Ontkenning met 不 en 没 in het Mandarijn

In het kort

Zet 不 (bù) vóór een werkwoord of eigenschapswoord voor gewoonten, toestanden, algemene feiten, keuzes en de toekomst. Gebruik 没 (méi) voor een handeling die niet heeft plaatsgevonden en 没有 (méiyǒu) als ontkenning van 有 ‘hebben; er zijn’. Voor een vierde toon wordt 不 uitgesproken als bú, bijvoorbeeld 不是 (bú shì).

Overzicht

In het Nederlands kan niet allerlei soorten zinnen ontkennen: ‘ik drink niet’, ‘ik ben niet gegaan’ en ‘ik ga morgen niet’. Het Mandarijn kiest meestal tussen twee woorden. 不 presenteert iets als niet waar, niet gebruikelijk, niet gewenst of niet van toepassing; 没 zegt vooral dat een gebeurtenis niet is gebeurd. Dat verschil is belangrijker dan de Nederlandse keuze tussen ‘niet’ en ‘geen’.

Dit onderwerp hoort bij A1, omdat je met één ontkenningswoord vóór het gezegde al veel bruikbare zinnen kunt maken. Het gezegde is het deel dat iets over het onderwerp vertelt, vaak een werkwoord zoals 去 (qù, gaan) of een eigenschapswoord zoals 忙 (máng, druk zijn). Mandarijnse werkwoorden worden niet vervoegd zoals Nederlandse werkwoorden. De keuze tussen 不 en 没 helpt daarom duidelijk te maken hoe je de situatie bekijkt.

De handige beginnersregel is: 不 voor gewoonte, toestand en toekomst; 没 voor een niet-gebeurde handeling; 没有 voor ‘niet hebben’. Die regel brengt je ver. Later zul je zien dat het niet puur om grammaticale tijd gaat. Ook iets in het verleden kan met 不 staan als het een vroegere gewoonte of bewuste weigering beschrijft.

Zo werkt het

De basisplaats in de zin

不 en 没 staan normaal gesproken vóór het werkwoord of eigenschapswoord dat ze ontkennen:

Patroon	Voorbeeld	Betekenis
onderwerp + 不 + werkwoord	我不喝咖啡。	Ik drink geen koffie.
onderwerp + 没 + werkwoord	我没去。	Ik ben niet gegaan.
onderwerp + 不 + eigenschapswoord	今天不冷。	Vandaag is het niet koud.
onderwerp + 没有 + zelfstandig naamwoord	他没有钱。	Hij heeft geen geld.

Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, ding of begrip, zoals 人 (rén, mens), 书 (shū, boek) of 钱 (qián, geld). Anders dan in het Nederlands verandert de woordvolgorde niet doordat de zin ontkennend wordt. Je voegt het juiste ontkenningswoord op de juiste plaats in.

不: gewoonte, toestand, oordeel en keuze

Gebruik 不 wanneer je zegt dat iets doorgaans niet zo is, niet je gewoonte is, niet geldt of niet gewenst is.

• Gewoonte: 我不喝咖啡。 (Wǒ bù hē kāfēi.) — Ik drink geen koffie.
• Toestand of eigenschap: 她不忙。 (Tā bù máng.) — Zij heeft het niet druk.
• Algemeen oordeel: 这个菜不贵。 (Zhège cài bú guì.) — Dit gerecht is niet duur.
• Identiteit: 他不是老师。 (Tā bú shì lǎoshī.) — Hij is geen leraar.
• Voornemen of toekomst: 明天我不去。 (Míngtiān wǒ bú qù.) — Morgen ga ik niet.
• Keuze of weigering: 我不要。 (Wǒ bú yào.) — Ik wil het niet / Nee, dank je.

Bij een eigenschapswoord zoals 忙 ‘druk’ of 贵 ‘duur’ is in een eenvoudige Mandarijnse zin geen apart woord voor ‘zijn’ nodig. ‘Niet duur zijn’ is dus 不贵, niet een constructie met 不是.

没: een gebeurtenis vond niet plaats

Gebruik 没 vóór een werkwoord wanneer een verwachte of mogelijke handeling niet is gebeurd. Een tijdsbepaling zoals 昨天 ‘gisteren’ kan het tijdstip aangeven; het werkwoord zelf verandert niet.

• 昨天我没去上班。 (Zuótiān wǒ méi qù shàngbān.) — Gisteren ben ik niet naar mijn werk gegaan.
• 她没吃早饭。 (Tā méi chī zǎofàn.) — Zij heeft niet ontbeten.
• 我还没看那本书。 (Wǒ hái méi kàn nà běn shū.) — Ik heb dat boek nog niet gelezen.

