Liczby w języku maoryskim — tau

W skrócie

Podstawowe liczby maoryskie to tahi, rua, toru, whā, rima, ono, whitu, waru, iwa, tekau, czyli od jednego do dziesięciu. Przy podawaniu liczby rzeczy używa się między innymi e rua „dwa”, ale dla jednej rzeczy zwykle kotahi: Kotahi te kurī „Jest jeden pies”, E rua ngā kurī „Są dwa psy”. Liczby złożone buduje się regularnie: tekau mā tahi to jedenaście, a e rua tekau to dwadzieścia.

Ogólny obraz

Liczebnik to słowo określające liczbę, na przykład „trzy” albo „dwadzieścia”. W języku maoryskim podstawowe liczebniki poznaje się już na poziomie A1: pozwalają powiedzieć, ile jest książek, psów czy dni, oraz zrozumieć prostą odpowiedź na pytanie „ile?”. Maoryskie tau może oznaczać „liczbę”; w tym artykule zajmujemy się przede wszystkim liczeniem, a nie innymi znaczeniami tego słowa.

Dla polskiego odbiorcy szczególnie ważna jest różnica między recytowaniem liczb a używaniem ich w wypowiedzi. Po polsku możemy powiedzieć „jeden, dwa, trzy”, ale przy konkretnych rzeczach dobieramy formy takie jak „jedna książka”, „dwie książki”, „pięć książek”. W maoryskim nie odtwarza się tych polskich zmian. Zamiast tego trzeba opanować małe słowa towarzyszące liczbie i nazwie rzeczy, zwłaszcza e, te i ngā, oraz rozróżnić liczenie rzeczy i osób.

Na początek wystarczą trzy umiejętności: liczenie do dziesięciu, tworzenie liczb takich jak jedenaście i dwadzieścia oraz zdania typu „Są dwie książki”. Większe liczby i szczególne sposoby liczenia są omówione osobno, w dalszej części. Nie trzeba ich wszystkich zapamiętywać podczas pierwszej lektury.

Jak działa system liczb

Podstawy: od zera do dziesięciu

Poniższe formy służą do nazywania liczb, na przykład podczas liczenia na głos. Nie każda z nich będzie samodzielnie występować przed nazwą liczonej rzeczy.

Wartość	Forma maoryska	Po polsku
0	kore	zero
1	tahi	jeden
2	rua	dwa
3	toru	trzy
4	whā	cztery
5	rima	pięć
6	ono	sześć
7	whitu	siedem
8	waru	osiem
9	iwa	dziewięć
10	tekau	dziesięć

Można więc recytować: tahi, rua, toru, whā, rima — „jeden, dwa, trzy, cztery, pięć”. To dobry sposób na utrwalenie słownictwa, ale nie gotowy wzór zdania „Jest jeden…”.

Kreska nad samogłoską oznacza jej długość. W whā należy zachować długie ā zarówno w wymowie, jak i w zapisie. Z kolei wh jest dwuznakiem: nie czytaj go jako polskiego „w” i osobnego „h”. W wielu odmianach maoryskiego jego brzmienie jest zbliżone do polskiego „f”. Dokładną wymowę najlepiej utrwalać z nagraniami rodzimych użytkowników.

Ile jest rzeczy: kotahi, e rua, e toru

Rzeczownik to nazwa osoby, rzeczy lub zjawiska, na przykład „pies”, „książka” albo „dzień”. Gdy podajesz, ile jest rzeczy, wygodny podstawowy schemat wygląda tak:

• kotahi + te + rzeczownik — jedna rzecz;
• e + liczba od dwóch do dziewięciu + ngā + rzeczownik — kilka rzeczy;
• tekau + ngā + rzeczownik — dziesięć rzeczy.

Te i ngā to rodzajniki, czyli krótkie słowa przed rzeczownikiem, których polszczyzna nie ma. Te wskazuje jedną rzecz, a ngā więcej niż jedną. W tych zdaniach tłumaczymy je zwykle bez osobnego polskiego wyrazu.

Maoryski	Polski	Objaśnienie
Kotahi te kurī.	Jest jeden pies.	Dla jednej sztuki używamy kotahi.
E rua ngā kurī.	Są dwa psy.	E poprzedza rua, a ngā wskazuje liczbę mnogą.
E rima ngā kurī.	Jest pięć psów.	Ten sam schemat działa z rima.
Tekau ngā kurī.	Jest dziesięć psów.	Przed samym tekau w tym wzorze nie dodajemy e.

