Imiesłowy przysłówkowe w języku rosyjskim

W skrócie

Rosyjskie деепричастия, czyli imiesłowy przysłówkowe, dodają do zdania drugą czynność: читая znaczy „czytając”, a прочитав — „przeczytawszy”, naturalniej często „po przeczytaniu”. Formy niedokonane zwykle opisują czynność równoczesną z główną, a dokonane — czynność już zakończoną. Obie czynności powinien wykonywać ten sam ktoś; całe wyrażenie z imiesłowem zazwyczaj oddzielamy przecinkami.

Co warto o nich wiedzieć

W zdaniu Он читал книгу и делал заметки — „Czytał książkę i robił notatki” — obie czynności przedstawiamy osobno. Można jednak jedną z nich podać jako tło: Читая книгу, он делал заметки — „Czytając książkę, robił notatki”. Forma читая nie mówi sama, kto czyta ani kiedy to robi. Te informacje wynikają z głównej części zdania. Właśnie tak działa rosyjski imiesłów przysłówkowy: nie zastępuje głównego czasownika, lecz dopowiada okoliczności jego czynności.

Dla osoby polskojęzycznej pomysł jest znajomy. Polski ma formy na -ąc, takie jak „czytając”, i na -wszy/-łszy, takie jak „przeczytawszy” czy „wyszedłszy”. Podobna jest również zasada wspólnego wykonawcy. Różni się przede wszystkim praktyka użycia: rosyjskie прочитав, узнав czy закончив spotkasz w tekstach znacznie częściej niż polskie „przeczytawszy”, „dowiedziawszy się” i „skończywszy”. W przekładzie nieraz lepiej brzmi zwykłe „gdy…” albo „po…”.

Podstawy tego zagadnienia poznaje się na poziomie B1. Warto najpierw opanować rozpoznawanie form oraz kontrolowanie wykonawcy czynności. Dopiero później przychodzi swobodne używanie imiesłowów w dłuższych tekstach. Przydadzą się przy czytaniu opowiadań, wiadomości, korespondencji służbowej i instrukcji; w codziennym mówieniu często można zastąpić je prostszym zdaniem.

Jak tworzyć formy i budować zdania

Najpierw aspekt, czyli sposób patrzenia na czynność

Aspekt mówi, czy przedstawiamy czynność jako proces, powtarzanie lub trwanie, czy jako zakończoną całość z rezultatem. Rosyjskie читать — „czytać” — jest niedokonane, natomiast прочитать — „przeczytać” — dokonane. Ten sam podział obowiązuje przy tworzeniu imiesłowów.

Forma rosyjska	Polski odpowiednik	Główne znaczenie
читать → читая	czytać → czytając	Proces będący tłem drugiej czynności
сидеть → сидя	siedzieć → siedząc	Stan trwający podczas drugiej czynności
прочитать → прочитав	przeczytać → przeczytawszy; po przeczytaniu	Czynność zakończona przed następną
узнать → узнав	dowiedzieć się → dowiedziawszy się; po otrzymaniu wiadomości	Uzyskanie informacji przed reakcją

Nie traktuj końcówek jako samodzielnej informacji o czasie. Читая nie jest „czasem teraźniejszym”, a прочитав nie jest „czasem przeszłym”. Wskazują przede wszystkim relację między czynnościami:

• Читая письмо, она улыбается. — Czytając list, uśmiecha się.
• Читая письмо, она улыбалась. — Czytając list, uśmiechała się.
• Прочитав письмо, она позвонит мне. — Gdy przeczyta list, zadzwoni do mnie.

W ostatnim zdaniu obie czynności należą do przyszłości. Czytanie ma jednak zakończyć się przed telefonem.

Formy niedokonane na -я i -а

Najczęstsze formy niedokonane tworzymy od tematu czasu teraźniejszego, czyli części czasownika pozostającej po odjęciu końcówki wskazującej osobę i liczbę. Pomocna bywa forma „oni”: usuń -ут/-ют albo -ат/-ят i dodaj -а/-я. Jest to wskazówka dla wielu regularnych czasowników, nie bezwyjątkowy przepis.

