Gramatyka suahili

Zaimki osobowe (po suahili: Viwakilishi vya Nafsi) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Niezależne zaimki osobowe to: mimi (ja), wewe (ty), yeye (on/ona), sisi (my), ninyi (wy), wao (oni/one). Służą do emfazy; podmiot jest zwykle oznaczony na czasowniku.

Klasa rzeczownikowa 1/2: M-/Wa- (osoby) (po suahili: Ngeli ya M-/Wa- (Watu)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Jest to najczęstsza klasa rzeczowników odnoszących się do ludzi. W liczbie pojedynczej zwykle pojawia się prefiks m- / mw-, a w liczbie mnogiej wa-. Typowe przykłady to mtu / watu („osoba / osoby”) oraz mwalimu / walimu („nauczyciel / nauczyciele”). Ta klasa wpływa na zgodność czasowników, przymiotników i zaimków w zdaniu.

Klasa rzeczownikowa 3/4: M-/Mi- (drzewa, rośliny, przedmioty) (po suahili: Ngeli ya M-/Mi- (Miti/Vitu)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Ta klasa obejmuje głównie drzewa, rośliny oraz część przedmiotów. W liczbie pojedynczej zwykle pojawia się prefiks m- / mw-, a w mnogiej mi-. Typowe przykłady to mti / miti („drzewo / drzewa”) oraz mkate / mikate („bochenek chleba / bochenki chleba”). Wzorce zgody różnią się tu od klasy 1/2.

Klasa rzeczownikowa 7/8: Ki-/Vi- (rzeczy/narzędzia) (po suahili: Ngeli ya Ki-/Vi- (Vitu)) to podstawowe zagadnienie na poziomie A1. Ta klasa obejmuje wiele nazw narzędzi, przedmiotów, języków oraz niektóre formy zdrobniałe. W liczbie pojedynczej zwykle pojawia się ki- lub ch-, a w liczbie mnogiej vi- lub vy-. Typowe przykłady to kiti / viti („krzesło / krzesła”), kitabu / vitabu („książka / książki”) oraz Kiswahili („język suahili”).

Klasa rzeczowników 9/10: N- (zwierzęta i zapożyczenia) (po suahili: Ngeli ya N- (Wanyama/Maneno ya Kukopa)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Klasa obejmuje zwierzęta, wiele zapożyczeń i niektóre rzeczowniki abstrakcyjne. Forma liczby pojedynczej i mnogiej jest taka sama. Przedrostki to n-/m-/ny- albo brak widocznego przedrostka. Przykłady: nyumba (dom/domy), ndege (ptak/ptaki).

Powitania i zwroty grzecznościowe (po suahili: Salamu na Maneno ya Heshima) to bardzo podstawowe zagadnienie na poziomie A1. Obejmuje najważniejsze suahilijskie powitania i formy uprzejmości, które zmieniają się zależnie od pory dnia, relacji między rozmówcami i stopnia formalności. Do najczęstszych należą habari („co słychać?” / dosłownie „wiadomości”), shikamoo (pełne szacunku powitanie wobec starszych), karibu („witaj”, „proszę wejść”, „czuj się mile widziany”), asante („dziękuję”) oraz tafadhali („proszę”).

czasu teraźniejszego (-na-) (po suahili: Wakati Uliopo (-na-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Czas teraźniejszy tworzy się przez prefiks podmiotu + -na- + rdzeń czasownika. Prefiksy podmiotu: ni- (ja), u- (ty), a- (on/ona), tu- (my), m- (wy), wa- (oni/one). Oznacza czynność trwającą.

Czasownik „być” (ni/si, kuwa) (po suahili: Kuwa (Ni/Si)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Łącznik odpowiadający „być”: ni (jestem/jesteś/jest itd., forma twierdząca), si (nie jest). Dla przeszłości i przyszłości używa się kuwa ze znacznikami czasu. Ni łączy podmiot i orzeczenie bezpośrednio, bez odmiany.

Existential (Kuna/Hakuna) (po suahili: Kuna/Hakuna) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Kuna (jest/są) i hakuna (nie ma/nie są) wyrażają istnienie. Używane z odniesieniami lokatywnymi. Hakuna matata oznacza „nie ma problemu / żadnych trosk".

