Pluskvamperfektum in het Noors

In het kort

Het Noorse pluskvamperfektum komt meestal overeen met de Nederlandse voltooid verleden tijd: jeg hadde spist betekent “ik had gegeten”. Je vormt het met hadde + voltooid deelwoord en gebruikt het vooral voor iets dat al gebeurd was vóór een ander moment in het verleden.

Overzicht

Met het pluskvamperfektum zet je twee punten in het verleden in de juiste volgorde. In De hadde gått da vi kom (“Ze waren vertrokken toen wij aankwamen”) vond het vertrek eerst plaats en de aankomst later. Het vertrek staat daarom in het pluskvamperfektum; de latere gebeurtenis staat hier in het preteritum, de gewone verleden tijd.

Dit is een B1-onderwerp. Je kent dan doorgaans al het Noorse perfektum met har + voltooid deelwoord: Jeg har spist (“Ik heb gegeten”). Het voltooid deelwoord is de werkwoordsvorm die een voltooide handeling uitdrukt, zoals spist bij å spise. Voor het pluskvamperfektum hoef je alleen het hulpwerkwoord te veranderen: har wordt hadde.

Voor Nederlandstaligen voelt de tijdsverhouding vertrouwd, maar één verschil is belangrijk. Het Nederlands gebruikt zowel “hebben” als “zijn”: “ik had gelezen”, maar “ik was vertrokken”. In gewoon Noors gebruik je bij deze voltooide tijden in de regel ha: jeg hadde lest en jeg hadde gått. Neem het Nederlandse hulpwerkwoord dus niet automatisch over.

Hoe het werkt

De basisvorm

De gewone volgorde is:

onderwerp + hadde + voltooid deelwoord

Het onderwerp is wie of wat de handeling uitvoert, bijvoorbeeld jeg, hun of vi. Hadde is de verleden vorm van ha en fungeert hier als hulpwerkwoord.

Onderdeel	Vorm	Functie
onderwerp	Jeg	wie de handeling uitvoert
hulpwerkwoord	hadde	plaatst het voltooide gebeuren vóór een verleden referentiepunt
voltooid deelwoord	spist	noemt de handeling die al voltooid was

Samen krijg je Jeg hadde spist — “Ik had gegeten”.

Eén vorm voor alle personen

Noorse werkwoorden veranderen niet met de persoon. Hadde blijft dus altijd gelijk:

Persoon	Noorse vorm	Nederlandse betekenis
jeg	jeg hadde lest	ik had gelezen
du	du hadde lest	jij had gelezen
han/hun	han/hun hadde lest	hij/zij had gelezen
vi	vi hadde lest	wij hadden gelezen
dere	dere hadde lest	jullie hadden gelezen
de	de hadde lest	zij hadden gelezen

De Nederlandse meervoudsvorm “hadden” heeft dus geen Noorse tegenhanger. Vi hadde, niet vi hadden, is correct.

Het voltooid deelwoord

Je gebruikt precies hetzelfde voltooid deelwoord als na har. Bij regelmatige werkwoorden komen onder meer de uitgangen -et, -t, -d en -dd voor. Veel frequente werkwoorden hebben een onregelmatige vorm.

Infinitief	Voltooid deelwoord	Perfektum	Pluskvamperfektum
å snakke	snakket	har snakket	hadde snakket
å kjøpe	kjøpt	har kjøpt	hadde kjøpt
å bo	bodd	har bodd	hadde bodd
å spise	spist	har spist	hadde spist
å lese	lest	har lest	hadde lest
å se	sett	har sett	hadde sett
å gå	gått	har gått	hadde gått
å gjøre	gjort	har gjort	hadde gjort
å komme	kommet	har kommet	hadde kommet

Na hadde verandert het deelwoord niet naar geslacht, getal of persoon. Je zegt zowel hun hadde skrevet als de hadde skrevet.

Ontkenning en bijwoorden

In een Noorse hoofdzin staan korte bijwoorden zoals ikke (“niet”), aldri (“nooit”) en allerede (“al”) gewoonlijk na het vervoegde hulpwerkwoord en vóór het deelwoord:

onderwerp + hadde + bijwoord + voltooid deelwoord

• Jeg hadde ikke hørt det. — Ik had dat niet gehoord.
• Hun hadde aldri reist alene. — Ze had nooit alleen gereisd.
• Vi hadde allerede bestilt bord. — We hadden al een tafel gereserveerd.

