Ilość i część całości w języku norweskim

W skrócie

Norweskie mye oznacza „dużo” przy czymś, co traktujemy jako masę lub ilość, a mange — „dużo, wiele” przy rzeczach, które liczymy: mye kaffe — „dużo kawy”, mange kopper — „dużo filiżanek”. Litt to „trochę”, nok — „wystarczająco”, a for przed określeniem ilości lub cechy oznacza „za, zbyt”: for mye kaffe — „za dużo kawy”, for dyrt — „za drogo”. Gdy wybieramy część konkretnej całości, często używamy av: litt av kaffen — „trochę tej kawy”.

Ogólny obraz

O ilości mówimy nie tylko podczas zakupów. Trzeba umieć powiedzieć, że mamy mało czasu, wystarczająco dużo pieniędzy, za wiele obowiązków albo ochotę na odrobinę kawy. Na poziomie A2 najważniejsze jest rozróżnienie mye i mange, ale równie praktyczne są litt, nok oraz połączenia z for. Dzięki nim można opisać ilość bez podawania dokładnej liczby.

Polskie „dużo” pasuje zarówno do kawy, jak i do ludzi. Po norwesku trzeba wybrać dwie różne formy. To nie jest kwestia tego, czy czegoś rzeczywiście da się doliczyć, lecz tego, jak przedstawiamy to w danym zdaniu. Kawę można podzielić na filiżanki, ale sama kawa pozostaje ilością napoju. Filiżanki liczymy jako osobne sztuki.

Opis dotyczy norweskiego w odmianie pisanej bokmål. Najpierw poznasz podstawowe wzory używane na co dzień, a dalej — sposoby wyrażania części całości i kilka ważnych subtelności. Nie musisz od razu opanować wszystkich późniejszych zastosowań. Dobrze jednak wiedzieć, dlaczego „trochę kawy” i „trochę tej kawy” nie zawsze mają taką samą budowę.

Jak to działa

1. Czy liczymy sztuki, czy określamy ilość?

Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, rzecz lub pojęcie, np. „człowiek”, „kawa”, „czas”. W tym temacie przydaje się podział na rzeczowniki policzalne, czyli takie, które w danym znaczeniu nazywają osobne sztuki, i niepoliczalne, czyli takie, które opisują masę, substancję lub ogólną ilość.

• Policzalne: bøker — „książki”, kopper — „filiżanki”, mennesker — „ludzie”. Wybieramy mange.
• Niepoliczalne: kaffe — „kawa”, vann — „woda”, tid — „czas”. Wybieramy mye.

To podstawowa reguła. Przy mange rzeczownik zwykle występuje w liczbie mnogiej, czyli formie oznaczającej więcej niż jedną sztukę. Przy mye używamy formy rzeczownika nazywającej daną substancję lub pojęcie.

Norweski wzór	Polski odpowiednik	Co liczymy lub mierzymy?
mye kaffe	dużo kawy	Ilość napoju.
mange kopper kaffe	wiele filiżanek kawy	Liczbę filiżanek.
mye tid	dużo czasu	Ogólną ilość czasu.
mange timer	wiele godzin	Liczbę godzin.
mye arbeid	dużo pracy	Ilość pracy.
mange oppgaver	wiele zadań	Liczbę osobnych zadań.
mange penger	dużo pieniędzy	Norweskie „pieniądze” łączą się z formą dla liczby mnogiej.

Szczególnie warto zapamiętać mange penger — „dużo pieniędzy”. Norweskie penger ma formę liczby mnogiej, dlatego pasuje do podstawowej reguły z mange. Spotkasz jednak również mye penger — „dużo pieniędzy” i litt penger — „trochę pieniędzy”: pieniądze można traktować jako ogólną kwotę, nie zbiór osobnych sztuk. To ważny wyjątek od prostego podziału; sama forma liczby mnogiej nie zawsze rozstrzyga wybór.

2. „Trochę”, „mało” i „niewiele”

Litt oznacza niewielką ilość czegoś: litt melk — „trochę mleka”, litt tid — „trochę czasu”. Jeśli chodzi o niewielką liczbę osobnych rzeczy, używa się m.in. noen — „kilka, jakieś” lub noen få — „zaledwie kilka”.