Possessive -a of Association (po suahili: -a ya Uhusiano) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Possession expressed with -a agreeing with the noun class of the possessed noun: wa (class 1), ya (class 9), cha (class 7), etc. Links possessor and possessed.

Zgoda przymiotników z klasami rzeczowników (po suahili: Upatanisho wa Vivumishi na Ngeli) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Przymiotniki uzgadniają się z klasą rzeczownika, który określają, przyjmując odpowiedni przedrostek klasy: mtu mzuri (dobry człowiek), kitu kizuri (dobra rzecz), nyumba nzuri (dobry/ładny dom).

Liczby i liczenie (po suahili: Nambari na Kuhesabu) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Liczby w suahili: moja (1), mbili (2), tatu (3), nne (4), tano (5), sita (6), saba (7), nane (8), tisa (9), kumi (10). Liczebniki 1–5 oraz 8 uzgadniają się z klasą rzeczownika.

Wyrazy pytające (po suahili: Maneno ya Kuuliza) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Wyrazy pytające to: nani (kto), nini (co), wapi (gdzie), lini (kiedy), kwa nini (dlaczego), vipi/jinsi gani (jak), ngapi (ile). Pytania często zachowują taki sam szyk wyrazów jak zdania oznajmujące.

Przeczenie (Ha-/-i) (po suahili: Ukanushi (Ha-/-i)) to podstawowe zagadnienie gramatyczne na poziomie A1. Służy do tworzenia zdań przeczących, zwłaszcza w czasie teraźniejszym, i polega na użyciu prefiksu przeczącego ha- połączonego ze zmodyfikowanymi prefiksami podmiotu, takimi jak si- („nie”), hu- („ty nie”), ha- („on/ona nie”) czy hatu- („my nie”). W wielu formach czasu teraźniejszego pojawia się też końcówka -i.

Zaimki wskazujące (ten / tamten / tamten dalej) (po suahili: Vionyeshi) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Suahili ma trójstopniowy system wskazywania zgodny z klasą rzeczownika: formy bliskie mówiącemu, formy bliższe słuchaczowi oraz formy odnoszące się do czegoś bardziej oddalonego. Przykłady to huyu / huyo / yule w klasie 1 oraz hiki / hicho / kile w klasie 7.

Basic Prepositions (po suahili: Vihusishi vya Msingi) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Common prepositions: katika/ndani ya (in), juu ya (on/above), chini ya (under), mbele ya (in front of), nyuma ya (behind), kati ya (between), karibu na (near).

Członkowie rodziny (po suahili: Wanafamilia) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Słownictwo rodzinne: baba (ojciec), mama (matka), kaka/ndugu (brat), dada (siostra), babu (dziadek), bibi/nyanya (babcia), mtoto (dziecko), mke/mume (żona/mąż).

Jedzenie i napoje (po suahili: Chakula na Vinywaji) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Częste nazwy jedzenia i napojów: chai (herbata), kahawa (kawa), maji (woda), wali (ryż), nyama (mięso), samaki (ryba), matunda (owoce), mboga (warzywa), ugali (kasza/kukurydziana potrawa).

Części ciała (po suahili: Viungo vya Mwili) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Części ciała: kichwa (głowa), mkono (ręka/dłoń), mguu (noga/stopa), jicho/macho (oko/oczy), sikio/masikio (ucho/uszy), mdomo (usta), tumbo (brzuch), moyo (serce).

Często używane czasowniki (po suahili: Vitenzi vya Kawaida) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Najważniejsze czasowniki codzienne: -enda (iść/jechać), -ja/kuja (przychodzić), -la/kula (jeść), -nywa (pić), -soma (czytać/uczyć się), -andika (pisać), -lala (spać), -amka (budzić się), -penda (kochać/lubić).

Codzienne czynności i rutyny (po suahili: Shughuli za Kila Siku) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Słownictwo codziennej rutyny: kuamka (budzić się), kuoga (kąpać się), kupika (gotować), kufanya kazi (pracować), kurudi (wracać), kupumzika (odpoczywać), kulala (spać).