Forma „oni”	Imiesłów przysłówkowy	Znaczenie
читают	читая	czytając
работают	работая	pracując
говорят	говоря	mówiąc
смотрят	смотря	patrząc; oglądając
сидят	сидя	siedząc
слышат	слыша	słysząc
дышат	дыша	oddychając

W wielu częstych formach po spółgłoskach ж, ш, ч, щ pojawia się -а, na przykład слыша. Nie wybieraj jednak końcówki na podstawie polskiej wymowy ani nie dopisuj jej wprost do dowolnego bezokolicznika. Bezokolicznik to słownikowa forma czasownika, taka jak „czytać” czy читать; rosyjski temat używany do tworzenia imiesłowu może się od niej wyraźnie różnić.

Kilka potrzebnych form warto zapamiętać osobno:

• быть → будучи — będąc;
• идти → идя — idąc;
• давать → давая — dając.

Nie każdy czasownik ma zwykły, często używany imiesłów niedokonany. Nie twórz na siłę form od писать — „pisać”, ждать — „czekać” czy мочь — „móc”. Jeżeli nie znasz utrwalonej formy, użyj pełnego zdania: Когда я писал письмо, я вспомнил об этом — „Kiedy pisałem list, przypomniałem sobie o tym”. Przy rzadszych czasownikach najlepiej sprawdzić słownik.

Formy dokonane na -в i -вши

Najbardziej przydatny wzór to temat zakończony samogłoską + -в. Przy wielu czasownikach wystarczy usunąć -ть z bezokolicznika i dodać -в:

Bezokolicznik	Imiesłów przysłówkowy	Naturalny polski odpowiednik
прочитать	прочитав	po przeczytaniu
узнать	узнав	dowiedziawszy się; gdy się dowiedział
закончить	закончив	po zakończeniu
купить	купив	kupiwszy; po kupieniu
открыть	открыв	otworzywszy; po otwarciu
сделать	сделав	zrobiwszy; po zrobieniu

Istnieją też formy na -вши, na przykład прочитавши, ale przy czasownikach bez -ся często brzmią mniej neutralnie: potocznie, regionalnie lub staroświecko. W zwykłym współczesnym tekście wybierz прочитав. Nie oznacza to jednak, że całe -вши jest niepotrzebne: odgrywa ważną rolę w formach zwrotnych.

Spotkasz również zakończenie -ши, na przykład принёсши — „przyniósłszy”. Takich form nie należy traktować jako uniwersalnego wzoru; przy niektórych czasownikach częstszy jest inny wariant, choćby принеся. Najważniejsze nieregularności omówione są dalej.

Formy zwrotne

Czasowniki zwrotne rozpoznasz po rosyjskim -ся/-сь; po polsku ich znaczenie często oddaje „się”, choć nie zawsze dosłownie. W imiesłowie ten element zostaje:

Czasownik	Imiesłów przysłówkowy	Polski odpowiednik
улыбаться	улыбаясь	uśmiechając się
торопиться	торопясь	spiesząc się
возвращаться	возвращаясь	wracając
умыться	умывшись	po umyciu się
вернуться	вернувшись	po powrocie
познакомиться	познакомившись	po zapoznaniu się

W formach dokonanych tego typu typowe jest -вшись, nie samo -в. Porównaj улыбаясь, она отвечала — „odpowiadała, uśmiechając się” — z улыбнувшись, она ответила — „uśmiechnęła się i odpowiedziała”. W drugim przykładzie uśmiech przedstawiamy jako pojedynczy zakończony gest.

Wspólny wykonawca i nieodmienność

Podmiot, czyli osoba lub rzecz, o której zdanie mówi, że wykonuje czynność, powinien być wspólny dla imiesłowu i głównego czasownika:

Закончив работу, Анна пошла домой. — Po skończeniu pracy Anna poszła do domu.