Ważna jest różnica między litt i lite. Oba wyrazy mogą odnosić się do niewielkiej ilości, ale inaczej ją przedstawiają:

• Jeg har litt tid. — „Mam trochę czasu”. Podkreślam, że pewna ilość czasu jest dostępna.
• Jeg har lite tid. — „Mam mało czasu”. Podkreślam ograniczoną ilość, często mniejszą niż potrzebna lub oczekiwana.

To podobne do polskiej różnicy między „Mam trochę pieniędzy” i „Mam mało pieniędzy”: sytuacja może być ta sama, lecz ocena jest inna. Lite nie musi jednak zawsze oznaczać, że czegoś obiektywnie nie wystarcza.

Dla rzeczy liczonych odpowiednikiem lite jest få — „mało, niewiele”: få venner — „niewielu przyjaciół”. Nie należy mylić tego użycia z czasownikiem få, który może znaczyć „dostać”. Tutaj få określa liczbę.

Norweski	Polski	Sens
litt kaffe	trochę kawy	Niewielka, ale obecna ilość.
lite kaffe	mało kawy	Podkreślenie małej ilości.
noen bøker	kilka książek	Nieokreślona liczba książek.
noen få bøker	zaledwie kilka książek	Nacisk na niewielką liczbę.
få bøker	niewiele książek	Mała liczba, często poniżej oczekiwań.

3. „Wystarczająco”: nok

Nok nie oznacza konkretnej wielkości. Mówi, że ilość odpowiada potrzebom: nok tid — „wystarczająco dużo czasu”, nok penger — „wystarczająco dużo pieniędzy”, nok stoler — „wystarczająco dużo krzeseł”. Ta sama forma pasuje zarówno do ilości, jak i do liczby sztuk.

Przed rzeczownikiem nok stoi zwykle na początku całego wyrażenia:

• Hun har nok penger. — „Ona ma wystarczająco dużo pieniędzy”.
• Vi har nok mat til alle. — „Mamy dość jedzenia dla wszystkich”.

Jeśli nok odnosi się do cechy lub sposobu wykonania czynności, najczęściej stoi po odpowiednim wyrazie. Przymiotnik nazywa cechę, np. „duży”, a przysłówek opisuje m.in. sposób wykonania czynności, np. „szybko”.

• Rommet er stort nok. — „Pokój jest wystarczająco duży”.
• Du snakker høyt nok. — „Mówisz wystarczająco głośno”.

Warto więc uczyć się dwóch wzorów osobno: nok + rzeczownik, ale cecha lub sposób + nok. Przy potrzebach i celu przydają się połączenia til alle — „dla wszystkich” oraz til å betale — „żeby zapłacić”.

4. „Za dużo” i „zbyt”: for

For przed określeniem ilości lub cechy informuje, że przekraczamy właściwą granicę. Sama duża ilość nie jest jeszcze nadmiarem: mye kaffe to „dużo kawy”, ale for mye kaffe to „za dużo kawy”.

Wyrażenie	Znaczenie	Zastosowanie
for mye vann	za dużo wody	Nadmierna ilość.
for mange biler	za dużo samochodów	Nadmierna liczba.
for lite tid	za mało czasu	Ilość poniżej potrzeb.
for få stoler	za mało krzeseł	Liczba poniżej potrzeb.
for dyrt	za drogo	Cena powyżej akceptowanej granicy.
for fort	za szybko	Nadmierna szybkość.

W zdaniu Det er for dyrt — „To jest za drogie” — for nie oznacza ilości przedmiotu, tylko zbyt wysoki stopień cechy. Nie zastępuj go słowem veldig — „bardzo”: veldig dyrt znaczy „bardzo drogo”, ale nie stwierdza wprost, że cena jest nie do przyjęcia.

5. Porcje i miary

Ilość można doprecyzować, podając naczynie, opakowanie lub jednostkę. Typowy wzór to miara + substancja, bez dodatkowego wyrazu pomiędzy nimi:

• en kopp kaffe — „filiżanka kawy”;
• et glass vann — „szklanka wody”;
• to liter melk — „dwa litry mleka”;
• en kilo poteter — „kilogram ziemniaków”;
• en skive brød — „kromka chleba”.

Po polsku mówimy „filiżanka kawy”, a nie „filiżanka kawa”, ponieważ zmieniamy końcówkę rzeczownika. W norweskim kaffe nie otrzymuje specjalnej końcówki tylko dlatego, że stoi po nazwie porcji. Podobnie po mye nie dodajemy końcówki odpowiadającej polskiemu „kawy”.