Zwierzęta (po suahili: Wanyama) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Popularne nazwy zwierząt: simba (lew), tembo/ndovu (słoń), ng'ombe (krowa), kuku (kurczak/kura), mbwa (pies), paka (kot), nyoka (wąż), samaki (ryba), ndege (ptak).

Pogoda i przyroda (po suahili: Hali ya Hewa na Mazingira) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Pogoda i przyroda: jua (słońce), mvua (deszcz), upepo (wiatr), mawingu (chmury), joto (gorąco), baridi (zimno), mti (drzewo), bahari (morze/ocean), mto (rzeka).

Zaimki dzierżawcze (po suahili: Viwakilishi vya Kumiliki) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Zaimki dzierżawcze uzgadniają się z klasą rzeczownika: -angu (mój/moja/moje), -ako (twój/twoja/twoje), -ake (jego/jej), -etu (nasz/nasza/nasze), -enu (wasz/wasza/wasze), -ao (ich). Zgoda z klasą rzeczownika: kitabu changu, nyumba yangu, watoto wangu.

Czas i dni (po suahili: Wakati na Siku) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Dni tygodnia: Jumatatu (poniedziałek), Jumanne (wtorek), Jumatano (środa), Alhamisi (czwartek), Ijumaa (piątek), Jumamosi (sobota), Jumapili (niedziela). Czas: saa (godzina/zegar), asubuhi (rano), mchana (popołudnie), jioni (wieczór), usiku (noc).

Kolory (po suahili: Rangi) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Kolory w suahili mogą być przymiotnikami uzgadnianymi z klasą rzeczownika albo nieodmiennymi rzeczownikami: -eupe (biały), -eusi (czarny), -ekundu (czerwony), -a kijani (zielony), -a buluu (niebieski), -a njano (żółty).

zdrowia i uczuć (po suahili: Afya na Hisia) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Podstawowe słownictwo dotyczące zdrowia i emocji: mgonjwa (chory), -zima (zdrowy), furaha (radość), huzuni (smutek), -choka (zmęczony), njaa (głód), kiu (pragnienie), maumivu (ból).

Zawody (po suahili: Kazi na Taaluma) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Częste nazwy zawodów (głównie klasa M-/Wa-): mwalimu (nauczyciel), daktari (lekarz), mfanyakazi (pracownik), mkulima (rolnik), muuza (sprzedawca), dereva (kierowca), mpishi (kucharz), fundi (rzemieślnik/fachowiec).

Clothing and Shopping (po suahili: Mavazi na Ununuzi) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Clothing: nguo (clothes), shati (shirt), suruali (pants), viatu (shoes), kofia (hat), kanga (cloth wrap). Shopping: -nunua (buy), -uza (sell), bei (price), duka (shop).

Transport (po suahili: Usafiri) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie podstawowym (A1) według standardu CEFR. Słownictwo związane z transportem: gari (samochód), basi (autobus), pikipiki (motocykl), baisikeli (rower), ndege (samolot), meli (statek), treni (pociąg), daladala (minibus). Czasowniki: -safiri (podróżować), -endesha (prowadzić pojazd).

czasu przeszłego (-li-) (po suahili: Wakati Uliopita (-li-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Czas przeszły tworzy się przez prefiks podmiotu + -li- + rdzeń czasownika. Wyraża czynność zakończoną: nilisoma („czytałem/czytałam”), alikuja („przyszedł/przyszła”). Przeczenie w przeszłości używa -ku-: sikusoma („nie czytałem/nie czytałam”).

Czas perfekt (-me-) (po suahili: Wakati Timilifu (-me-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Czas perfekt z -me- oznacza czynność zakończoną, która ma znaczenie dla teraźniejszości: nimekula (zjadłem/zjadłam), amefika (on/ona przybył/przybyła). Przeczenie tworzy się za pomocą -ja- („jeszcze nie”): sijala (jeszcze nie jadłem/jadłam).

