Czasownik „być” w rosyjskim czasie teraźniejszym

W skrócie

W rosyjskim czasie teraźniejszym zwykle nie wypowiada się odpowiedników polskiego „jestem”, „jesteś”, „jest” i „są”: Я студент. znaczy „Jestem studentem”. Między dwoma rzeczownikami często zapisuje się myślnik: Москва — столица России. — „Moskwa jest stolicą Rosji”. Это моя книга. oznacza „To moja książka”, a есть służy przede wszystkim do mówienia, że coś istnieje lub jest dostępne: У меня есть машина. — „Mam samochód”.

Na czym polega ta różnica?

Polski i rosyjski są sobie bliskie, ale zwykłe zdanie o zawodzie czy miejscu pobytu buduje się w nich inaczej. Po polsku mówimy „Jestem studentem”, „Ona jest w domu”, „Jesteśmy gotowi”. Po rosyjsku wystarczą Я студент, Она дома, Мы готовы. Brak czasownika nie oznacza urwanego zdania: to normalny sposób wyrażania tych treści.

Ta zasada pojawia się już na poziomie A1, bo bez niej trudno się przedstawić, opisać bliskich albo powiedzieć, gdzie leżą klucze. Быть to bezokolicznik, czyli podstawowa, nieodmieniona forma czasownika — po polsku „być”. W zwykłych zdaniach teraźniejszych nie trzeba jednak wstawiać żadnej jego formy. Warto od razu uczyć się całych rosyjskich zdań, zamiast szukać odpowiednika każdego polskiego słowa.

Najważniejsze jest rozróżnienie trzech sytuacji: określamy, kim lub jaki ktoś jest, wskazujemy, co to jest, albo informujemy, że coś jest, istnieje lub znajduje się w czyimś posiadaniu. Pierwsza sytuacja zwykle nie wymaga czasownika, w drugiej pomaga это, a w trzeciej często występuje есть. Te rozwiązania nie są wymienne.

Jak budować zdania?

1. Ktoś jest kimś: bez czasownika

Podmiot, czyli osoba lub rzecz, o której mówimy, łączy się bezpośrednio z jej określeniem. Może nim być rzeczownik, czyli wyraz nazywający osobę, przedmiot lub pojęcie, na przykład студент — „student”.

W zdaniu Я студент. słowo я oznacza „ja”, a студент mówi, kim ta osoba jest. Nie ma między nimi słowa odpowiadającego polskiemu „jestem”. Tak samo dzieje się we wszystkich osobach:

Rosyjski	Polski
Я студент.	Jestem studentem.
Ты студент.	Jesteś studentem.
Он студент.	On jest studentem.
Она студентка.	Ona jest studentką.
Мы студенты.	Jesteśmy studentami.
Вы студенты.	Jesteście studentami.
Они студенты.	Oni są studentami.

Nie jest to tabela odmiany rosyjskiego „być”: pokazuje właśnie, że w neutralnych zdaniach teraźniejszych nie ma osobnych form „jestem”, „jesteś” i „jesteśmy”. Zmieniają się natomiast wyrazy opisujące osoby: o jednej studentce powiemy студентка, o grupie studentów — студенты.

Ważna różnica względem polskiego dotyczy przypadku, czyli formy wyrazu zależnej od jego roli w zdaniu. Po polsku mamy „jestem studentem”, z narzędnikiem, czyli formą odpowiadającą między innymi na pytanie „kim?”. W rosyjskim Я студент używa się mianownika, czyli podstawowej formy odpowiadającej na pytanie „kto?” lub „co?”. Nie przenoś polskiej końcówki do tego rosyjskiego schematu.

2. Ktoś jest jakiś albo gdzieś: nadal bez czasownika

Ta sama zasada działa, gdy opisem jest przymiotnik, czyli wyraz określający cechę, albo wyrażenie miejsca:

• Книга интересная. — „Książka jest ciekawa”.
• Комната маленькая. — „Pokój jest mały”.
• Анна дома. — „Anna jest w domu”.
• Ключи на столе. — „Klucze są na stole”.