To Anna skończyła pracę i to Anna poszła do domu. Sam imiesłów się nie odmienia: nie zmienia formy zależnie od rodzaju, liczby ani osoby.

• Прочитав письмо, он задумался. — Po przeczytaniu listu zamyślił się.
• Прочитав письмо, она задумалась. — Po przeczytaniu listu zamyśliła się.
• Прочитав письмо, они задумались. — Po przeczytaniu listu zamyślili się.

Gdy wykonawcy są różni, potrzebujesz dwóch pełnych części zdania: Когда Анна закончила работу, мы пошли домой — „Kiedy Anna skończyła pracę, poszliśmy do domu”. Nie skracaj tego do konstrukcji sugerującej, że pracę skończyliśmy my.

Miejsce w zdaniu i przecinki

Wyrażenie imiesłowowe to imiesłów wraz ze słowami, które do niego należą, na przykład читая книгу — „czytając książkę”. Zwykle oddzielamy całe takie wyrażenie przecinkiem lub przecinkami, niezależnie od jego miejsca:

• Читая книгу, он делал заметки. — Czytając książkę, robił notatki.
• Он, читая книгу, делал заметки. — Czytając książkę, robił notatki.
• Он делал заметки, читая книгу. — Robił notatki podczas czytania książki.

Na początku zdania wyrażenie często wyznacza tło albo poprzedni etap wydarzeń. Na końcu może dopowiadać sposób działania. Pojedynczy imiesłów też zwykle wymaga przecinka: Улыбнувшись, она вошла — „Uśmiechnęła się i weszła”. Odstępstwa dotyczące słów działających już jak zwykłe określenia sposobu znajdziesz w części zaawansowanej.

Przykłady w kontekście

Zwróć uwagę nie tylko na końcówkę, lecz także na to, kto wykonuje obie czynności. Polskie tłumaczenia celowo nie zawsze zachowują imiesłów: mają pokazać sens w naturalnym polskim zdaniu.

Rosyjski	Polski	Na co zwrócić uwagę
Читая книгу, он заснул.	Czytając książkę, zasnął.	Czytanie stanowi tło chwili zaśnięcia.
Сидя дома, я смотрел телевизор.	Siedząc w domu, oglądałem telewizję.	Obie czynności dotyczą tej samej osoby.
Прочитав книгу, он закрыл её.	Po przeczytaniu książki zamknął ją.	Najpierw skończył czytać, potem zamknął książkę.
Узнав новость, она обрадовалась.	Gdy usłyszała tę wiadomość, ucieszyła się.	Otrzymanie wiadomości poprzedza reakcję.
Готовя ужин, я слушаю радио.	Przygotowując kolację, słucham radia.	Dwie czynności odbywają się równocześnie.
Возвращаясь с работы, он обычно покупает хлеб.	Wracając z pracy, zwykle kupuje chleb.	Powtarzająca się sytuacja.
Она отвечала на вопросы, улыбаясь.	Odpowiadała na pytania, uśmiechając się.	Niedokonana forma zwrotna.
Не зная адреса, я позвонил другу.	Nie znając adresu, zadzwoniłem do przyjaciela.	Wyrażenie wyjaśnia przyczynę telefonu.
Закончив отчёт, мы отправили его руководителю.	Po ukończeniu raportu wysłaliśmy go przełożonemu.	Najpierw zakończenie pracy, potem wysłanie.
Вернувшись домой, она сразу легла спать.	Po powrocie do domu od razu poszła spać.	Dokonana forma zwrotna na -вшись.
Открыв окно, вы услышите шум улицы.	Gdy otworzycie okno, usłyszycie hałas z ulicy.	Forma dokonana może odnosić się do przyszłości.
Проверьте данные, прежде чем отправлять файл. Отправив его, сохраните копию.	Sprawdźcie dane przed wysłaniem pliku. Po wysłaniu zachowajcie kopię.	W poleceniu wykonawcą jest odbiorca.