Czas przyszły (-ta-) (po suahili: Wakati Ujao (-ta-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Czas przyszły tworzy się według schematu: przedrostek podmiotu + -ta- + rdzeń czasownika, np. nitasoma (będę czytać), atakuja (on/ona przyjdzie). Przeczenie ma element hata-: sitasoma (nie będę czytać).

wrostków dopełnienia (po suahili: Viambishi vya Yambwa) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Zaimek dopełnienia wstawia się do czasownika między marker czasu a rdzeń: -ni- (mnie), -ku- (cię), -m-/-mw- (jego/ją), -tu- (nas), -wa- (ich). Przykład: anani-penda („on/ona mnie kocha”).

Przyrostek miejscowy -ni (po suahili: Kiambishi cha Mahali -ni) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Przyrostek -ni dodany do rzeczownika wskazuje miejsce: 'w/na/do': nyumba → nyumbani (w domu/do domu), shule → shuleni (w szkole/do szkoły), mji → mjini (w mieście/do miasta). Tworzy rzeczowniki miejscowe ze zwykłych rzeczowników.

Spójniki i łączniki (po suahili: Viunganishi) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Częste spójniki to: na (i), au (albo), lakini (ale), kwa sababu (ponieważ), kwa hiyo (dlatego), ingawa (chociaż), pia (także). Na jest najczęściej używanym łącznikiem.

Konstrukcje dzierżawcze (-enye/-enyewe) (po suahili: Miundo ya Umiliki) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Zaawansowane formy dzierżawcze: mwenyewe (sam/sama/właściciel), -enye (mający/posiadający): mwenye nyumba (właściciel domu), wenye nguvu (ci, którzy mają władzę). Forma emfatyczna: mimi mwenyewe (ja sam/sama).

Comparisons and Superlatives (po suahili: Ulinganisho na Upeo) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Porównanie z kuliko (więcej niż), zaidi (więcej), sana (bardzo). Stopień najwyższy: -a kwanza lub kuliko wote (najbardziej ze wszystkich). Równość: kama (jak), sawa na (równy).

Modal Verbs (Can/Must/Should) (po suahili: Vitenzi vya Hali (Weza/Lazima/Pasa)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Modal constructions: -weza (can/be able), lazima (must), -pasa/-bidi (should/ought), -taka (want), -hitaji (need). Lazima takes subjunctive; -weza conjugates normally.

Prefiks zwrotny (-ji-) (po suahili: Kiambishi cha Kujirejea (-ji-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Wrostek zwrotny -ji- umieszczany przed rdzeniem czasownika oznacza czynność wykonywaną na sobie: -jifunza („uczyć się”), -jiuliza („pytać samego siebie”), -jisikia („czuć się”), -jiandikisha („zapisać się”).

Przysłówki sposobu i stopnia (po suahili: Vielezi vya Namna na Kiasi) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Częste przysłówki: vizuri (dobrze), vibaya (źle), sana (bardzo/dużo), kidogo (trochę), haraka (szybko), pole pole (powoli), kabisa (całkowicie), tu (tylko).

Places and Directions (po suahili: Maeneo na Maelekezo) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie początkującym (A2) według standardu CEFR. Places: hospitali (hospital), duka (shop), kanisa (church), msikiti (mosque), benki (bank), ofisi (office). Directions: kulia (right), kushoto (left), mbele (ahead), nyuma (behind), moja kwa moja (straight).

czasu nawykowego (Hu-) (po suahili: Wakati wa Mazoea (Hu-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Marker czasu hu- oznacza czynności nawykowe lub ogólne prawdy bez prefiksu podmiotu: husoma („zwykle się czyta”), hula („zwykle się je”). Używany w przysłowiach, opisach rutyny i stwierdzeniach ogólnych.

Rozkazy w trybie rozkazującym i łączącym (po suahili: Amri na Hali ya Kutaka) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Proste polecenia używają rdzenia czasownika: soma! (czytaj!). Uprzejme polecenia w trybie łączącym mają schemat: przedrostek podmiotu + rdzeń czasownika + -e, np. usome (powinieneś/powinnaś czytać), tuende (chodźmy). Przeczenie tworzy przedrostek usi-.