没 kan hier als korte vorm van 没有 worden opgevat: 没去 en 没有去 zijn allebei mogelijk. In alledaagse gesprekken is de korte vorm vóór een handelingswerkwoord heel gewoon. 还没 betekent ‘nog niet’ en laat vaak doorschemeren dat de handeling later misschien wel plaatsvindt.

没有: de vaste ontkenning van 有

有 betekent zowel ‘hebben’ als ‘er is/zijn’. De gewone ontkenning is altijd 没有, vaak verkort tot 没 in gesproken taal.

• 我没有车。 (Wǒ méiyǒu chē.) — Ik heb geen auto.
• 冰箱里没有牛奶。 (Bīngxiāng lǐ méiyǒu niúnǎi.) — Er staat geen melk in de koelkast.
• 你有时间吗？— 没有。 (Nǐ yǒu shíjiān ma? — Méiyǒu.) — Heb je tijd? — Nee.

Gebruik dus niet 不有. Let ook op het verschil met het Nederlands: in ‘ik heb geen auto’ ontkent het Nederlands het zelfstandig naamwoord met geen, maar het Mandarijn ontkent het werkwoord 有 met 没有.

不 bij 是 en eigenschapswoorden

De vaste ontkenning van 是 (shì, zijn) is 不是:

• 我不是荷兰人。 — Ik ben geen Nederlander.
• 这不是我的。 — Dit is niet van mij.

Eigenschapswoorden worden rechtstreeks met 不 ontkend:

• 水不热。 — Het water is niet warm.
• 这个问题不难。 — Deze vraag is niet moeilijk.

不是 + zelfstandig naamwoord ontkent een identiteit of indeling. 不 + eigenschapswoord ontkent een eigenschap. Vergelijk 这不是茶 ‘dit is geen thee’ met 这茶不热 ‘deze thee is niet warm’.

De toonverandering van 不

不 heeft op zichzelf de vierde toon: bù. Direct vóór een lettergreep met de vierde toon spreek je het uit met de tweede toon: bú. Het karakter blijft altijd 不; alleen de uitspraak verandert.

Combinatie	Uitspraak	Betekenis
不喝	bù hē	niet drinken
不忙	bù máng	niet druk
不好	bù hǎo	niet goed
不是	bú shì	niet zijn
不去	bú qù	niet gaan
不要	bú yào	niet willen / niet moeten

In woordenboeken en soms ook in leermateriaal zie je de basisvorm bù genoteerd, ook waar de natuurlijke uitspraak bú is. Luister voor je uitspraak naar het volgende woord: begint dat met een vierde toon, maak van bù dan bú.

Ontkenning en 了

了 (le) kan aangeven dat een gebeurtenis als voltooid of als nieuwe situatie wordt gepresenteerd. Wanneer 没 zegt dat een handeling niet heeft plaatsgevonden, staat het voltooiingspartikel 了 normaal niet direct na het werkwoord:

• Bevestigend: 我吃了早饭。 — Ik heb ontbeten.
• Ontkennend: 我没吃早饭。 — Ik heb niet ontbeten.

Een partikel is een kort grammaticaal woordje dat een functie aangeeft maar niet wordt vervoegd. Voor beginners is de veilige regel: vervang bij de ontkenning van een voltooide handeling niet simpelweg 了 door ‘niet’; gebruik 没 en laat dit 了 weg.

Voorbeelden in context

Mandarijn	Pinyin	Nederlands	Toelichting
我不喝咖啡。	Wǒ bù hē kāfēi.	Ik drink geen koffie.	Gewoonte of algemene voorkeur
我今天不喝咖啡。	Wǒ jīntiān bù hē kāfēi.	Vandaag drink ik geen koffie.	Keuze voor vandaag, niet per se verleden
我昨天没喝咖啡。	Wǒ zuótiān méi hē kāfēi.	Gisteren heb ik geen koffie gedronken.	De handeling vond niet plaats
我没去。	Wǒ méi qù.	Ik ben niet gegaan.	Voorbije gebeurtenis
明天我不去。	Míngtiān wǒ bú qù.	Morgen ga ik niet.	Voornemen of toekomst; bú vóór vierde toon
他没有钱。	Tā méiyǒu qián.	Hij heeft geen geld.	Ontkenning van 有
桌子上没有手机。	Zhuōzi shàng méiyǒu shǒujī.	Er ligt geen telefoon op tafel.	‘Er is niet’
她不是老师。	Tā bú shì lǎoshī.	Zij is geen leraar.	Ontkenning van 是
今天不冷。	Jīntiān bù lěng.	Vandaag is het niet koud.	Toestand met een eigenschapswoord
这家饭店不贵。	Zhè jiā fàndiàn bú guì.	Dit restaurant is niet duur.	Eigenschap; toonverandering vóór 贵
我还没吃饭。	Wǒ hái méi chīfàn.	Ik heb nog niet gegeten.	还没: nog niet
他没给我打电话。	Tā méi gěi wǒ dǎ diànhuà.	Hij heeft me niet gebeld.	Een verwachte gebeurtenis bleef uit
我不想买这个。	Wǒ bù xiǎng mǎi zhège.	Ik wil dit niet kopen.	Geen wens of plan
我没看见他。	Wǒ méi kànjiàn tā.	Ik heb hem niet gezien.	Het waarnemingsresultaat kwam niet tot stand
以前我不吃辣的。	Yǐqián wǒ bù chī là de.	Vroeger at ik geen pittig eten.	Een vroegere gewoonte, daarom 不