E jest tu partykułą liczebnikową, czyli krótkim słowem sygnalizującym, że następna forma podaje liczbę. Nie jest osobnym odpowiednikiem polskiego „są”. Dlatego E rua ngā kurī tłumaczymy naturalnie jako „Są dwa psy”, choć w maoryskim nie ma w tym zdaniu dodatkowego czasownika „być”.

Zauważ też, że kurī pozostaje takie samo. Po polsku wybieramy „pies”, „psy”, „psów”, zależnie od liczby. W przedstawionym maoryskim wzorze nie zmieniaj końcówki kurī na wzór polski. Informację o liczbie mnogiej przekazuje ngā. Nie znaczy to, że żaden maoryski rzeczownik nie ma szczególnej formy mnogiej; po prostu nie istnieje tu polski system końcówek po liczebnikach.

Jedenaście–dziewiętnaście: tekau mā…

Po dziesięciu dodajemy mā i liczbę jednostek. W tej konstrukcji mā łączy części liczby; można je sobie objaśnić jako „plus”. Nie jest jednak uniwersalnym tłumaczeniem polskiego „i” w dowolnym zdaniu.

Wartość	Maoryski	Polski
11	tekau mā tahi	jedenaście
12	tekau mā rua	dwanaście
13	tekau mā toru	trzynaście
14	tekau mā whā	czternaście
15	tekau mā rima	piętnaście
16	tekau mā ono	szesnaście
17	tekau mā whitu	siedemnaście
18	tekau mā waru	osiemnaście
19	tekau mā iwa	dziewiętnaście

W języku polskim „jedenaście” jest jednym słowem. W maoryskim budowa pozostaje widoczna: tekau mā tahi, dosłownie „dziesięć plus jeden”. Zapisuj poszczególne słowa osobno i zachowuj długie ā w mā.

Gdy cała liczba zaczyna się od tekau, nie trzeba dodawać e przed końcowym rua czy toru. Na przykład tekau mā rua to dwanaście, nie konstrukcja z osobnym e przy każdej części.

Dziesiątki i jednostki

Dziesiątki tworzymy przez podanie, ile jest dziesiątek: e rua tekau to dwadzieścia, czyli dwie dziesiątki. Następnie przez mā można dołączyć jednostki.

Wartość	Maoryski	Polski
20	e rua tekau	dwadzieścia
21	e rua tekau mā tahi	dwadzieścia jeden
24	e rua tekau mā whā	dwadzieścia cztery
30	e toru tekau	trzydzieści
40	e whā tekau	czterdzieści
50	e rima tekau	pięćdziesiąt
60	e ono tekau	sześćdziesiąt
70	e whitu tekau	siedemdziesiąt
80	e waru tekau	osiemdziesiąt
90	e iwa tekau	dziewięćdziesiąt
99	e iwa tekau mā iwa	dziewięćdziesiąt dziewięć

Nie odwracaj kolejności. Tekau mā rua oznacza dwanaście, natomiast e rua tekau — dwadzieścia. To nie dwa sposoby powiedzenia tej samej liczby: w pierwszym przypadku dodajesz dwa do dziesięciu, w drugim liczysz dwie dziesiątki.

Krótkie pytanie i odpowiedź

E hia? oznacza „Ile?”. Można rozwinąć je o nazwę rzeczy:

E hia ngā pukapuka? — „Ile jest książek?”

Odpowiedź może być pełna: E toru ngā pukapuka — „Są trzy książki”. Gdy wiadomo, o co chodzi, wystarczy E toru — „Trzy”. Dla jednej książki odpowiedzią będzie Kotahi — „Jedna”. To dobry powód, by ćwiczyć liczby od razu z ich otoczeniem, a nie tylko jako listę słów.

Przykłady w codziennych sytuacjach

W polskich tłumaczeniach dobieramy „jest” lub „są” zgodnie z polską składnią. Nie szukaj więc osobnego maoryskiego słowa dla każdego elementu przekładu.

Maoryski	Polski	Na co zwrócić uwagę
Kotahi te pukapuka.	Jest jedna książka.	Kotahi nie zmienia formy w zależności od polskiego rodzaju.
E rua ngā kurī.	Są dwa psy.	Podstawowy wzór liczenia zwierząt.
E toru ngā āporo.	Są trzy jabłka.	E toru określa liczbę przedmiotów.
E whā ngā rā.	Są cztery dni.	Liczyć można także jednostki czasu.
E rima ngā kapu.	Jest pięć kubków.	Po polsku „kubków”, po maorysku bez analogicznej końcówki.
E ono ngā tūru.	Jest sześć krzeseł.	Ten sam schemat przy wyposażeniu pokoju.
E waru ngā pukapuka.	Jest osiem książek.	Przy liczbie mnogiej pojawia się ngā.
Tekau ngā āporo.	Jest dziesięć jabłek.	Liczba zaczyna się od tekau, bez e.
Tekau mā tahi ngā pukapuka.	Jest jedenaście książek.	Mā łączy dziesiątkę i jednostkę.
E rua tekau ngā tūru.	Jest dwadzieścia krzeseł.	Rua stoi przed tekau.
E rua tekau mā rima ngā kapu.	Jest dwadzieścia pięć kubków.	Dwie dziesiątki i pięć jednostek.
E hia ngā āporo? — E toru.	Ile jest jabłek? — Trzy.	W krótkiej odpowiedzi można pominąć nazwę rzeczy.
Tokorua ngā tamariki.	Jest dwoje dzieci.	Do liczenia osób służą również formy z toko-.