Pozostałe klasy rzeczownikowe (5/6, 11/10, 15, 16-18) (po suahili: Ngeli Zilizobaki) to zagadnienie na poziomie B1. Obejmuje ono rzadziej omawiane klasy rzeczownikowe: 5/6 ji-/ma- (między innymi owoce i formy augmentatywne), 11/10 u- (część rzeczowników abstrakcyjnych i nazw cienkich, wydłużonych obiektów), 15 ku- (bezokoliczniki i rzeczowniki odczasownikowe) oraz 16-18 pa-/ku-/mu- (klasy lokatywne, związane z miejscem).

Zdania względne (-ye-/-o-/-cho- itd.) (po suahili: Sentensi Rejeshi) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Zdania względne tworzy się za pomocą znaczników względnych wstawianych do czasownika albo konstrukcji amba- + zaimek względny. Znacznik względny zgadza się z klasą rzeczownika: -ye- (klasa 1), -cho- (klasa 7), -yo- (klasa 9).

trybu warunkowego (-nge-/-ngali-) (po suahili: Hali ya Masharti (-nge-/-ngali-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Tryb warunkowy używa -nge- (hipoteza teraźniejsza) oraz -ngali- (hipoteza przeszła). Ningejua = „wiedziałbym/wiedziałabym”; ningalijua = „byłbym/byłabym wiedział(a)”. Używany w konstrukcjach „jeśli–to” z kama („jeśli”).

Strona bierna (-w-/-liw-/-ew-) (po suahili: Kauli ya Kutendwa) to zagadnienie na poziomie B1. Stronę bierną tworzy się przez dodanie -w- przed końcową samogłoską czasownika, na przykład penda → pendwa („być kochanym”) i soma → somwa („być czytanym”). W suahili działają też warianty wynikające z harmonii samogłoskowej i budowy tematu, takie jak -iw-, -ew-, -liw- czy -lew-.

rozszerzenia aplikatywnego/przyimkowego (-i-/-e-/-li-/-le-) (po suahili: Kauli ya Kutendea) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Rozszerzenie aplikatywne (przyimkowe) dodaje beneficjenta, cel lub kierunek: pika → pikia („gotować dla”), soma → somea („czytać komuś/dla kogoś”). Zastępuje część użyć przyimków.

rozszerzenia statywnego (-ik-/-ek-) (po suahili: Kauli ya Hali (-ik-/-ek-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Rozszerzenie statywne wyraża możliwość lub stan: vunja → vunjika („dać się złamać / być złamanym”), soma → someka („nadawać się do czytania”). Często tłumaczy się je jako „można” albo konstrukcję zbliżoną do strony biernej.

Tryb łączący (końcówka -e) (po suahili: Hali ya Kutaka (-e)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Tryb łączący tworzy się, zmieniając końcowe -a na -e: asome (żeby on/ona czytał/czytała), tufanye (żebyśmy zrobili). Używa się go po lazima (musieć), ili (żeby), kabla (zanim) oraz w uprzejmych prośbach.

Zaawansowane porównania (kadri/kiasi) (po suahili: Ulinganisho wa Juu) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Złożone porównania: kadri...ndivyo (im bardziej...tym bardziej), kiasi cha (w stopniu/zakresie), zaidi ya (więcej niż). Porównania proporcjonalne i stopniujące służące bardziej precyzyjnemu wyrażaniu myśli.

zdań czasowych (kiedy/przed/po) (po suahili: Vishazi vya Wakati) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Zdania czasowe: wakati (kiedy/podczas), kabla ya (przed), baada ya (po), tangu (odkąd), mpaka/hadi (aż do). Często łączy się je z bezokolicznikiem (ku-) lub konstrukcjami względnymi.

Czasy złożone (kuwa + forma czasu) (po suahili: Nyakati za Pamoja) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Konstrukcje złożone tworzy się z użyciem czasownika kuwa („być”) oraz drugiej formy czasownikowej, np. alikuwa anasoma („czytał/czytała właśnie”) albo atakuwa amefika („będzie już po przyjeździe / już dotrze”). Dzięki nim można precyzyjniej wyrażać relacje czasowe i odcienie znaczeniowe.