Najczęstsze błędy

1. Dwie czynności, ale dwaj wykonawcy

• Błędnie: Читая письмо, у меня зазвонил телефон.
• Poprawnie: Когда я читал письмо, у меня зазвонил телефон. — Kiedy czytałem list, zadzwonił mi telefon.

W pierwszej wersji głównym podmiotem jest telefon. Konstrukcja sugeruje więc, że to telefon czytał list. Polskie „Czytając list, zadzwonił mi telefon” ma analogiczny problem. Samo у меня — „u mnie; mi” — nie sprawia, że czytelnik listu staje się podmiotem zdania.

2. Automatyczne zastępowanie każdej formy przez -в

• Błędnie: Вернув домой, она позвонила мне. — jeśli chodzi o jej własny powrót.
• Poprawnie: Вернувшись домой, она позвонила мне. — Po powrocie do domu zadzwoniła do mnie.

Вернуться oznacza „wrócić”, natomiast вернуть — „zwrócić coś; przywrócić; sprowadzić kogoś z powrotem”. Zgubienie -сь nie jest drobną różnicą pisowni: zmienia czasownik i sens zdania.

3. Zły aspekt w sekwencji zdarzeń

• Nietrafnie dla zamierzonego sensu: Заканчивая отчёт, я отправил его начальнику.
• Poprawnie dla sensu „najpierw skończyłem”: Закончив отчёт, я отправил его начальнику. — Po ukończeniu raportu wysłałem go szefowi.

Pierwsze zdanie nie jest z definicji niegramatyczne, ale przedstawia wysłanie podczas kończenia raportu. Jeśli raport był już gotowy, potrzebujesz закончив. Wybór aspektu jest wyborem znaczenia, nie tylko końcówki.

4. Odmienianie imiesłowu według rodzaju

• Błędnie: Прочитала письмо, она улыбнулась. — jako próba użycia wyrażenia „po przeczytaniu”.
• Poprawnie: Прочитав письмо, она улыбнулась. — Po przeczytaniu listu uśmiechnęła się.

Прочитала jest osobową formą czasu przeszłego, a nie imiesłowem przysłówkowym. Można użyć jej w innym układzie: Она прочитала письмо и улыбнулась — „Przeczytała list i uśmiechnęła się”. Imiesłów прочитав pozostaje identyczny także wtedy, gdy wykonawcą jest kobieta.

5. Pomijanie przecinka

• Błędnie: Узнав новость она обрадовалась.
• Poprawnie: Узнав новость, она обрадовалась. — Dowiedziawszy się o tym, ucieszyła się.

Przecinek oddziela całe wyrażenie узнав новость, nie sam imiesłów. Nie wstawiaj go między узнав a новость, bo te dwa słowa tworzą jedną całość.

Kiedy używać imiesłowów

Imiesłowy pozwalają ograniczyć powtarzanie osoby i uporządkować tok wydarzeń. Получив ваше письмо, мы проверили документы — „Po otrzymaniu Państwa pisma sprawdziliśmy dokumenty” — dobrze pasuje do korespondencji służbowej. Konstrukcja Когда мы получили ваше письмо, мы проверили документы przekazuje zasadniczo tę samą informację, ale jest mniej zwięzła.

Nie wszystkie imiesłowy są równie oficjalne. Не зная — „nie wiedząc”, улыбаясь — „uśmiechając się” — czy не торопясь — „nie spiesząc się” — pojawiają się również w zwykłych wypowiedziach. Mimo to w spontanicznej rozmowie nie trzeba upychać kilku imiesłowów w jednym zdaniu. Dwa krótkie zdania albo połączenie przez и — „i” — często brzmią swobodniej.