Dit lijkt vaak op het Nederlands, maar let erop dat hadde en het deelwoord samen één werkwoordelijke tijd vormen. In een bijzin staat een zinsbijwoord (een woord dat de hele mededeling kleurt, zoals “niet” of “nooit”) vóór hadde:

• Han dro fordi han ikke hadde sovet. — Hij vertrok omdat hij niet had geslapen.
• Jeg visste at hun aldri hadde sett snø. — Ik wist dat ze nog nooit sneeuw had gezien.

Vergelijk dus:

Soort zin	Noorse volgorde
hoofdzin	Hun hadde ikke ringt.
bijzin	… fordi hun ikke hadde ringt.

Vragen

Bij een ja-neevraag komt hadde voor het onderwerp:

hadde + onderwerp + voltooid deelwoord?

• Hadde du lest boka? — Had je het boek gelezen?
• Hadde de allerede dratt? — Waren ze al vertrokken?

Bij een vraagwoord staat eerst het vraagwoord, daarna hadde en het onderwerp:

• Hvorfor hadde hun reist så tidlig? — Waarom was ze zo vroeg vertrokken?
• Hva hadde dere avtalt? — Wat hadden jullie afgesproken?

Het tijdsverloop zichtbaar maken

Het pluskvamperfektum krijgt zijn betekenis door een referentiepunt: een later punt in het verleden van waaruit je terugkijkt. Dat punt kan expliciet in dezelfde zin staan, maar het kan ook al uit de context blijken.

• Da vi kom fram, hadde filmen begynt. — Toen we aankwamen, was de film begonnen.
• Jeg var ikke sulten. Jeg hadde spist på toget. — Ik had geen honger. Ik had in de trein gegeten.

Woorden als da (“toen”), før (“voordat”), etter at (“nadat”), allerede (“al”) en ennå ikke (“nog niet”) maken de volgorde vaak duidelijk. Ze verplichten je echter niet automatisch om het pluskvamperfektum te gebruiken; de bedoelde tijdsverhouding en het vertelperspectief zijn doorslaggevend.

Voorbeelden in context

Noors	Nederlands	Toelichting
Jeg hadde allerede spist da hun ringte.	Ik had al gegeten toen ze belde.	Het eten gebeurde vóór het telefoontje.
Hun hadde aldri sett havet før den dagen.	Ze had vóór die dag nog nooit de zee gezien.	Aldri staat tussen hadde en sett.
De hadde gått da vi kom.	Ze waren vertrokken toen wij kwamen.	Noors gebruikt hadde waar Nederlands “waren” gebruikt.
Hadde du lest boka før kurset begynte?	Had je het boek gelezen voordat de cursus begon?	Ja-neevraag met hadde voor het onderwerp.
Da jeg åpnet døra, hadde katten sovnet på sofaen.	Toen ik de deur opende, was de kat op de bank in slaap gevallen.	De toestand was al ingetreden.
Vi kunne ikke betale fordi vi hadde glemt lommeboka.	We konden niet betalen omdat we onze portemonnee waren vergeten.	De bijzin verklaart een later probleem.
Jeg visste ikke at møtet allerede hadde startet.	Ik wist niet dat de vergadering al was begonnen.	In de bijzin staat allerede vóór hadde.
Før hun flyttet til Tromsø, hadde hun bodd ti år i Bergen.	Voordat ze naar Tromsø verhuisde, had ze tien jaar in Bergen gewoond.	Een langere periode eindigt vóór de verhuizing.
Han var trøtt fordi han ikke hadde sovet godt.	Hij was moe omdat hij niet goed had geslapen.	Oorzaak vóór gevolg.
Da politiet kom, hadde tyven forsvunnet.	Toen de politie kwam, was de dief verdwenen.	Het verdwijnen vond eerder plaats.
Hva hadde dere avtalt før møtet?	Wat hadden jullie vóór de vergadering afgesproken?	Vraag met een vraagwoord.
Etter at vi hadde ryddet kjøkkenet, satte vi oss ned.	Nadat we de keuken hadden opgeruimd, gingen we zitten.	De eerste handeling wordt als voltooid voorgesteld.
Hun sa at hun hadde sendt e-posten dagen før.	Ze zei dat ze de e-mail de dag ervoor had verstuurd.	Terugblik in de indirecte rede.
Jeg hadde ennå ikke bestemt meg da fristen gikk ut.	Ik had nog niet beslist toen de termijn verstreek.	Ennå ikke benadrukt dat iets uitbleef.

