E, nā en mā als handelende partij in het Māori

Kort gezegd

In een passieve zin staat e vóór de handelende partij: I patua te kurī e Hēmi betekent ‘De hond werd door Hēmi geslagen’. Met nā … i … leg je nadruk op degene die iets deed; mā … e … doet dat voor een toekomstige of voorgenomen handeling: Nā wai i mahi? ‘Wie heeft het gedaan?’ en Mā wai e mahi? ‘Wie zal het doen?’

Overzicht

Een handelende partij of agens is de persoon, groep of kracht die een handeling uitvoert. In ‘De brief werd door Mere geschreven’ is de brief wat de handeling ondergaat en is Mere de handelende partij. Het Māori kan die partij op verschillende manieren naar voren brengen. Welke vorm je kiest, hangt niet alleen af van de tijd, maar ook van de zinsbouw en van wat je wilt benadrukken.

Op B1-niveau zijn drie patronen bijzonder nuttig. In een echte passieve zin gebruik je e om te zeggen door wie iets is gedaan. Met nā en mā bouw je meestal een zin met nadruk op de uitvoerder: nā kijkt terug naar een verrichte handeling, terwijl mā vooruitkijkt naar een taak, keuze of verantwoordelijkheid. Nederlandse vertalingen met ‘door’ kunnen bij alle drie voorkomen, maar verhullen dat de Māori-zinnen grammaticaal niet hetzelfde zijn.

Dit onderwerp bouwt voort op de passieve vorm van het werkwoord. Je moet bijvoorbeeld herkennen dat patu-a ‘geslagen worden’, kai-nga ‘gegeten worden’ en tuhi-a ‘geschreven worden’ passieve vormen zijn. De woorden e, nā en mā veranderen zelf niet naar persoon of getal.

Zo werkt het

1. E bij een passief werkwoord

Het basispatroon is:

Functie	Patroon
passieve zin	tijds- of aspectwoord + passief werkwoord + ondergane persoon/zaak + e + handelende partij
voorbeeld	I patua te kurī e Hēmi.
betekenis	De hond werd door Hēmi geslagen.

De ondergane persoon of zaak is wie of wat door de handeling wordt geraakt. In het Nederlands noemen we dat in een actieve zin vaak het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). In de Māori-passiefzin krijgt juist dit zinsdeel de centrale plaats:

• I patu a Hēmi i te kurī. — Hēmi sloeg de hond.
• I patua te kurī e Hēmi. — De hond werd door Hēmi geslagen.

Het werkwoord krijgt in de tweede zin een passieve uitgang, hier -a: patu → patua. Daarna introduceert e de uitvoerder Hēmi. Als de uitvoerder niet belangrijk of al duidelijk is, kan het hele zinsdeel met e wegblijven: Kua tuhia te reta ‘De brief is geschreven’.

Na e kan een naam, een naamwoordgroep of een voornaamwoord staan:

Soort uitvoerder	Māori	Betekenis
eigennaam	e Hēmi	door Hēmi
enkelvoudige naamwoordgroep	e te kaiako	door de leraar
meervoudige naamwoordgroep	e ngā tamariki	door de kinderen
voornaamwoord	e au, e koe, e ia	door mij, door jou, door hem/haar

Let op de plaats van e. Het staat direct vóór de handelende partij, niet automatisch direct vóór of na het werkwoord.

2. Nā voor de uitvoerder van een verrichte handeling

Met nā zet je de persoon of oorzaak die verantwoordelijk is voor een al verrichte handeling vooraan. Het kernpatroon is:

nā + uitvoerder + i + werkwoord

• Nā Hēmi i mahi. — Hēmi heeft het gedaan.
• Nā wai i mahi? — Wie heeft het gedaan?
• Nā te hau i whiu. — De wind heeft het weggeblazen of rondgeslingerd.

Hier is het werkwoord niet passief gemaakt. Nā Hēmi is een benadrukte uitvoerdersgroep en i leidt de verrichte handeling in. In natuurlijk Nederlands klinkt een actieve vertaling meestal beter: ‘Hēmi heeft het gedaan’. ‘Het werd door Hēmi gedaan’ kan dezelfde nadruk benaderen, maar maakt de Māori-zin ten onrechte passief in je hoofd.

Als een ondergane zaak wordt genoemd, kan die een prominente plaats vóór i + werkwoord krijgen:

• Nā wai tēnei whare i hanga? — Wie heeft dit huis gebouwd?
• Nāku te reta i tuhi. — Ik heb de brief geschreven.

Dit is vooral een patroon van nadruk en informatieopbouw. Leer zulke zinnen daarom als geheel en probeer niet elk Nederlands woord op precies dezelfde plek terug te zetten.

3. Mā voor een toekomstige taak of uitvoerder

Mā wijst vooruit: iemand zal iets doen, moet ervoor zorgen of krijgt de taak. Het kernpatroon is:

mā + uitvoerder + e + werkwoord

• Mā wai e mahi? — Wie zal het doen?
• Māku e tuhi te reta. — Ik zal de brief schrijven.
• Mā ngā ākonga e whakarite te rūma. — De leerlingen zullen de ruimte klaarmaken.

