Gramatyka duński

Subject pronouns: jeg, du, han/hun/den/det, vi, I, de. Foundation for verb conjugation in Danish.

Duński ma dwa rodzaje: wspólny (en) i nijaki (et). Około 75% rzeczowników ma rodzaj wspólny. Rodzaj wpływa na rodzajniki i przymiotniki.

W języku duńskim rodzajnik określony dodaje się jako przyrostek: -en/-n dla rodzaju wspólnego oraz -et/-t dla rodzaju nijakiego. W liczbie mnogiej forma określona przyjmuje końcówki -ne lub -ene.

Plural endings: -er (en bog→bøger), -e (en time→timer), zero (et barn→børn). Irregular plurals exist.

Nieregularny czasownik „være” („być”): er (czas teraźniejszy), var (czas przeszły). Ma tę samą formę dla wszystkich osób i jest niezbędny do mówienia o tożsamości oraz opisach.

The verb 'have' (to have): har (present), havde (past). Used for possession and as auxiliary in perfect tenses.

Present tense ends in -er for most verbs: taler, læser, bor. Same form for all persons. Some short verbs: går, står.

Adjectives agree with noun: base form with common, -t with neuter, -e in plural and definite. 'Stor bil, stort hus, store biler.'

Duński używa szyku V2: w zdaniach oznajmujących czasownik stoi zawsze na drugim miejscu. Gdy zdanie zaczyna się od innego elementu niż podmiot, pojawia się inwersja podmiotu i czasownika.

Negation with 'ikke' (not) placed after the verb in main clauses, before the verb in subordinate clauses.

Yes/no questions use verb-first order. Question words: hvad (what), hvem (who), hvor (where), hvornår (when), hvordan (how), hvorfor (why).

Possessives agree with possessed noun: min/mit/mine, din/dit/dine, hans/hendes/dens/dets, vores, jeres, deres.

Common prepositions: i (in), på (on/at), til (to), fra (from), med (with), for (for), af (of/by), om (about).

Liczebniki główne 0-100 (uwaga: halvtreds=50, tres=60, halvfjerds=70, firs=80, halvfems=90), podawanie czasu, dni, miesiące.

Czasowniki modalne: kan (móc/umieć), vil (chcieć), skal (mieć obowiązek), må (musieć/móc), bør (powinien). Po nich występuje bezokolicznik bez „at”.

Choosing between 'på' and 'i' for locations: i byen (in the city), på landet (in the country), i skole (at school), på arbejde (at work).

Rodzajniki nieokreślone „en” (rodzaj wspólny) i „et” (rodzaj nijaki) stoją przed rzeczownikami. W liczbie mnogiej nie ma rodzajnika nieokreślonego; używa się rzeczownika bez rodzajnika albo „nogle” (kilka/niektórzy).

The infinitive marker 'at' before verbs, similar to English 'to'. Omitted after modal verbs. Used in constructions like 'prøver at', 'begynder at'.

Konstrukcja egzystencjalna 'der er' (jest/są). Służy do stwierdzenia, że coś istnieje lub jest obecne. Czas przeszły: 'der var'.

Demonstratives: denne/dette/disse (this/these), den/det/de (that/those). Agree in gender and number with the noun.

Coordinating conjunctions: og (and), men (but), eller (or), for (because/for), så (so). Do not trigger inversion.

Two regular verb classes: Class 1 (-ede past, -et participle: snakkede/snakket) and Class 2 (-te past, -t participle: købte/købt).

Using 'det' as formal subject in weather expressions, time, and impersonal constructions: 'det regner', 'det er koldt'.

Częste czasowniki nieregularne ze zmianami samogłoski to między innymi: gå/gik/gået, se/så/set, komme/kom/kommet, gøre/gjorde/gjort.

When an adjective modifies a definite noun, Danish uses both a free article (den/det/de) and the suffixed article: 'den store bog' (the big book).

Expressing preferences with 'kunne lide' (to like), 'elske' (to love), 'foretrække' (to prefer), 'synes om' (to think well of).

Podstawowe duńskie powitania i zwroty grzecznościowe: hej (cześć), godmorgen (dzień dobry rano), farvel (do widzenia), tak (dziękuję), undskyld (przepraszam).