De laatste zin laat zien waarom ‘verleden = 没’ slechts een eerste ezelsbrug is. 以前 ‘vroeger’ plaatst de gewoonte in het verleden, maar 不 blijft passend omdat het om een herhaald patroon gaat, niet om één gemiste maaltijd.

Veelgemaakte fouten

不 gebruiken voor een voorbije, niet-gebeurde handeling

• Onjuist: 昨天我不去。 als je bedoelt: ‘Gisteren ben ik niet gegaan.’
• Juist: 昨天我没去。
• Waarom: Met 昨天 en één concrete, uitgebleven gebeurtenis kies je 没. 不去 klinkt eerder als niet gaan uit gewoonte, niet willen gaan of — met een toekomstige context — niet zullen gaan.

有 met 不 ontkennen

• Onjuist: 我不有钱。
• Juist: 我没有钱。
• Waarom: 有 heeft een vaste ontkenning: 没有. De Nederlandse vorm ‘geen geld’ mag je niet woord voor woord nabouwen.

是 met 没 ontkennen

• Onjuist: 她没是学生。
• Juist: 她不是学生。
• Waarom: Identiteit en indeling met 是 worden ontkend met 不是. 没 gebruik je niet als algemene verleden vorm van ‘niet zijn’.

了 laten staan na een ontkend voltooid werkwoord

• Onjuist: 我没吃了早饭。
• Juist: 我没吃早饭。
• Waarom: 没 geeft al aan dat de gebeurtenis niet is gerealiseerd. Het voltooiingspartikel 了 direct na 吃 past daar in deze eenvoudige zin niet bij.

不是 gebruiken bij elke Nederlandse vorm van ‘niet zijn’

• Onjuist: 今天不是冷。
• Juist: 今天不冷。
• Waarom: 冷 is een eigenschapswoord en kan zelf het gezegde vormen. 不是 gebruik je onder meer vóór een zelfstandig naamwoord: 今天不是星期一 ‘vandaag is het geen maandag’.

De toon van 不 altijd als bù uitspreken

• Minder natuurlijk: bù shì, bù qù, bù yào
• Natuurlijk: bú shì, bú qù, bú yào
• Waarom: Vóór een vierde toon verandert bù in bú. In het schrift blijft 不 onveranderd.

Gebruiksnotities

‘Niet’ en ‘geen’ lopen niet gelijk met 不 en 没

Een Nederlandstalige kijkt gemakkelijk naar het woord dat na ‘niet’ of ‘geen’ komt. In het Mandarijn kijk je vooral naar de soort mededeling. Is het een toestand, gewoonte, oordeel, wens of toekomstig besluit? Dan is 不 vaak de juiste keuze. Zeg je dat een gebeurtenis niet is gerealiseerd, of ontken je 有? Dan ligt 没(有) voor de hand.

Vergelijk:

• 我不吃。 — Ik eet het niet / ik eet niet. (keuze of gewoonte)
• 我没吃。 — Ik heb niet gegeten. (de gebeurtenis vond niet plaats)
• 我还没吃。 — Ik heb nog niet gegeten. (mogelijk later wel)

Vragen en korte antwoorden

In vragen kom je vaak dezelfde vormen tegen:

• 你去不去？ — Ga je wel of niet?
• 你有没有时间？ — Heb je tijd?
• 你吃饭了吗？— 还没。 — Heb je al gegeten? — Nog niet.

De A-niet-A-patronen, zoals 去不去 en 有没有, bieden de gesprekspartner twee mogelijkheden aan. Als kort antwoord kun je het relevante werkwoord herhalen: 去 ‘ja, ik ga’, 不去 ‘nee, ik ga niet’, 有 ‘ja’, 没有 ‘nee’.