Zdania warunkowe (Kama/Ikiwa) (po suahili: Vishazi vya Masharti (Kama/Ikiwa)) to zagadnienie na poziomie B1. Chodzi o realny warunek tworzony z użyciem kama lub ikiwa („jeśli”) oraz odpowiedniego czasu oznajmującego, na przykład kama utasoma, utafaulu — „jeśli będziesz się uczyć, zdasz”. Na tym poziomie warto odróżniać te konstrukcje od bardziej hipotetycznych form z -nge- i -ngali-.

bezokolicznika i rzeczowników odczasownikowych (Ku-) (po suahili: Kitenzi Jina (Ku-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie średniozaawansowanym (B1) według standardu CEFR. Prefiks bezokolicznika ku-: kusoma („czytać/czytanie”), kufanya („robić/robienie”). Funkcjonuje jako rzeczownik (klasa 15), podmiot albo dopełnienie. Używany po czasownikach modalnych, przyimkach oraz w zdaniach celu.

Rozszerzenie wzajemności (-an-) (po suahili: Kauli ya Kutendana (-an-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie wyższym średniozaawansowanym (B2) według standardu CEFR. To rozszerzenie wskazuje na działanie wzajemne: penda → pendana („kochać się nawzajem”), ona → onana („widzieć się”). Może też łączyć się z innymi rozszerzeniami, tworząc bardziej złożone znaczenia.

Rozszerzenie sprawcze (-ish-/-esh-/-z-) (po suahili: Kauli ya Kusababisha) to zagadnienie na poziomie B2. Ta forma wskazuje, że ktoś powoduje wykonanie czynności przez kogoś lub coś: pika → pikisha może znaczyć „kazać gotować” albo „sprawić, że coś zostanie ugotowane”, a enda → endesha dosłownie oznacza „sprawić, by coś poszło”, czyli w praktyce „prowadzić” lub „jechać czymś”. To bardzo produktywny mechanizm w suahili.

Łączone rozszerzenia czasownikowe (po suahili: Viambishi vya Pamoja) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie wyższym średniozaawansowanym (B2) według standardu CEFR. Wiele rozszerzeń może występować w jednym czasowniku w ustalonej kolejności (aplikatywne > kauzatywne > wzajemnościowe > bierne > statywne), np. pendana → pendanisha („sprawić, by kochali się nawzajem”).

mowy zależnej (po suahili: Usemi wa Taarifa) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie wyższym średniozaawansowanym (B2) według standardu CEFR. Mowa zależna wprowadzana przez kwamba/kuwa („że”). Przesunięcia czasów względem mowy niezależnej: -na- może przejść w -li- albo pozostać bez zmian. Czasowniki mówienia: alisema („powiedział/a”), aliambia („powiedział/a komuś”), alidai („twierdził/a”).

czasu następczego/narracyjnego (-ka-) (po suahili: Wakati wa Mfuatano (-ka-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie wyższym średniozaawansowanym (B2) według standardu CEFR. Marker czasu -ka- oznacza sekwencję wydarzeń („a potem”). Stosowany w narracji po ustaleniu czasu początkowego: alikuja akakaa akaondoka („przyszedł, potem usiadł, potem odszedł”).

Forma sytuacyjno-czasowa -ki- i warunkowe kama (po suahili: Hali ya Wakati (-ki-) na Masharti (Kama)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie wyższym średniozaawansowanym (B2) według standardu CEFR. Forma -ki- wyraża jednoczesność albo warunek w znaczeniu „kiedy / gdy / jeśli”, np. akisoma („kiedy czyta / jeśli czyta”). Używa się jej do opisywania tła wydarzeń oraz ogólnych zależności warunkowych. Może też łączyć się z kama, aby mocniej podkreślić sens warunkowy.

Rozszerzenie odwracające (-u-/-o-) (po suahili: Kauli ya Kurudisha (-u-/-o-)) to zagadnienie na poziomie B2. Służy do wyrażania odwrócenia skutku czynności: funga → fungua („zamknąć” → „otworzyć”), ziba → zibua („zatkać” → „odetkać”), jenga → jengua („budować” → „burzyć”). To produktywny mechanizm słowotwórczy w suahili.

rozszerzenia kontaktowego/trwałego (-at-/-an-) (po suahili: Kauli ya Kushikamana) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie wyższym średniozaawansowanym (B2) według standardu CEFR. Rozszerzenie kontaktowe oznacza trwanie kontaktu lub trzymanie się: shika → shikana („trzymać się nawzajem”), kamata → kamatana („zaczepić się / trzymać się razem”). Często łączy się z rozszerzeniem wzajemnościowym, aby wyrazić długotrwałe działanie wzajemne.