Typowe błędy

1. Używanie tahi zamiast kotahi przy jednej rzeczy

• Błędnie w tym zdaniu: Tahi te pukapuka.
• Poprawnie: Kotahi te pukapuka. — „Jest jedna książka”.
• Dlaczego: tahi występuje w szeregu „jeden, dwa, trzy” i jako jednostka w tekau mā tahi. Do prostego stwierdzenia, że czegoś jest jedna sztuka, używaj kotahi.

Nie zastępuj jednak wszystkich wystąpień tahi przez kotahi. Jedenastkę nadal tworzy tekau mā tahi.

2. Dodawanie e przed każdą liczbą

• Błędnie w podstawowym wzorze: E tekau ngā āporo.
• Poprawnie: Tekau ngā āporo. — „Jest dziesięć jabłek”.
• Dlaczego: reguła e rua, e toru… nie oznacza, że każda liczba musi zaczynać się od e. Rozróżniaj tekau, tekau mā tahi i e rua tekau.

3. Mylenie dwunastu z dwudziestoma

• Błędnie dla „dwadzieścia”: tekau mā rua.
• Poprawnie: e rua tekau — „dwadzieścia”.
• Dlaczego: tekau mā rua to dziesięć plus dwa, czyli dwanaście. E rua tekau to dwie dziesiątki. Pomaga rozpisanie liczby na działanie: 10 + 2 albo 2 × 10.

4. Zostawianie te przy kilku rzeczach

• Błędnie: E toru te pukapuka.
• Poprawnie: E toru ngā pukapuka. — „Są trzy książki”.
• Dlaczego: te wskazuje jedną rzecz, a ngā więcej niż jedną. Polska końcówka w wyrazie „książki” nie zastępuje maoryskiego rodzajnika.

5. Pomijanie mā między dziesiątką a jednostkami

• Błędnie dla „jedenaście”: tekau tahi.
• Poprawnie: tekau mā tahi — „jedenaście”.
• Dlaczego: w omawianym sposobie budowania liczb mā łączy dziesiątkę z dodatkowymi jednostkami. Zachowaj je także w e rua tekau mā tahi — „dwadzieścia jeden”.

Uwagi o użyciu

Polska forma tłumaczenia nie wyznacza maoryskiej formy liczby

Po polsku mówimy „dwa psy”, „dwie książki” i „dwoje dzieci”. Maoryskie rua nie zmienia się na „męską” i „żeńską” wersję. Nie trzeba więc szukać osobnego liczebnika zależnie od tego, czy polska nazwa rzeczy ma rodzaj męski, żeński czy nijaki.

To samo dotyczy polskich przypadków, czyli form takich jak „książki” i „książek”, dobieranych według roli wyrazu w zdaniu. Przekład może wymagać tych zmian, ale nie wolno ich mechanicznie przenosić do maoryskiego. Najpierw zbuduj maoryskie wyrażenie, potem oddaj jego sens naturalną polszczyzną.

Liczba a numer

Inną czynnością jest policzenie dwudziestu rzeczy, a inną odczytanie numeru zapisanego cyframi. Numer telefonu można podawać cyfra po cyfrze, zamiast traktować go jak jedną wielką liczbę. W takim odczytywaniu przydają się podstawowe formy, w tym kore „zero” i tahi „jeden”.

Nie utożsamiaj też zera z prostym polskim „nie ma”. Kore jest nazwą zera, ale zdanie oznaczające brak przedmiotów wymaga odpowiedniej konstrukcji przeczącej. Samo podstawienie kore do wzoru e rua ngā… nie jest dobrym uniwersalnym sposobem powiedzenia „Nie ma żadnych…”.

Dokładna liczba i ogólna ilość

E toru ngā pukapuka — „Są trzy książki” — podaje dokładną liczbę. Określenia typu „dużo książek” należą do innego zestawu wyrażeń. Jeśli znasz liczbę, używaj liczebnika; jeśli chcesz jedynie opisać ilość, nie musisz szukać przybliżonej liczby. Pytania o ilość i cenę warto poznawać osobno, bo nie każde polskie „ile” działa identycznie.