Ordinal numbers: første, anden/andet, tredje, fjerde... Used for dates, floors, sequences. Agree with gender in 'anden/andet'.

Częste czasowniki zakończone na -s mają znaczenie wzajemne lub podobne do strony biernej: mødes (spotykać się), synes (uważać/wydawać się), lykkes (udawać się), findes (istnieć).

Basic place adverbs distinguishing location (-e) from direction: her/herhen, der/derhen, hjemme/hjem, ude/ud, inde/ind, oppe/op, nede/ned.

Expressing needs with 'have brug for' (need), 'behøve' (need), 'gerne ville' (would like). Common everyday constructions.

Past tense: weak verbs add -ede/-te (talede/talte, købte, boede), strong verbs change vowel (gik, skrev). Completed actions.

Formed with 'har' + past participle. Participle: -et/-t. Used for past actions with present relevance.

Czasowniki z zaimkami zwrotnymi (sig, mig, dig): vaske sig (myć się), føle sig (czuć się), sætte sig (usiąść).

Object forms: mig, dig, ham/hende/den/det, os, jer, dem. Used as direct and indirect objects.

Zdania podrzędne z at (że), om (czy), når/da (kiedy), mens (podczas gdy) i fordi (ponieważ). Przysłówek przesuwa się przed czasownik.

Comparative (-ere) and superlative (-est) forms. Irregular: god→bedre→bedst, dårlig→værre→værst. 'Mere/mest' for long adjectives.

Possession marked by adding -s to the owner (no apostrophe): Annas bog, Danmarks hovedstad, drengens hund.

Time connectors and expressions: i går (yesterday), i morgen (tomorrow), om lidt (in a moment), for...siden (ago), i...tid (for...time).

Wyrażanie ilości: lidt (trochę), meget/mange (dużo/wiele), nok (wystarczająco), for (zbyt). 'Meget' z rzeczownikami niepoliczalnymi, 'mange' z policzalnymi.

Czas przeszły czasowników modalnych: kunne (mogłem/mogła), ville (chciałem/chciała), skulle (powinienem/powinna), måtte (musiałem/musiała). Używany do wyrażenia zdolności, zamiaru i obowiązku w przeszłości.

Future expressed with 'skal' + infinitive (intention), 'vil' + infinitive (prediction), 'kommer til at' + infinitive, or present tense.

Czas zaprzeszły tworzy się zwykle za pomocą havde + imiesłów czasu przeszłego. Używa się go do czynności zakończonych przed inną czynnością w przeszłości.

Tworzony za pomocą „ville” + bezokolicznik. Używany w sytuacjach hipotetycznych, uprzejmych prośbach oraz do wyrażania przyszłości z perspektywy przeszłości.

Command form using verb stem: tal!, læs!, skriv!, kom! Polite forms with 'kan/kunne du'.

Duńskie zaimki względne som/der odpowiadają polskim „który”, „która”, „które” lub „kto”. Som można pominąć, gdy pełni funkcję dopełnienia, a hvis oznacza „którego/której”.

Strona bierna tworzona przez dodanie -s do czasownika: bygges (być budowanym), sælges (być sprzedawanym). Powszechna w piśmie formalnym i na tablicach informacyjnych.

Przysłówki często mają taką samą formę jak przymiotnik w rodzaju nijakim: hurtig→hurtigt. W zdaniu głównym stoją po czasowniku, a w zdaniu podrzędnym przed czasownikiem.

Impersonal expressions with 'man' (one/you), 'det' + passive, and fixed impersonal phrases. 'Man' is the generic pronoun for rules and norms.

Czasowniki z oddzielnymi partykułami zmieniającymi znaczenie: gå ud (wyjść), komme tilbage (wrócić), slukke for (wyłączyć). Partykuła jest akcentowana.

Spójniki podrzędne: selvom (chociaż), medmindre (chyba że), enten...eller (albo...albo), hverken...eller (ani...ani), inden (zanim).

Pytania pośrednie wprowadza się przez „om” (pytania tak/nie) albo słowa pytające. Stosuje się szyk zdania podrzędnego, z przysłówkiem przed czasownikiem.

