina dişildir. O ile belirli saat söylerken bulunma hâli kullanılır: o pierwszej, o drugiej, o trzeciej.

Kullanım notları

Konuşma ile yazı arasındaki fark

Yazıda 1 marca görürsünüz; okunuşunu cümle belirler. Dziś jest 1 marca içindeki 1, pierwszy; Wracam 1 marca içindeki 1, pierwszego okunur. Rakamlar çekimi görünmez kılar, ama konuşmada çekim zorunludur.

Bağımsız bir sıra sayısı Arap rakamıyla yazıldığında genellikle nokta alır: 3. piętro “3. kat”, 21. miejsce “21. sıra”. Tarihlerde ay adı yazıyla veriliyorsa normal yazım 1 marca 2024 roku biçimindedir; gün rakamından sonra sıra noktası konmaz. Ay da rakamla yazılırsa 01.03.2024 gibi bir tarih ortaya çıkar; buradaki noktalar tarih parçalarını ayırır.

Lehçede ay adları küçük harfle yazılır: marca, maja, grudnia. Türkçede belirli bir tarihin ay adı büyük harfle yazıldığı için “1 Mart” alışkanlığını Lehçeye taşımamak gerekir.

Tarih aralıkları ve ay içindeki zaman

Od “-den itibaren” ve do “-e kadar” sözcükleri tamlayan hâli ister: od pierwszego do trzeciego maja “1–3 Mayıs arasında”. Burada her iki gün sayısı da çekilir. Yalnızca ay içindeki bir dönemi anlatırken na początku marca “Mart başında”, w połowie marca “Mart ortasında”, pod koniec marca “Mart sonuna doğru” gibi ifadeler kullanılabilir.

Bir formdaki data urodzenia “doğum tarihi” başlığı altında sadece rakam yazmanız yeterli olabilir. Fakat bu tarihi bir cümlede söylemeniz istendiğinde Urodziłem się… veya Urodziłam się… “Doğdum…” ardından günün tamlayan biçimi gelir. Yazılı kısalık ile konuşmadaki dil bilgisel yapı aynı şey değildir.

Daha ileri kullanım

Çoğulda kişi grupları ile diğer varlıklar

Tekil biçimleri rahat kullanmaya başladıktan sonra çoğula geçin. Lehçe, çoğulda erkek kişilerden oluşan veya erkek ve kadın kişileri birlikte içeren gruplarla diğer grupları ayırır. Bu ayrım Türkçede yoktur.

Grup	Lehçe	Türkçe
Erkek kişiler veya karma kişi grubu	pierwsi uczestnicy	ilk katılımcılar
Yalnızca kadın kişiler	pierwsze uczestniczki	ilk kadın katılımcılar
Nesneler	pierwsze dni	ilk günler
Erkek kişiler veya karma kişi grubu	drudzy zawodnicy	ikinci sıradaki yarışmacılar
Erkek kişiler veya karma kişi grubu	trzeci zawodnicy	üçüncü sıradaki yarışmacılar
Nesneler	drugie i trzecie miejsca	ikinci ve üçüncü sıralar

Pierwsi ve drudzy biçimlerinde ses değişimi görülür; bunları pierwsze ve drugie ile karıştırmayın. Trzeci ise eril kişi çoğulunda da aynı yazılır. Bu, değişmediği için bütün bağlamlarda kullanılabileceği anlamına gelmez.

Çoğul çekimin temel düzeni şöyledir:

Hâl	Erkek kişiler veya karma kişi grubu	Diğer gruplar
Yalın	pierwsi	pierwsze
Tamlayan	pierwszych	pierwszych
Yönelme	pierwszym	pierwszym
Belirtme	pierwszych	pierwsze
Araç	pierwszymi	pierwszymi
Bulunma	pierwszych	pierwszych
Seslenme	pierwsi	pierwsze

Yüzyıllar ve daha büyük sıra sayıları

Wiek “yüzyıl” erildir. Bu yüzden dziewiętnasty wiek “on dokuzuncu yüzyıl”, w dziewiętnastym wieku “on dokuzuncu yüzyılda”, z dziewiętnastego wieku “on dokuzuncu yüzyıldan” biçimleri görülür. Yüzyıllar çoğunlukla Roma rakamlarıyla yazılır: XIX wiek, w XIX wieku. Roma rakamından sonra sıra sayısı noktası eklenmez.