Verboden en verzoeken

Voor ‘doe dat niet!’ gebruikt het Mandarijn meestal 别 (bié), niet simpelweg 不:

• 别说话！ — Niet praten!
• 别担心。 — Maak je geen zorgen.

不要 kan eveneens een verbod of dringend advies uitdrukken: 不要在这里抽烟 ‘rook hier niet’. In 我不要 ‘ik wil het niet’ heeft dezelfde vorm eerder de betekenis van afwijzen of niet willen. Intonatie en context maken het verschil.

Verder dan de basis

De volgende verschillen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen. Ze maken wel duidelijk waarom de eenvoudige tijdsregel later moet worden verfijnd.

Niet tijd, maar gezichtspunt

Mandarijn markeert niet op elk werkwoord een verleden of tegenwoordige tijd. Bij 不 en 没 gaat het vooral om het gezichtspunt van de spreker. 不 zet een gewoonte, eigenschap of keuze als negatief neer; 没 bekijkt een mogelijke gebeurtenis als niet gerealiseerd.

Daarom kan 不 in een verleden context staan:

• 小时候我不喜欢蔬菜。 — Als kind hield ik niet van groente.
• 那时候他不住在北京。 — In die tijd woonde hij niet in Peking.

Omgekeerd kan 没 zonder uitgesproken verleden tijd worden gebruikt wanneer iets tot nu toe nog niet is gebeurd:

• 他还没来。 — Hij is nog niet gekomen.
• 我从来没去过中国。 — Ik ben nog nooit in China geweest.

Betekenisverschil bij hulpwerkwoorden

Een hulpwerkwoord voegt een betekenis als kunnen, willen of moeten aan een ander werkwoord toe. De keuze van de ontkenning kan dan de hele boodschap veranderen:

• 我不能去。 — Ik kan/mag niet gaan.
• 我没能去。 — Het is me niet gelukt om te gaan.
• 我不想买。 — Ik wil het niet kopen.
• 我没想买。 — Ik was niet van plan het te kopen / ik dacht er niet aan het te kopen.

不 ontkent hier vaak de mogelijkheid, toestemming of wens zelf. 没 ontkent dat die mogelijkheid of bedoeling in de betreffende situatie tot uitvoering kwam of aanwezig was.

Nadruk en formele varianten

并不 (bìng bù) en 并没有 (bìng méiyǒu) spreken een verwachting of bewering nadrukkelijk tegen:

• 这个问题并不难。 — Deze vraag is helemaal niet moeilijk.
• 我并没有忘记。 — Ik ben het echt niet vergeten.

In formele schrijftaal kun je ook 未 (wèi) ‘nog niet; niet’ tegenkomen, bijvoorbeeld 尚未决定 ‘nog niet besloten’. Voor alledaagse gesprekken blijven 不, 没 en 没有 de vormen die je eerst nodig hebt.

不……了: een verandering van situatie

De combinatie 不 + werkwoord + 了 kan betekenen dat iemand iets niet meer doet of dat een eerdere situatie stopt:

• 我不喝咖啡了。 — Ik drink geen koffie meer.
• 他不住这儿了。 — Hij woont hier niet meer.

Dit is niet in strijd met de basisregel over 没 en voltooiings-了. Het zinsfinale 了 presenteert hier een nieuwe situatie: eerst was het wel zo, nu niet meer. Dat is een andere functie dan 了 direct na een voltooid handelingswerkwoord.

Oefentips

1. Maak steeds drietallen. Neem één werkwoord en schrijf een gewoonte, een gemiste gebeurtenis en een toekomstig besluit: 我不喝咖啡, 我昨天没喝咖啡, 我明天不喝咖啡. Zo oefen je betekenis in plaats van losse vertalingen.
2. Markeer het signaal in de context. Onderstreep woorden als 每天 ‘elke dag’, 昨天 ‘gisteren’, 明天 ‘morgen’ en 还 ‘nog’. Vraag daarna: gaat het om een patroon of keuze, om een niet-gerealiseerde gebeurtenis, of om 有?
3. Oefen hardop met de toonregel. Wissel 不喝, 不好 en 不忙 af met 不是, 不去 en 不要. Overdrijf eerst het verschil tussen bù en bú; in natuurlijk spreken wordt de wisseling dan vanzelf gemakkelijker.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Basiswoordvolgorde — laat zien waar onderwerp, werkwoord, lijdend voorwerp en tijdsbepaling staan voordat je een zin ontkent.