Dalszy krok: osoby, większe liczby i kolejność

Poniższych rozróżnień nie trzeba od razu opanować czynnie. Przydadzą się jednak przy czytaniu i słuchaniu, gdy podstawowa lista od jednego do dziesięciu już nie wystarcza.

Liczenie osób: toko-

Przy liczeniu osób bardzo ważne są formy z toko-, na przykład tokorua „dwie osoby” czy tokorima „pięć osób”. Dla jednej osoby używa się kotahi. Nie dodawaj e przed tokorua: ta forma już służy do podawania liczby osób.

Maoryski	Polski
kotahi	jedna osoba
tokorua	dwie osoby
tokotoru	trzy osoby
tokowhā	cztery osoby
tokorima	pięć osób
tokoono	sześć osób
tokowhitu	siedem osób
tokowaru	osiem osób
tokoiwa	dziewięć osób

Tokorima ngā tamariki oznacza „Jest pięcioro dzieci”. Pytanie o liczbę osób może brzmieć Tokohia ngā tāngata? — „Ile jest osób?”. To odpowiednik pytania o ludzi, nie zamiennik E hia? w każdej sytuacji.

Nie rozszerzaj tej tabeli mechanicznie na wszystkie większe liczby. Podstawowe formy z toko- są najbardziej przydatne przy małych grupach; liczenie większych grup poznawaj w pełnych, sprawdzonych przykładach.

Setki i tysiące

Dwie kolejne ważne podstawy to rau „sto” oraz mano „tysiąc”. Dzięki nim nie trzeba uczyć się całkowicie nowych słów dla każdej okrągłej liczby.

Wartość	Maoryski	Polski
100	kotahi rau	sto
200	e rua rau	dwieście
300	e toru rau	trzysta
1000	kotahi mano	tysiąc
2000	e rua mano	dwa tysiące

Widać tu tę samą zasadę mnożenia co w e rua tekau: e rua rau to dwie setki. Dalsze części większych liczb mogą być łączone przez mā, na przykład kotahi rau mā tahi — „sto jeden”. Długie liczby najłatwiej ćwiczyć etapami: najpierw rozpoznać tysiące i setki, potem dziesiątki, a na końcu jednostki. Nie dodawaj ani e, ani mā na chybił trafił między każde dwa słowa.

„Dwa” to nie „drugi”

Liczebnik główny odpowiada na pytanie „ile?”, a liczebnik porządkowy — na pytanie „który z kolei?”. W maoryskim rua oznacza „dwa”, natomiast tuarua — „drugi”.

Porównaj:

• E rua ngā pukapuka. — „Są dwie książki”.
• Te pukapuka tuarua. — „Druga książka”.

W drugim przykładzie nie podajemy liczby książek, lecz wskazujemy miejsce jednej książki w kolejności. Tę różnicę warto utrwalić przed nauką dat i instrukcji z kolejnymi etapami.

Jak ćwiczyć

1. Rozdziel liczenie na głos od podawania liczby rzeczy. Najpierw powiedz tahi, rua, toru, a potem opisz książki na stole: Kotahi te pukapuka, E rua ngā pukapuka, E toru ngā pukapuka. W ten sposób utrwalisz różnicę między tahi i kotahi oraz między te i ngā.
2. Ćwicz parami liczby, które łatwo pomylić. Zapisz 12 i 20, 13 i 30, 14 i 40. Odczytaj je po maorysku, a następnie rozłóż na „dziesięć plus…” lub „…dziesiątek”. Na koniec dodaj jednostki, na przykład 24: e rua tekau mā whā.
3. Zadawaj pytania o widoczne przedmioty. Przy zdjęciu pokoju pytaj E hia ngā tūru? — „Ile jest krzeseł?” — i odpowiadaj krótko, na przykład E whā — „Cztery”. Osobno ćwicz grupy ludzi: Tokohia ngā tamariki? — „Ile jest dzieci?”; Tokorua — „Dwoje”. Nie mieszaj obu zestawów, zanim każdy nie stanie się znajomy.

Powiązane zagadnienia

• Ile i jak dużo — e hia — pytania o liczbę rzeczy i osób oraz odpowiadanie na nie.
• Liczebniki porządkowe i kolejność — tau raupapa — różnica między „trzy” a „trzeci” i opisywanie kolejnych etapów.
• Określenia czasu — wā — wykorzystanie liczb przy mówieniu o dniach, godzinach i czasie.