Przymiotnik dopasowuje się do rodzaju i liczby rosyjskiego rzeczownika. Dlatego комната маленькая, choć po polsku mówimy „pokój mały”: rosyjskie комната jest rodzaju żeńskiego. Brak „jest” nie zwalnia z tego dopasowania.

Nie każde polskie zdanie zawierające „jest” tłumaczy się jednak przez samo usunięcie tego słowa. „Jest mi zimno” to Мне холодно. — dosłownie konstrukcja podobna do „mnie zimno”. Na początek traktuj ją jako osobny zwrot. Reguła pomijania „być” jest bardzo szeroka, ale nie zastępuje znajomości pozostałych rosyjskich konstrukcji.

3. Kiedy pisze się myślnik?

Gdy oba główne człony zdania są rzeczownikami w mianowniku, w neutralnym zdaniu oznajmującym zwykle stawia się myślnik —:

• Москва — столица России. — „Moskwa jest stolicą Rosji”.
• Мой брат — врач. — „Mój brat jest lekarzem”.
• Анна — студентка. — „Anna jest studentką”.

Drugi człon nazywa tu osobę lub rzecz wskazaną w pierwszym. Myślnik zaznacza granicę między tymi członami, ale nie jest wyrazem, który trzeba przeczytać. Nie oznacza również, że każde pominięte „jest” należy zastąpić znakiem na piśmie.

W podstawowym zapisie nie stawia się go zwykle po я, ты, он, она, мы, вы, они. Są to zaimki osobowe, czyli wyrazy zastępujące nazwę osoby lub grupy: Я студент., Она врач. Myślnik nie jest też zwykle potrzebny przed zwykłym określeniem cechy czy miejsca: Книга интересная., Анна дома.

Polski może tu pomagać: „Moskwa — stolica Rosji” również da się napisać po polsku. W rosyjskim taki zapis jest jednak częścią bardzo zwyczajnego, pełnego zdania, a nie tylko skrótowego podpisu pod zdjęciem. Bardziej szczegółowe odstępstwa od reguły omówiono w części dla zaawansowanych.

4. Это: wskazujemy albo rozpoznajemy

Это w konstrukcji Это моя книга. znaczy „to”: „To moja książka”. Nie jest odmienioną formą быть. Pozwala wskazać przedmiot, przedstawić osobę lub odpowiedzieć na pytanie, co widzimy.

• Это мой брат. — „To mój brat”.
• Это наша квартира. — „To nasze mieszkanie”.
• Это мои ключи. — „To moje klucze”.

W tym schemacie это nie zmienia formy, nawet gdy po nim stoi nazwa żeńska lub liczba mnoga. Nie zastępuj go automatycznie formami эта albo эти.

Porównaj Это моя книга. — „To moja książka” oraz Эта книга моя. — „Ta książka jest moja”. W drugim zdaniu эта to określenie konkretnej książki: „ta książka”. W pierwszym это samodzielnie wskazuje to, co rozpoznajemy. Podobieństwo do polskiego rozróżnienia „to” i „ta” pomaga zapamiętać obie konstrukcje.

5. Есть: coś istnieje, jest dostępne albo ktoś coś ma

Есть jest współczesną formą быть, ale w zwykłej rozmowie nie działa jak uniwersalny odpowiednik polskiego „jest”. Najczęściej podkreśla istnienie lub dostępność czegoś:

• В городе есть музей. — „W mieście jest muzeum”.
• Здесь есть свободные места. — „Są tu wolne miejsca”.
• У меня есть машина. — „Mam samochód”.

Forma есть pozostaje taka sama przy jednej rzeczy i przy wielu rzeczach. Nie szukaj dla niej osobnego odpowiednika polskiego „są”.

Konstrukcja у меня есть dosłownie przypomina „u mnie jest”, ale jej naturalne polskie tłumaczenie to „mam”. У тебя есть билет? znaczy „Masz bilet?”, a У неё есть машина. — „Ona ma samochód”. W tych połączeniach formy меня, тебя, неё wynikają z użycia у; warto uczyć się ich razem z całym wyrażeniem.