Spójniki czasowe: da/når (kiedy), mens (podczas gdy), inden/før (zanim), efter at (po tym jak), siden (odkąd), til (aż do). „Da” odnosi się do pojedynczych wydarzeń w przeszłości, a „når” do sytuacji powtarzalnych lub przyszłych.

Passive with 'blive' + past participle emphasizes action/change. Contrasts with s-passive (process) and være-passive (state).

Mowa zależna z przesunięciem czasu i zmianami zaimków. „At” jest często pomijane po czasownikach mówienia i myślenia.

Zdania warunkowe obejmują warunki rzeczywiste (hvis + czas teraźniejszy), nierzeczywiste warunki teraźniejsze (hvis + preteritum) oraz nierzeczywiste warunki przeszłe (hvis + havde + imiesłów).

Danish readily forms compounds: jernbanestation (railway station). Last element determines gender. Linking -s-/-e- common.

Passive with 'være' + past participle describes a state/result rather than an action. Contrasts with blive-passive and s-passive.

Przysłówki modyfikujące całe zdania: måske (może), desværre (niestety), faktisk (właściwie), selvfølgelig (oczywiście). Ich pozycja wpływa na nacisk.

Rozróżnianie zdań dopełnieniowych (at...), okolicznikowych (fordi/mens/selvom...) oraz względnych. Każdy typ może mieć inne konsekwencje dla szyku wyrazów.

Wyrażanie, że ktoś powoduje jakieś działanie: „få nogen til at” (sprawić, by ktoś coś zrobił), „lade nogen” (pozwolić komuś), „bede nogen om at” (poprosić kogoś, aby coś zrobił).

Złożone konstrukcje bezokolicznikowe: 'for at' (żeby, w celu), 'uden at' (bez), 'i stedet for at' (zamiast). Konstrukcje celu, sposobu i alternatywy.

Użycie den/det/de jako zaimków anaforycznych odnoszących się do wcześniej wspomnianych rzeczowników. „Det” występuje też jako podmiot pozorny i w zdaniach rozszczepionych.

Formed with -ende: talende (speaking), læsende (reading). Used as adjectives or in progressive constructions.

Past participle used as adjective, agrees in gender/number: en skrevet bog, et skrevet brev, skrevne bøger.

Features of formal Danish: passive preference, nominal style, complex compounds, formal vocabulary.

Wysuwanie elementów na początek zdania służy naciskowi lub kontrastowi w ramach szyku V2. Obejmuje struktury temat–komentarz oraz zdania rozszczepione z „det er...der/som”.

Tworzenie rzeczowników od czasowników i przymiotników: -ning (forbedring = poprawa), -else (beslutning→beslutelse = decyzja), -hed (skønhed = piękno). Powszechne w piśmie formalnym.

Complex prepositional phrases: i forhold til (in relation to), på trods af (despite), i forbindelse med (in connection with), med henblik på (with a view to).

Zaawansowane zależności czasowe w zdaniach złożonych: przesunięcia czasu w mowie zależnej, zmiany perspektywy narracyjnej i osadzenie czasowe.

Rare in modern Danish, surviving in fixed expressions: leve kongen! (long live the king), Gud bevare Danmark, gid (if only).

Informal spoken features: stød (glottal stop), reductions, discourse particles (jo, vel, nok, da), Copenhagen pronunciation.

Duńskie idiomy i stałe wyrażenia: slå to fluer med ét smæk, lægge låg på, have en ræv bag øret.

Świadomość zróżnicowania dialektalnego duńskiego: jutlandzkiego (jysk), fionijskiego (fynsk), bornholmskiego (bornholmsk) oraz różnic w mowie kopenhaskiej.

Rhetorical devices in Danish: chiasmus, litotes (ikke uventet), understatement, ironic constructions, and marked syntax for effect.

Duński język prawny i urzędowy obejmuje archaiczne słownictwo, konstrukcje nominalne, złożone zagnieżdżanie zdań podrzędnych oraz formalne konstrukcje bierne.

Partykuły dyskursywne wyrażają nastawienie mówiącego: jo (wspólna wiedza), vel (przypuszczenie), da (nacisk), altså (więc/zatem), vist (podobno).

Historyczny i literacki duński obejmuje archaiczne zaimki (eder, I = formalne „wy”), starsze formy czasowników i konstrukcje literackie używane w klasycznej literaturze.