Szczególnie ważna dla Polaka jest różnica stylistyczna przy formach dokonanych. Rosyjskie Купив билет, он пошёл на платформу najlepiej nieraz przełożyć jako „Kupił bilet i poszedł na peron” albo „Po kupieniu biletu poszedł na peron”. „Kupiwszy bilet…” jest poprawne, ale po polsku mocniej kojarzy się z narracją książkową. Nie przenoś automatycznie tej oceny na rosyjskie купив.

Przeczenie не zwykle zapisujemy z imiesłowem osobno: не зная — „nie wiedząc”, не прочитав — „nie przeczytawszy”. Wyjątki dotyczą między innymi słów, które bez не nie występują, jak ненавидя — „nienawidząc”.

Zagadnienia bardziej zaawansowane

Końcówka nie zawsze zdradza aspekt

Podstawowy podział „-я/-а = niedokonane, -в = dokonane” jest użyteczny, lecz niepełny. Niektóre czasowniki dokonane tworzą częste imiesłowy na -я:

Czasownik dokonany	Imiesłów przysłówkowy	Znaczenie
прийти	придя	po przyjściu
уйти	уйдя	po odejściu
принести	принеся	po przyniesieniu
найти	найдя	po znalezieniu

Придя домой, он включил свет. — „Po przyjściu do domu włączył światło”. Mimo zakończenia -я przyjście jest tu zakończone. Zawsze sprawdzaj czasownik wyjściowy i kontekst, a nie sam ostatni znak. Dla czasowników ruchu przydatna para to идя — „idąc” — oraz придя — „po przyjściu”.

Nie tylko czas: przyczyna, warunek, ustępstwo

Relacja między czynnościami może być szersza niż zwykłe „podczas” i „po”. Nie znając adresu, zadzwoniłem wyjaśnia przyczynę; uważnie czytając, znajdziesz odpowiedź wskazuje warunek. Rosyjski działa podobnie:

• Не зная правил, он допустил ошибку. — Nie znając zasad, popełnił błąd. Wyrażenie wskazuje przyczynę.
• Внимательно читая текст, вы найдёте ответ. — Jeśli będziecie uważnie czytać tekst, znajdziecie odpowiedź. Wyrażenie wskazuje sposób i warunek powodzenia.
• Даже зная ответ, он промолчал. — Nawet znając odpowiedź, nie odezwał się. Jest to ustępstwo, czyli informacja, że coś zaszło pomimo okoliczności sugerującej inny wynik.

Nie tłumacz więc każdego imiesłowu identycznie. Najpierw ustal związek logiczny, a dopiero potem wybierz polskie „gdy”, „ponieważ”, „jeśli”, „mimo że” lub formę na „-ąc”.

Czynność wcześniejsza czy towarzyszący rezultat?

Dokonany imiesłów zwykle opisuje czynność wcześniejszą, ale czasem wskazuje osiągniętą pozycję lub stan towarzyszący głównej czynności: Он сидел, скрестив руки — „Siedział z założonymi rękami”. Skrzyżowanie rąk doprowadziło do pozycji, w której siedzi; nie chodzi o opowiadanie dwóch odrębnych etapów.

Podobnie Она ответила, улыбнувшись — „Odpowiedziała z uśmiechem; uśmiechnęła się i odpowiedziała” — przedstawia krótki gest blisko związany z odpowiedzią. Reguła wcześniejszości jest dobrym punktem wyjścia, ale nie wymusza długiej przerwy ani dokładnej chronologii wszystkich gestów.

Polecenia i zdania bez wyrażonego podmiotu

Wykonawca nie musi być nazwany wprost. Разговаривая, не перебивайте друг друга — „Rozmawiając, nie przerywajcie sobie nawzajem” — ma wspólnego wykonawcę: osoby, do których kierujemy polecenie.