Nie zawsze trzeba wypowiadać есть w zdaniach z у. Gdy ważny jest opis posiadanej rzeczy, często spotkasz У меня новая машина. — „Mam nowy samochód”. Rozmówca słyszy przede wszystkim, jaki jest samochód, a nie tylko potwierdzenie, że w ogóle go masz. Dla początkującego bezpiecznym punktem wyjścia przy zwykłym informowaniu o posiadaniu jest jednak pełny schemat у меня есть.

6. Pytania i przeczenia

Pytanie o tożsamość lub cechę nie wymaga dodawania czasownika. W mowie zmienia się intonacja, czyli melodia zdania, a w piśmie pojawia się znak zapytania:

• Ты студент? — „Jesteś studentem?”.
• Это твоя книга? — „To twoja książka?”.
• Анна дома? — „Anna jest w domu?”.

Do zaprzeczenia tożsamości, cechy lub miejsca służy не — „nie”: Я не студент. — „Nie jestem studentem”; Это не моя книга. — „To nie moja książka”; Анна не дома. — „Anny nie ma w domu”.

Brak rzeczy wyrażamy najczęściej przez нет:

• У меня нет машины. — „Nie mam samochodu”.
• Здесь нет музея. — „Nie ma tu muzeum”.

Po нет rzeczownik zwykle przyjmuje dopełniacz, czyli przypadek odpowiadający na pytania „kogo?” i „czego?”. Stąd машина → машины, музей → музея. To podobne do polskiego „mam samochód — nie mam samochodu”, choć rosyjskich końcówek trzeba nauczyć się osobno.

Przykłady w codziennych sytuacjach

Poniższe zdania pokazują, że polskie „jest” może odpowiadać różnym rosyjskim konstrukcjom. Zwracaj uwagę nie tylko na słowa, lecz także na to, co mówiący chce przekazać.

Rosyjski	Polski	Co warto zauważyć
Я студент.	Jestem studentem.	Przedstawienie się bez czasownika.
Моя сестра — врач.	Moja siostra jest lekarką.	Dwa rzeczownikowe człony; myślnik.
Москва — столица России.	Moskwa jest stolicą Rosji.	Zwykłe zdanie o tym, czym jest miasto.
Это моя книга.	To moja książka.	Wskazanie przedmiotu.
Это мои родители.	To moi rodzice.	Это nie zmienia się przy liczbie mnogiej.
Ваш номер на втором этаже.	Państwa pokój jest na drugim piętrze.	Informacja o miejscu, bez есть.
Кафе сегодня закрыто.	Kawiarnia jest dzisiaj zamknięta.	Opis aktualnego stanu.
Ты сейчас дома?	Jesteś teraz w domu?	Pytanie bez formy „jesteś”.
Я не врач, я учитель.	Nie jestem lekarzem, jestem nauczycielem.	Не zaprzecza określeniu zawodu.
У меня есть машина.	Mam samochód.	Informacja o posiadaniu.
У вас есть свободный столик?	Czy mają państwo wolny stolik?	Pytanie o dostępność w restauracji.
В этом районе есть аптека.	W tej dzielnicy jest apteka.	Informacja, że apteka istnieje w danej okolicy.
Аптека рядом с вокзалом.	Apteka jest obok dworca.	Podanie położenia znanej już apteki.
У меня нет времени.	Nie mam czasu.	Нет wskazuje brak.
Анна сегодня не на работе.	Anna nie jest dzisiaj w pracy.	Не zaprzecza informacji o miejscu.

Najczęstsze błędy

1. Wstawianie есть wszędzie tam, gdzie po polsku jest „jestem”

• Niepoprawnie jako neutralne przedstawienie się: Я есть студент.
• Poprawnie: Я студент. — „Jestem studentem”.
• Dlaczego: w zwykłym zdaniu o tym, kim jesteś, nie używa się есть. Szczególne, podkreślające użycia tej formy nie są wzorem codziennego przedstawiania się.

2. Przenoszenie polskiego narzędnika

• Niepoprawnie w tym schemacie: Она врачом.
• Poprawnie: Она врач. — „Ona jest lekarką”.
• Dlaczego: przy pominiętym teraźniejszym „być” nazwa zawodu jest tutaj w mianowniku. Forma врачом występuje w innych konstrukcjach, ale nie pasuje do tego prostego zdania.