Przy wielu porcjach wybór mange zależy od liczonych naczyń: mange glass vann — „wiele szklanek wody”. Forma glass wygląda tu tak samo jak w liczbie pojedynczej, lecz oznacza wiele szklanek. Nie rozpoznawaj policzalności wyłącznie po końcówce.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują ilość w codziennych sytuacjach: przy stole, w pracy, w sklepie i podczas planowania spotkania.

Norweski	Polski	Na co zwrócić uwagę?
Jeg drikker mye kaffe.	Piję dużo kawy.	Kawa jest tu ilością napoju.
Det er mange mennesker.	Jest dużo ludzi.	Ludzi liczymy jako osoby.
Hun har nok penger.	Ona ma wystarczająco dużo pieniędzy.	„Dość” zależy od potrzeb.
Det er for dyrt.	To jest za drogie.	Cena przekracza akceptowaną granicę.
Kan jeg få litt melk i kaffen?	Czy mogę dostać trochę mleka do kawy?	Prośba o niewielką ilość.
Vi har lite tid før toget går.	Mamy mało czasu do odjazdu pociągu.	Nacisk na ograniczony czas.
Det kom bare noen få gjester.	Przyszło zaledwie kilku gości.	Niewielka liczba osób.
Det er for mange biler i sentrum.	W centrum jest za dużo samochodów.	Nadmierna liczba sztuk.
Vi har for få stoler til møtet.	Mamy za mało krzeseł na spotkanie.	Liczba nie wystarcza.
Suppen er ikke varm nok.	Zupa nie jest wystarczająco ciepła.	„Wystarczająco” po określeniu cechy.
Jeg trenger to liter melk.	Potrzebuję dwóch litrów mleka.	Ilość wyrażona miarą.
Vil du ha et glass vann?	Czy chcesz szklankę wody?	Porcja bez dodatkowego łącznika.
Jeg spiste litt av brødet.	Zjadłem trochę tego chleba.	Część konkretnej całości.
Mange av gjestene kom tidlig.	Wielu gości przyszło wcześnie.	Część znanej grupy gości.
Har vi nok mat til alle?	Czy mamy dość jedzenia dla wszystkich?	Ilość oceniana względem liczby osób.

Typowe błędy

1. Jedno norweskie słowo dla każdego polskiego „dużo”

• Błędnie: Jeg drikker mange kaffe.
• Poprawnie: Jeg drikker mye kaffe. — „Piję dużo kawy”.
• Dlaczego: w tym zdaniu chodzi o ilość napoju. Jeśli chcesz liczyć porcje, powiedz Jeg drikker mange kopper kaffe — „Piję wiele filiżanek kawy”.

2. Litt przed liczbą mnogą rzeczy liczonych

• Błędnie: Jeg har litt bøker.
• Poprawnie: Jeg har noen bøker. — „Mam kilka książek”.
• Dlaczego: litt określa niewielką ilość, a nie kilka osobnych sztuk. Jeżeli chcesz podkreślić, że książek jest niewiele, użyj Jeg har få bøker — „Mam mało książek”.

3. Mylenie „bardzo” z „za”

• Nietrafnie, jeśli cena przekracza budżet: Det er veldig dyrt. — „To jest bardzo drogie”.
• Właściwie dla zamierzonego sensu: Det er for dyrt. — „To jest za drogie”.
• Dlaczego: oba zdania są poprawne, ale tylko drugie wyraźnie mówi o przekroczeniu granicy. Duża ilość i nadmierna ilość to nie to samo.

4. Nok zawsze na początku

• Błędnie: Rommet er nok stort, jeśli chodzi o „wystarczająco duży”.
• Poprawnie: Rommet er stort nok. — „Pokój jest wystarczająco duży”.
• Dlaczego: przy określeniu cechy nok stoi po nim. Zdanie z nok stort może w innym kontekście znaczyć „Pokój jest zapewne duży”, dlatego to przede wszystkim pomyłka znaczenia, a nie bezwzględnie niepoprawny ciąg wyrazów.

5. Av przy każdej nazwie porcji

• Błędnie jako zwykłe zamówienie kawy: Jeg vil ha en kopp av kaffe.
• Poprawnie: Jeg vil ha en kopp kaffe. — „Chcę filiżankę kawy”.
• Dlaczego: przy zwykłej nazwie porcji nie potrzebujesz av. Przy części konkretnego zapasu można natomiast powiedzieć Jeg vil ha litt av kaffen — „Chcę trochę tej kawy”.