Możliwe są również niektóre konstrukcje bezosobowe, czyli bez zwykłego podmiotu, gdy pojawia się bezokolicznik i jasny wspólny wykonawca obu działań: Переходя улицу, нужно смотреть по сторонам — „Przechodząc przez ulicę, trzeba rozglądać się na boki”. Kto przechodzi, ten powinien patrzeć.

Nie rozszerzaj tego na dowolne zdanie ze słowem „mi”. Возвращаясь домой, мне стало холодно nie jest dobrym wzorem w starannym języku. Bezpieczniejsza wersja to Когда я возвращался домой, мне стало холодно — „Kiedy wracałem do domu, zrobiło mi się zimno”.

Uważaj też na stronę bierną, czyli konstrukcję pokazującą, co zostało zrobione z osobą lub rzeczą. Прочитав письмо, оно было отложено jest błędne: list nie jest czytającym. Lepiej: Прочитав письмо, она отложила его — „Po przeczytaniu listu odłożyła go”.

Kiedy nie ma przecinka

Niektóre formy stają się przysłówkami, czyli słowami określającymi sposób lub okoliczności działania, i przestają przedstawiać samodzielną dodatkową czynność. W Он читал лёжа — „Czytał na leżąco” — лёжа opisuje pozycję ciała i nie jest oddzielone przecinkiem. Podobnie Он работал стоя — „Pracował na stojąco”.

Porównaj jednak Лёжа на диване, он читал книгу — „Leżąc na kanapie, czytał książkę”. Tutaj rozbudowane wyrażenie wyznacza tło i zostaje oddzielone przecinkiem. Nie chodzi wyłącznie o liczbę słów: decyduje funkcja wyrażenia oraz to, czy przedstawia ono osobną czynność lub stan jako dodatkową informację.

Bez przecinka spotkasz też utrwalone połączenia, na przykład работать не покладая рук — „pracować bez wytchnienia”. Na etapie B1 najlepiej zapamiętywać takie wyjątki jako całe zwroty, zamiast pomijać przecinki według własnej intuicji.

Imiesłów przysłówkowy a przymiotnikowy

Imiesłów przymiotnikowy, czyli forma czasownika opisująca osobę lub rzecz jak przymiotnik, odpowiada na pytanie „jaki?”. Читающий студент to „czytający student”: forma читающий charakteryzuje studenta. Natomiast Читая, студент делал заметки — „Czytając, student robił notatki” — pokazuje, co robił podczas sporządzania notatek.

To ważne również dla odmiany. Читающий dostosowuje się do opisywanej osoby lub rzeczy, natomiast читая nie. Rosyjskie nazwy причастие i деепричастие są podobne, ale oznaczają dwie różne funkcje w zdaniu.

Jak ćwiczyć

1. Rozwijaj i skracaj zdania. Zacznij od Я прочитал письмо и ответил — „Przeczytałem list i odpowiedziałem”. Zapisz Прочитав письмо, я ответил — „Po przeczytaniu listu odpowiedziałem”. Następnie zrób to samo z czynnościami równoczesnymi. Przed skróceniem sprawdzaj, czy obie czynności wykonuje ta sama osoba.
2. Ucz się małych zestawów kontrastowych. Porównuj читая / прочитав, возвращаясь / вернувшись, улыбаясь / улыбнувшись. Do każdej formy dopisz zdanie i naturalny polski odpowiednik. Nie ucz się samej końcówki bez czasownika, aspektu i sensu.
3. Czytaj z trzema pytaniami. Przy każdym imiesłowie zapytaj: „Kto to robi?”, „Jaki jest związek z główną czynnością?” i „Które słowa należą do całego wyrażenia?”. Ostatnie pytanie pomaga wstawiać przecinki, a pierwsze chroni przed najbardziej typowym błędem.

Powiązane zagadnienia

• Imiesłowy przymiotnikowe czynne — porównaj rosyjskie formy opisujące osobę lub rzecz, takie jak читающий — „czytający”, z nieodmiennymi formami opisującymi dodatkową czynność, takimi jak читая — „czytając”.