Sayı büyüdüğünde son onluk ve birlik kuralı çoğu günlük örnekte sürer: sto dwudziesty pierwszy “yüz yirmi birinci”; na sto dwudziestej pierwszej stronie “yüz yirmi birinci sayfada”. Burada sto sabit kalır, son iki parça dişil bulunma biçimine girer.

Ancak tam yüzlük ve binlik sayıların kendi sıra biçimleri vardır: setny “yüzüncü”, dwusetny “iki yüzüncü”, tysięczny “bininci”, dwutysięczny “iki bininci”. Dolayısıyla “yalnızca son sözcüğe ek getir” veya “bütün sözcükleri sıra sayısına çevir” gibi tek bir mekanik yöntem her sayıya uymaz.

Sıralama ile numaralandırma aynı olmayabilir

Bir nesnenin üzerindeki numarayı söylüyorsanız her zaman sıra sayısı gerekmez. Pokój numer trzy “3 numaralı oda”, autobus numer pięć “5 numaralı otobüs” ifadelerinde trzy ve pięć asıl sayıdır. Trzeci pokój “üçüncü oda” ise bir dizideki sırayı anlatır.

Benzer biçimde bir yarışmada pierwsze miejsce “birincilik”, drugie miejsce “ikincilik” denir. Ancak pierwsze dwa dni “ilk iki gün” ifadesinde pierwsze ilk grubu niteler, dwa ise kaç gün olduğunu belirtir. Türkçede de “ilk iki gün” ile “ikinci gün” farklıdır; Lehçe karşılıklarını birbirine dönüştürmeyin.

Sıra sayısı bazen ad olmadan kullanılır

Bağlam belliyse yanındaki ad söylenmeyebilir: Jestem pierwszy. “Ben birinciyim.” diyen erkek konuşmacı ile Jestem pierwsza. diyen kadın konuşmacı farklı biçim kullanır. Saatlerde de aynı mantık vardır: Jest trzecia. “Saat üç.” cümlesinde dişil godzina düşünülür.

Bir açıklamayı maddelere ayırmak için po pierwsze “birincisi”, po drugie “ikincisi”, po trzecie “üçüncüsü” kullanılır. Bunlar kalıplaşmış sıralama ifadeleridir. Saat anlamındaki po trzeciej “üçten sonra” ile aynı değildir; sondaki biçim değişikliği anlamı da değiştirir.

Çalışma önerileri

1. Aynı tarih için iki cümle kurun. Önce “Bugün 7 Nisan.” için Dziś jest siódmy kwietnia., sonra “7 Nisan'da geliyorum.” için Przyjadę siódmego kwietnia. yazın. 12, 21 ve 31 gibi farklı günlerle tekrarlayın; özellikle birleşik sayının iki parçasını da değiştirin.
2. Sayıyı yanında bir adla öğrenin. “Üçüncü”yü tek başına ezberlemek yerine trzeci dzień “üçüncü gün”, trzecia lekcja “üçüncü ders”, trzecie piętro “üçüncü kat” üçlüsünü çalışın. Ardından konum ekleyin: na trzecim piętrze “üçüncü katta”. Böylece biçim seçiminin rastgele olmadığını görürsünüz.
3. Takvim ve randevu kaydı tutun. Bir hafta boyunca her gün bugünün tarihini ve sonraki randevunuzun gününü Lehçe sesli söyleyin. Haftanın sonunda bir yıl ve bir yüzyıl ekleyin. Yazılı rakamları doğru okumayı kontrol etmek için günün “tarih adı” mı, “olayın zamanı” mı olduğunu önce Türkçe belirtin.

İlgili konular

• Ön bilgi: Sayılar ve saat — Asıl sayıları, temel saat ifadelerini ve miktar ile sıra arasındaki farkı pekiştirir. Buradaki tarih ve sıra sayısı çekimlerine geçmeden önce bu temel bilgiyi gözden geçirmek yararlıdır.