Veelgemaakte fouten

1. Har gebruiken voor een terugblik vanuit het verleden

• Onjuist: Da vi kom, har filmen begynt.
• Juist: Da vi kom, hadde filmen begynt.
• Waarom: Har begynt kijkt vanuit het heden terug. Omdat het referentiepunt da vi kom zelf in het verleden ligt, heb je hadde begynt nodig.

2. Het Nederlandse hulpwerkwoord “zijn” letterlijk overnemen

• Onjuist: De var gått da vi kom.
• Juist: De hadde gått da vi kom.
• Waarom: In de gewone voltooide tijd gebruikt het Noors ha, ook bij veel werkwoorden waarvoor het Nederlands “zijn” kiest. Var gått kan in bijzondere contexten als toestandsbeschrijving worden opgevat, maar is niet de standaardvorm die je hier nodig hebt.

3. Het preteritum van het hoofdwerkwoord gebruiken

• Onjuist: Jeg hadde spiste.
• Juist: Jeg hadde spist.
• Waarom: Na hadde komt het voltooid deelwoord spist, niet het preteritum spiste. Leer bij elk nieuw werkwoord daarom minstens de reeks spise – spiste – spist.

4. Een Nederlandse persoonsuitgang aan hadde geven

• Onjuist: Vi hadden sett det før.
• Juist: Vi hadde sett det før.
• Waarom: Noorse werkwoorden hebben voor alle personen dezelfde vorm. De vorm hadden bestaat niet in het Noors.

5. Ikke op de verkeerde plaats zetten

• Onjuist in een gewone hoofdzin: Jeg ikke hadde forstått spørsmålet.
• Juist: Jeg hadde ikke forstått spørsmålet.
• Waarom: In een hoofdzin volgt ikke op het vervoegde werkwoord. In een bijzin is de volgorde anders: … fordi jeg ikke hadde forstått spørsmålet.

6. Overal pluskvamperfektum gebruiken zodra er twee verleden handelingen zijn

• Minder natuurlijk: Jeg hadde stått opp, hadde dusjet og hadde spist. Så hadde jeg gått på jobb.
• Natuurlijker: Jeg sto opp, dusjet og spiste. Så gikk jeg på jobb.
• Waarom: Een gewone reeks gebeurtenissen vertel je meestal in het preteritum. Gebruik het pluskvamperfektum als je vanuit een later verleden moment teruggrijpt of de eerdere voltooiing nadrukkelijk relevant is.

Gebruiksnotities

Pluskvamperfektum tegenover perfektum en preteritum

De drie tijden verschillen vooral in het punt vanwaaruit je kijkt:

Tijd	Vorm	Perspectief	Voorbeeld
perfektum	har + deelwoord	verleden met een band met het heden	Jeg har mistet nøklene. — Ik ben mijn sleutels kwijtgeraakt.
preteritum	eenvoudige verleden vorm	gebeurtenis op een verleden tijdstip	Jeg mistet nøklene i går. — Ik verloor gisteren mijn sleutels.
pluskvamperfektum	hadde + deelwoord	gebeurtenis vóór een ander verleden punt	Jeg hadde mistet nøklene, så jeg kom ikke inn. — Ik was mijn sleutels kwijtgeraakt, dus ik kwam niet binnen.

Het pluskvamperfektum betekent niet simpelweg “heel lang geleden”. Een gebeurtenis van vijf minuten eerder kan erin staan, zolang ze maar vóór het relevante verleden moment ligt: Da kaffen kom, hadde jeg nettopp bestilt den (“Toen de koffie kwam, had ik hem net besteld”).

Wanneer het preteritum genoeg is

Als een tijdsaanduiding de volgorde al helder maakt, kan het Noors soms het preteritum gebruiken zonder misverstand. In een chronologische vertelling is dat zelfs gebruikelijk: Hun låste døra og gikk (“Ze deed de deur op slot en ging weg”). Met hadde låst verander je het perspectief: je kijkt dan vanaf een later verleden punt terug naar het afsluiten.

Na etter at komen zowel preteritum als pluskvamperfektum voor. Vergelijk Etter at vi spiste, gikk vi ut met Etter at vi hadde spist, gikk vi ut. De tweede versie legt sterker de nadruk op het feit dat de maaltijd volledig afgelopen was voordat men naar buiten ging. Kies dus niet alleen op basis van het voegwoord, maar op basis van de nadruk die je wilt leggen.

Bokmål en dagelijks taalgebruik

De vormen in dit artikel zijn standaard Bokmål, een van de twee officiële Noorse schrijftalen. Het patroon hadde + voltooid deelwoord is zowel in geschreven Bokmål als in gewone spreektaal gangbaar. Uitspraak en sommige deelwoordsvormen kunnen per dialect verschillen, maar de basisconstructie blijft herkenbaar.