3. Dopasowywanie это do rodzaju wskazywanej rzeczy

• Niepoprawnie w znaczeniu „To moja książka”: Эта моя книга.
• Poprawnie: Это моя книга. — „To moja książka”.
• Dlaczego: w samodzielnym wskazaniu pozostaje это. Forma эта jest właściwa w połączeniu эта книга — „ta książka”, na przykład Эта книга моя. — „Ta książka jest moja”.

4. Używanie не zamiast нет przy braku czegoś

• Niepoprawnie w znaczeniu „Nie mam samochodu”: У меня не есть машина.
• Poprawnie: У меня нет машины. — „Nie mam samochodu”.
• Dlaczego: brak posiadanej rzeczy wyraża się przez нет, zwykle z dopełniaczem. Не nadaje się natomiast do Это не машина. — „To nie samochód”, gdzie nie negujemy istnienia przedmiotu, tylko jego rozpoznanie.

5. Traktowanie myślnika jako obowiązkowego zamiennika czasownika

• Nietrafny zapis neutralnego zdania: Ключи — на столе.
• Zwykły zapis: Ключи на столе. — „Klucze są na stole”.
• Dlaczego: określenie miejsca nie wymaga standardowo myślnika. Taki znak może służyć specjalnemu podkreśleniu, ale nie należy dodawać go mechanicznie do każdego zdania bez „jest”.

Uwagi o użyciu

Brak czasownika jest neutralny, nie potoczny

Я студент i Москва — столица России nadają się zarówno do rozmowy, jak i do zwykłego tekstu pisanego. Nie trzeba dodawać есть, żeby zdanie brzmiało staranniej lub bardziej oficjalnie. Rosyjski nie traktuje takiej konstrukcji jako skrótu wymagającego uzupełnienia.

Zaimek osobowy bywa potrzebniejszy niż po polsku

Po polsku „Jestem gotowy” zawiera informację o osobie w końcówce „-em”. W rosyjskim Я готов. — „Jestem gotowy” — nie ma czasownika niosącego tę informację, więc я często pomaga wskazać, o kim mowa. W rozmowie z jasnym kontekstem możliwe jest samo Готов. — „Gotowy”, ale nie usuwaj zaimków automatycznie tylko dlatego, że po polsku zwykle ich nie używasz.

Wymawiaj sens, nie myślnik

W Мой брат — врач może pojawić się pauza między członami, lecz nie należy robić sztucznie długiej przerwy. Z kolei Ты студент? odróżnia się od stwierdzenia przede wszystkim melodią pytania. Dobrą pomocą jest słuchanie krótkich dialogów i naśladowanie całych wypowiedzi.

Dla dociekliwych: wyjątki i dalsze zastosowania

Na początek wystarczy reguła: opis tożsamości, cechy i miejsca zwykle bez czasownika; это do wskazywania; есть do istnienia i posiadania. Poniższe rozróżnienia warto rozpoznawać, ale nie trzeba ich wszystkich od razu stosować.

Myślnik zależy również od budowy i nacisku

Po zaimku osobowym myślnik bywa używany dla podkreślenia lub przeciwstawienia: Я — врач, а ты — пациент. — „Ja jestem lekarzem, a ty pacjentem”. Nie przeczy to podstawowej zasadzie Я врач: dodatkowy znak eksponuje podział ról.

Przed rzeczownikowym określeniem z не myślnik zwykle się pomija: Мой брат не врач. — „Mój brat nie jest lekarzem”. W zdaniu z это między dwoma członami myślnik natomiast zwykle się pojawia: Москва — это столица России. — „Moskwa to stolica Rosji”. Porównaj początkowe Это Москва. — „To Moskwa”, które nie wymaga takiego znaku.

Istnieją też inne szczegółowe zasady i stylistyczne odstępstwa. Dla początkującego ważniejszy jest poprawny schemat zdania niż próba stawiania myślnika na podstawie samej pauzy w mowie.

Istnienie a położenie znanej rzeczy

Porównaj В комнате есть стол. — „W pokoju jest stół” oraz Стол в комнате. — „Stół jest w pokoju”. Pierwsze zdanie wprowadza stół jako element wyposażenia. Drugie odpowiada raczej na pytanie, gdzie znajduje się konkretny stół.