6. Lite zamiast få przy liczbie sztuk

• Błędnie: Vi har for lite stoler.
• Poprawnie: Vi har for få stoler. — „Mamy za mało krzeseł”.
• Dlaczego: krzesła liczymy jako osobne sztuki. For lite pasuje natomiast do ilości: Vi har for lite plass — „Mamy za mało miejsca”. Nie przenoś wyjątków takich jak litt penger na wszystkie rzeczowniki w liczbie mnogiej.

Uwagi o użyciu

Pytania o ilość

Dwa przydatne wzory to hvor mye — „ile” przy ilości, i hvor mange — „ile” przy liczbie sztuk:

• Hvor mye kaffe vil du ha? — „Ile kawy chcesz?”.
• Hvor mange kopper trenger vi? — „Ile filiżanek potrzebujemy?”.

Polskie „ile” nie podpowiada, którą norweską formę wybrać. Warto od razu po pytaniu wyobrazić sobie odpowiedź: litt kaffe — „trochę kawy”, ale tre kopper — „trzy filiżanki”.

Krótkie odpowiedzi

Rzeczownik można pominąć, jeśli wynika z rozmowy. Na pytanie Vil du ha kaffe? — „Chcesz kawy?” — naturalną odpowiedzią jest Ja, litt, takk — „Tak, trochę, dziękuję”. Det er nok może znaczyć „To wystarczy”, np. gdy ktoś nalewa wodę. Na pytanie o liczbę gości odpowiedź Ikke så mange oznacza „Nie tak wielu”.

Spokojna ocena zamiast dokładnej liczby

Ganske mye to „dość dużo”, så mange — „tak wielu”, a altfor mye — „zdecydowanie za dużo”. Są to sposoby doprecyzowania oceny, a nie nowe zasady policzalności. Det er altfor mye salt i suppen — „W zupie jest zdecydowanie za dużo soli” — nadal dotyczy ilości substancji.

W prośbach litt często łagodzi wypowiedź: Kan du vente litt? — „Czy możesz chwilę poczekać?”. Nie chodzi tu o rzecz, lecz o krótki czas. Podobne użycie mamy w polskim „Poczekaj trochę”.

Więcej niż podstawy

Poniższe rozróżnienia przydają się w czytaniu i w dokładniejszym wyrażaniu myśli. Na początku wystarczy rozpoznawać je w gotowych zdaniach.

Część konkretnej całości: av

Wyrażenie partytywne to po prostu wyrażenie wskazujące część większej całości lub grupy. W norweskim często tworzy je av, odpowiadające w takim użyciu polskiemu „z”, „spośród” albo konstrukcji „trochę tego…”.

Porównaj:

• Jeg drakk litt kaffe. — „Wypiłem trochę kawy”. Nie określam, z którego zapasu.
• Jeg drakk litt av kaffen. — „Wypiłem trochę tej kawy”. Chodzi o część konkretnej kawy, znanej z sytuacji.
• Mange mennesker bor her. — „Mieszka tu wiele osób”. Mówię ogólnie.
• Mange av menneskene bor her. — „Wiele z tych osób mieszka tutaj”. Wybieram część określonej grupy.

Po av często pojawia się forma określona, czyli forma rzeczownika wskazująca coś znanego lub konkretnego: kaffen — „ta kawa”, gjestene — „ci goście”. Możliwy jest też wyraz zastępujący nazwę osób lub rzeczy: mange av dem — „wielu z nich”, noen av oss — „niektórzy z nas”.

Nie wyciągaj z tego wniosku, że av musi poprzedzać każdy rzeczownik po określeniu ilości. Mye kaffe jest podstawowym wzorem, a mye av kaffen wskazuje dużą część konkretnego zapasu kawy. Przy porcjach podobna różnica oddziela et glass vann — „szklankę wody” — od et glass av vinen — „kieliszka tego wina”.

Ten sam produkt jako masa albo porcja

W kawiarni to kaffe może oznaczać „dwie kawy”, czyli dwie zamówione porcje. Nie przeczy to regule mye kaffe. Zmienił się sposób przedstawienia napoju: zamiast ilości kawy liczymy zamówienia. Dla początkującego przejrzystszym wzorem pozostaje to kopper kaffe — „dwie filiżanki kawy”.