Verder dan de basis

Terugblik in verhalen en indirecte rede

In verhalen helpt het pluskvamperfektum de lezer om tijdelijk uit de hoofdlijn te stappen. De hoofdlijn staat vaak in het preteritum; achtergrondinformatie over wat eerder gebeurd was, krijgt het pluskvamperfektum:

Lars åpnet skapet. Noen hadde tatt alle koppene. — Lars opende de kast. Iemand had alle kopjes meegenomen.

Ook in de indirecte rede (weergeven wat iemand zei zonder de exacte woorden te citeren) markeert deze tijd dat iets al vóór het spreken gebeurde:

• Rechtstreeks: Hun sa: «Jeg sendte brevet i går.»
• Indirect: Hun sa at hun hadde sendt brevet dagen før.

De verschuiving van i går naar dagen før is logisch: “gisteren” wordt bekeken vanuit een later vertelperspectief.

Onwerkelijke voorwaarden in het verleden

Dezelfde vorm verschijnt in voorwaarden over een verleden dat niet meer veranderd kan worden:

• Hvis jeg hadde visst det, ville jeg ha ringt. — Als ik dat had geweten, zou ik hebben gebeld.
• Hadde vi reist tidligere, ville vi ha rukket toget. — Waren we eerder vertrokken, dan hadden we de trein gehaald.

In de eerste zin drukt hadde visst niet alleen een eerdere handeling uit; het signaleert ook dat de spreker het destijds níét wist. De voorwaarde kan zonder hvis worden gevormd door hadde voorop te zetten. Dat is bondiger en komt relatief vaak in verzorgde taal voor. Deze voorwaardelijke constructies horen bij een volgende stap; voor de kern van dit onderwerp volstaat eerst de gewone terugblik in het verleden.

Modale werkwoorden

Ook modale werkwoorden kunnen een voltooid deelwoord hebben:

• Jeg hadde måttet vente lenge. — Ik had lang moeten wachten.
• Hun hadde ikke kunnet komme. — Ze had niet kunnen komen.

Vormen als måttet en kunnet zijn nuttig, maar de opeenstapeling klinkt voor Nederlandse oren soms ongewoon. Behandel de hele combinatie als hadde + voltooid deelwoord van het modale werkwoord + infinitief: hadde måttet vente. Verwar dit niet met skulle ha ventet (“had moeten wachten”), dat vaak een niet-uitgevoerde verwachting of verplichting uitdrukt.

Resultaat of gebeurtenis?

Een combinatie met være + deelwoord kan een toestand beschrijven in plaats van een voltooide tijd te vormen. Vergelijk:

• Døra var stengt. — De deur was dicht/gesloten: nadruk op de toestand.
• Noen hadde stengt døra. — Iemand had de deur gesloten: nadruk op de eerdere handeling.

Dit onderscheid verklaart waarom je soms var naast een deelwoord ziet. Het is dan niet automatisch een alternatief voor hadde; vraag jezelf af of de zin een toestand of een voorafgaande handeling beschrijft.

Oefentips

1. Werk met een tijdlijn. Schrijf bij elke voorbeeldzin twee gebeurtenissen op. Zet de vroegste bij hadde + deelwoord en de latere bij het preteritum: “eerst eten — daarna bellen” wordt Jeg hadde spist da hun ringte.
2. Leer werkwoorden in drie vormen. Noteer bijvoorbeeld gå – gikk – gått en maak meteen twee zinnen: Jeg gikk hjem en Jeg hadde gått hjem. Zo voorkom je combinaties als hadde gikk.
3. Oefen hoofdzin en bijzin als paar. Maak van Jeg hadde ikke sett filmen ook Hun visste at jeg ikke hadde sett filmen. Daarmee train je tegelijk het pluskvamperfektum en de plaats van ikke.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Perfektum — gebruikt hetzelfde voltooid deelwoord, maar met har in plaats van hadde.
• Handige aanvulling: Preteritum — vormt meestal het latere verleden referentiepunt of de hoofdlijn van een verhaal.
• Handige aanvulling: Tijdvoegwoorden — behandelt onder meer da, når, før en etter at.
• Volgende stap: Voorwaardelijke zinnen — gebruikt hadde + voltooid deelwoord in onwerkelijke voorwaarden over het verleden.
• Volgende stap: Indirecte rede — laat zien hoe tijden verschuiven wanneer je achteraf weergeeft wat iemand zei.