Konstrukcja względna czasu (-po-/-lipo-) (po suahili: Rejeshi ya Wakati (-po-)) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie wyższym średniozaawansowanym (B2) według standardu CEFR. Znacznik względny -po- służy do wyrażania czasu w znaczeniu „kiedy”, np. nilipofika („kiedy przybyłem/przybyłam”) albo atakapokuja („kiedy on/ona przyjdzie”). W tej rodzinie form spotyka się także -ko- dla bardziej nieokreślonego odniesienia oraz -mo- dla znaczenia „wewnątrz / w obrębie”.

Złożona strona bierna i konstrukcje bezosobowe (po suahili: Kauli ya Kutendwa Changamano) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie wyższym średniozaawansowanym (B2) według standardu CEFR. Konstrukcje obejmują bezosobową stronę bierną, podwójną stronę bierną i stronę bierną z rozszerzeniami czasownika: inaaminika (uważa się), inasemekana (mówi się), imefanywa vizuri (zostało dobrze zrobione).

Advanced Noun Derivation (U-/Ma-/Ki- Abstract) (po suahili: Uundaji wa Majina ya Hali) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie zaawansowanym (C1) według standardu CEFR. Rzeczowniki abstrakcyjne i pochodne od czasowników/przymiotników: przedrostek u- dla cech (uzuri = piękno, od -zuri), ma- dla zbiorów/wyników (maisha = życie), ki- dla sposobu (kizuri = pięknie).

złożonych konstrukcji względnych (po suahili: Sentensi Rejeshi Changamano) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie zaawansowanym (C1) według standardu CEFR. Zagnieżdżone zdania względne, przeczące formy względne (-siye-, -sicho- itd.) oraz zdania względne sposobu. Konstrukcja amba- dla złożonych lub formalnych zdań względnych: ambaye, ambayo, ambacho itd.

rejestru formalnego i akademickiego (po suahili: Lugha ya Rasmi na Kitaaluma) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie zaawansowanym (C1) według standardu CEFR. Formalna odmiana suahili używana w tekstach naukowych, wiadomościach i dokumentach urzędowych. Cechują ją dłuższe zdania, zapożyczenia arabskie i angielskie, strona bierna oraz złożone podrzędności.

Proverbs and Idiomatic Expressions (po suahili: Methali na Nahau) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie zaawansowanym (C1) według standardu CEFR. Swahili is rich in proverbs (methali) used in daily speech. Understanding them is essential for cultural fluency. Many use archaic or poetic language forms.

Zaawansowane kombinacje czasu i aspektu (po suahili: Mchanganyiko wa Nyakati na Hali) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie zaawansowanym (C1) według standardu CEFR. Polega ono na łączeniu znaczników czasu z czasownikiem posiłkowym kuwa („być”), aby wyrazić złożone relacje czasowe, np. alikuwa anasoma („czytał/czytała”) i atakuwa amesoma („będzie mieć przeczytane”). Ważna jest też zgodność następstwa czasów w zdaniach złożonych.

Swahili Poetry Forms (Utenzi/Shairi) (po suahili: Ushairi wa Kiswahili) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie zaawansowanym (C1) według standardu CEFR. Klasyczna poezja suahili: utenzi (poemat epicki, strofy 4-wersowe, 8 sylab w wersie), shairi (strofy 4-wersowe z wewnętrznym rymem) i wimbo (pieśń). Ścisłe metrum, schematy rymów i tradycyjne tematy.