Podobnie mye kake oznacza „dużo ciasta” jako jedzenia, a mange kaker — „wiele ciast” jako osobnych wypieków. Pomocne pytanie brzmi więc nie „Czy to słowo zawsze jest policzalne?”, lecz „Co liczę w tym zdaniu?”.

Więcej, mniej, najwięcej

W porównaniach pojawiają się pary mer / flere oraz mindre / færre. Zachowują one podstawowe rozróżnienie między ilością a liczbą.

Norweski	Polski	Rozróżnienie
mer kaffe	więcej kawy	Większa ilość.
flere kopper	więcej filiżanek	Większa liczba.
mindre tid	mniej czasu	Mniejsza ilość.
færre timer	mniej godzin	Mniejsza liczba.
mest kaffe	najwięcej kawy	Największa ilość.
flest kopper	najwięcej filiżanek	Największa liczba.
minst tid	najmniej czasu	Najmniejsza ilość.
færrest timer	najmniej godzin	Najmniejsza liczba.

Jeg trenger mer tid — „Potrzebuję więcej czasu” — nie jest więc zbudowane tak samo jak Jeg trenger flere dager — „Potrzebuję więcej dni”. Po polsku znów wystarcza jedno słowo, „więcej”. W norweskim wybór ujawnia, czy chodzi o ilość, czy o liczbę jednostek.

Ilość czynności oraz stopień cechy

Mye może określać także samą czynność: Jeg jobber mye — „Dużo pracuję”, Hun leser lite — „Ona mało czyta”. Nie trzeba wtedy dopowiadać rzeczownika. To ilość lub częstotliwość zajęcia.

Natomiast litt przed przymiotnikiem może znaczyć „trochę, nieco”: Det er litt dyrt — „To jest trochę drogie”. Nie oznacza to części przedmiotu. Podobnie litt bedre — „trochę lepiej” — mówi o niewielkiej różnicy, a mye bedre — „znacznie lepiej” — o dużej.

Nok nie zawsze znaczy „wystarczająco”

Nok może też wskazywać przypuszczenie. Hun kommer nok i morgen oznacza „Ona zapewne przyjdzie jutro”. Nie oceniasz tu żadnej ilości.

Nie traktuj więc wszystkich wystąpień nok jako odpowiednika „dość”. W wyrażeniach nok penger — „dość pieniędzy” i varm nok — „wystarczająco ciepły” sens ilości lub stopnia jest jasny. W środku wypowiedzi o przewidywanym wydarzeniu nok może natomiast łagodzić pewność mówiącego. O znaczeniu decyduje całe zdanie.

Jak ćwiczyć

1. Układaj pary ilość–jednostka. Zapisz kaffe — kopper („kawa — filiżanki”), tid — timer („czas — godziny”) i arbeid — oppgaver („praca — zadania”). Do pierwszego członu dodawaj mye / lite, a do drugiego mange / få. Potem zamień je na mer / mindre i flere / færre.
2. Opisuj jedną sytuację z trzech stron. Przed spotkaniem możesz powiedzieć Vi har mange stoler — „Mamy dużo krzeseł”, Vi har nok stoler — „Mamy wystarczająco dużo krzeseł” albo Vi har for få stoler — „Mamy za mało krzeseł”. Zwracaj uwagę, czy tylko opisujesz liczbę, czy oceniasz ją względem potrzeb.
3. Ćwicz wybór części z konkretnego zapasu. Porównaj litt brød — „trochę chleba” z litt av brødet — „trochę tego chleba”, a noen gjester — „kilku gości” z noen av gjestene — „niektórzy z gości”. Dodawaj av wtedy, gdy rzeczywiście masz na myśli część znanej całości, nie automatycznie po każdym określeniu ilości.

Powiązane zagadnienia

• Tworzenie liczby mnogiej — pomaga rozpoznać formy używane po mange, få i flere, także gdy nie mają widocznej końcówki.
• Forma określona rzeczownika — potrzebna do odróżnienia „kawy” od „tej kawy” w wyrażeniach z av.
• Dopasowanie form przymiotnika — przydaje się w połączeniach oznaczających „zbyt” i „wystarczająco”, np. for dyrt — „za drogo” i stort nok — „wystarczająco duży”.