Ta różnica nie oznacza, że każde zdanie informujące o istnieniu musi zawierać есть. В комнате стол и два стула. — „W pokoju jest stół i dwa krzesła” — również jest naturalne, zwłaszcza jako opis wnętrza. Obecność есть zależy od tego, czy chcemy zaznaczyć samo istnienie lub dostępność. Polska obecność słowa „jest” nie rozstrzyga wyboru.

Есть w definicjach i podkreśleniach

W tekstach o bardziej uroczystym, filozoficznym lub definicyjnym charakterze można spotkać есть także między nazwami pojęć: Знание есть сила. — „Wiedza jest siłą”. W codziennym neutralnym sformułowaniu naturalne jest Знание — сила. — „Wiedza to siła”. Nie traktuj pierwszego wariantu jako zwykłego schematu przedstawiania ludzi.

Warto znać również połączenie и есть, które potwierdza identyfikację lub podkreśla dokładny sens: Это и есть моя работа. — „To właśnie jest moja praca”. И nie znaczy tu zwyczajnie „i”; całe połączenie daje sens „właśnie”, „dokładnie to”.

Dawne formy, takie jak есмь, mogą pojawiać się w tekstach historycznych, religijnych czy stylizowanych. Nie należą do zwykłej współczesnej odmiany używanej w rozmowie. Początkujący nie potrzebuje ich do budowania zdań teraźniejszych.

Inne czasy: czasownik wraca

Pomijanie быть w opisanych konstrukcjach dotyczy przede wszystkim teraźniejszości. W przeszłości i przyszłości odpowiednia forma czasownika zwykle jest potrzebna:

Rosyjski	Polski	Różnica
Я дома.	Jestem w domu.	Teraźniejszość, bez czasownika.
Я был дома.	Byłem w domu.	Przeszłość; mówi mężczyzna.
Я была дома.	Byłam w domu.	Przeszłość; mówi kobieta.
Я буду дома.	Będę w domu.	Przyszłość, forma буду.

Przy nazwach zawodów lub ról w innych czasach spotkasz też narzędnik: Она была врачом. — „Ona była lekarką”; Она будет врачом. — „Ona będzie lekarką”. W czasie przeszłym możliwy jest również mianownik w odpowiednich kontekstach. Nie ma więc prostej reguły „po rosyjsku zawsze mianownik”: tutaj uczymy się przede wszystkim neutralnego zdania teraźniejszego Она врач.

Nie myl dwóch czasowników o formie есть

Есть może także znaczyć „jeść” jako bezokolicznik innego czasownika: Я хочу есть. — „Chcę jeść”. O znaczeniu decyduje kontekst. У меня есть суп. oznacza „Mam zupę”, a nie „Jem zupę”. Ta zbieżność form nie zmienia zasad użycia teraźniejszego быть.

Jak ćwiczyć?

1. Opisz siebie, dwie osoby i trzy rzeczy. Zbuduj zdania według wzorów Я студент — „Jestem studentem”, Мой брат — врач — „Mój brat jest lekarzem”, Книга на столе — „Książka jest na stole”. Sprawdź, czy nie dodałeś zbędnego есть i czy nazwa zawodu jest w mianowniku.
2. Zmieniaj cel wypowiedzi. Dla apteki utwórz trzy zdania: Это аптека. — „To apteka”; Здесь есть аптека. — „Jest tu apteka”; Аптека рядом. — „Apteka jest obok”. Przy każdym powiedz po polsku, czy rozpoznajesz obiekt, informujesz o jego istnieniu, czy wskazujesz położenie.
3. Łącz pytanie, odpowiedź i zaprzeczenie. Ćwicz Ты студент? — Я студент. — Я не студент. — „Jesteś studentem? — Jestem studentem. — Nie jestem studentem” oraz У тебя есть машина? — У меня есть машина. — У меня нет машины. — „Masz samochód? — Mam samochód. — Nie mam samochodu”. Dzięki temu не i нет utrwalą się w różnych, właściwych dla nich schematach.

Powiązane zagadnienia

• Podstawowe przeczenie — użycie не i нет, wyrażanie braku oraz dobór form rzeczownika w zdaniach przeczących.