Język mediów i prasy (po suahili: Lugha ya Vyombo vya Habari) to zagadnienie związane ze stylem używanym w suahilijskich gazetach, serwisach informacyjnych i komunikatach publicznych, klasyfikowane na poziomie zaawansowanym (C1) według standardu CEFR. Obejmuje zwięzłe nagłówki, częste użycie strony biernej, formuły przypisywania źródeł oraz słownictwo polityczne i publicystyczne. Warto też zauważyć, że tradycje medialne Tanzanii i Kenii wykształciły częściowo odmienne rejestry i zwyczaje stylistyczne.

rejestru religijnego i duchowego (po suahili: Lugha ya Dini na Imani) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie zaawansowanym (C1) według standardu CEFR. Religijny rejestr suahili silnie czerpie ze słownictwa arabskiego (islamskiego) i angielskiego (chrześcijańskiego): dua/sala (modlitwa), Mungu/Allah (Bóg), dhambi (grzech), toba (pokuta), baraka (błogosławieństwo), ibada (kult).

Zaawansowana spójność wypowiedzi (po suahili: Uunganishaji wa Matini) to zagadnienie na poziomie C1. Obejmuje bardziej złożone wyrażenia łączące fragmenty tekstu, takie jak hata hivyo („jednak”), kwa upande mwingine („z drugiej strony”), kwa ufupi („krótko mówiąc”), zaidi ya hayo („ponadto”), kwa mfano („na przykład”) czy kwa ujumla („ogólnie”).

Literacki i klasyczny suahili (po suahili: Kiswahili cha Fasihi na Zamani) to zagadnienie gramatyczne i stylistyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie biegłym (C2) według standardu CEFR. Klasyczna poezja suahilijska, taka jak utenzi i shairi, wykorzystuje archaiczne słownictwo, formy pod silnym wpływem arabskiego oraz ścisły rytm i rym. Zrozumienie literackiego suahili otwiera dostęp do wielowiekowej literatury wybrzeża Afryki Wschodniej.

Zróżnicowanie regionalne i dialektalne (po suahili: Tofauti za Kimaeneo na Kilahaja) to zagadnienie gramatyczne i socjolingwistyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie biegłym (C2) według standardu CEFR. Obejmuje różnice między standardowym suahili opartym głównie na odmianie Kiunguja z Zanzibaru a wariantami regionalnymi, takimi jak Kimvita z Mombasy, Kiamu z Lamu czy Kingwana z obszaru Konga, a także różnice między użyciem tanzańskim i kenijskim.

Język urzędowy i prawny (po suahili: Lugha ya Kisheria na Kiserikali) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie biegłym (C2) według standardu CEFR. Chodzi o odmianę suahili używaną w administracji, prawie i instytucjach państwowych. Często występują w niej konstrukcje strony biernej, terminy prawne pochodzenia arabskiego oraz złożone zdania podrzędne. W Tanzanii suahili jest językiem urzędowym m.in. w sądach i parlamencie.

Rejestr potoczny i młodzieżowy (Sheng/slang) (po suahili: Lugha ya Mitaani na Vijana (Sheng)) to zagadnienie na poziomie C2. Obejmuje ono takie zjawiska jak Sheng — miejska mieszanka suahili, angielskiego i lokalnych języków kojarzona szczególnie z Nairobi — a także slang związany z kulturą bongo flava w Tanzanii oraz skrótowy język używany w SMS-ach i mediach społecznościowych. Ten rejestr zmienia się bardzo szybko, dlatego bywa trudny nawet dla zaawansowanych uczących się.

Coastal Culture and Maritime Vocabulary (po suahili: Utamaduni wa Pwani na Maneno ya Bahari) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie biegłym (C2) według standardu CEFR. Słownictwo kulturowe wybrzeża suahili: dhow (żaglowiec), dau (mała łódź), biashara (handel), bandari (port), monsuni (monsun). Odzwierciedla wieki handlu na Oceanie Indyjskim.

Nowoczesne neologizmy i technologia (po suahili: Maneno Mapya na Teknolojia) to zagadnienie gramatyczne w języku suahili, klasyfikowane na poziomie biegłym (C2) według standardu CEFR. Nowe wyrazy i terminy technologiczne: tarakilishi (komputer, z arabskiego), tovuti (strona internetowa), simu ya mkononi (telefon komórkowy), mtandao (sieć/internet), programu (oprogramowanie/aplikacja), data (dane).