Het tweede e in dit patroon introduceert niet de uitvoerder. Die staat al in de groep met mā. Dit e hoort bij de nog te verrichten handeling. Vergelijk:

Patroon	Rol van de gemarkeerde persoon	Voorbeeld
passief: werkwoord + e + uitvoerder	degene door wie de handeling wordt uitgevoerd	Ka tuhia te reta e Mere.
toekomst met nadruk: mā + uitvoerder + e + werkwoord	degene die de taak op zich neemt	Mā Mere e tuhi te reta.

Beide voorbeelden kunnen in het Nederlands over Mere en de brief gaan. De eerste legt de brief als ondergane zaak centraal: ‘De brief zal door Mere worden geschreven.’ De tweede legt Mere of haar verantwoordelijkheid centraal: ‘Mere zal de brief schrijven’ of ‘Mere neemt het schrijven van de brief voor haar rekening.’

4. Vormen met voornaamwoorden

Bij persoonlijke voornaamwoorden smelten nā en mā samen met een korte persoonsuitgang. De vormen onderscheiden enkelvoud, tweetal en meervoud, en bij ‘wij’ ook inclusief en exclusief. Inclusief betekent dat de aangesproken persoon meetelt; exclusief betekent dat die niet meetelt.

Persoon	Terugkijkend met nā	Vooruitkijkend met mā	Nederlandse betekenis
ik	nāku	māku	door mij / ik deed het; ik zal het doen
jij	nāu	māu	door jou / jij deed het; jij zult het doen
hij of zij	nāna	māna	door hem of haar; hij of zij zal het doen
wij twee, inclusief	nā tāua	mā tāua	door ons twee, inclusief jou; wij twee zullen het doen
wij twee, exclusief	nā māua	mā māua	door ons twee, zonder jou; wij twee zullen het doen
jullie twee	nā kōrua	mā kōrua	door jullie twee; jullie twee zullen het doen
zij twee	nā rāua	mā rāua	door hen twee; zij twee zullen het doen
wij, inclusief	nā tātou	mā tātou	door ons, inclusief jou; wij zullen het doen
wij, exclusief	nā mātou	mā mātou	door ons, zonder jou; wij zullen het doen
jullie	nā koutou	mā koutou	door jullie; jullie zullen het doen
zij	nā rātou	mā rātou	door hen; zij zullen het doen

De enkelvoudige vormen moet je als één woord schrijven: nāku, niet nā au; māna, niet mā ia. Bij de vormen voor twee of meer personen blijven er twee woorden staan: nā rāua, mā koutou.

Voorbeelden in context

Māori	Nederlands	Toelichting
I patua e te kaiako.	Het werd door de leraar geslagen.	De ondergane zaak is uit de context weggelaten.
I patua te kurī e Hēmi.	De hond werd door Hēmi geslagen.	Passief werkwoord patua; e Hēmi noemt de uitvoerder.
I kainga te kai e ngā tamariki.	Het eten werd door de kinderen opgegeten.	kai krijgt de passieve vorm kainga.
Kua tuhia te reta e Mere.	De brief is door Mere geschreven.	kua geeft een voltooide toestand aan.
Ka tuhia te reta e Mere.	De brief zal door Mere worden geschreven.	De brief staat centraal; Mere volgt na e.
Nā Hēmi i mahi.	Hēmi heeft het gedaan.	Nadruk op Hēmi als uitvoerder van een verrichte handeling.
Nā wai i mahi?	Wie heeft het gedaan?	wai betekent ‘wie’.
Nāku i mahi.	Ik heb het gedaan.	nāku is de vorm voor ‘door mij/ik was degene’.
Nā te hau i whiu.	De wind heeft het weggeblazen.	Ook een natuurkracht kan als oorzaak of uitvoerder staan.
Nā wai tēnei whare i hanga?	Wie heeft dit huis gebouwd?	De vraag richt zich op de bouwer.
Mā wai e mahi?	Wie zal het doen?	Vraag naar de toekomstige uitvoerder of verantwoordelijke.
Māku e mahi.	Ik zal het doen.	De spreker neemt de taak op zich.
Mā Mere e tuhi te reta.	Mere zal de brief schrijven.	Nadruk op Mere als degene die ervoor zorgt.
Mā koutou e whakarite te kai.	Jullie zullen het eten klaarmaken.	koutou verwijst naar drie of meer aangesproken personen.
Māna anō e kōwhiri.	Hij of zij zal zelf kiezen.	anō versterkt hier de nadruk: zelf.

Veelgemaakte fouten

1. E gebruiken zonder passieve werkwoordsvorm

• Onjuist: I patu te kurī e Hēmi.
• Juist: I patua te kurī e Hēmi.
• Waarom: Als e Hēmi de uitvoerder in een passieve zin noemt, moet patu ook de passende passieve uitgang krijgen: patua.

2. Nā en mā behandelen alsof ze alleen ‘door’ betekenen

• Onjuist bedoeld voor het verleden: Mā Hēmi i mahi.
• Juist: Nā Hēmi i mahi.
• Waarom: Nā … i … kijkt terug naar wat is gedaan. Mā … e … kijkt vooruit naar wie het zal doen of ervoor zal zorgen.

3. De twee functies van e door elkaar halen

• Onjuist: ‘In Mā wai e mahi? staat de uitvoerder na e.’
• Juist: De uitvoerder is wai in de groep mā wai; e leidt de toekomstige handeling mahi in.
• Waarom: Hetzelfde korte woord kan in verschillende zinsconstructies een andere taak hebben. Kijk naar het hele patroon, niet naar e alleen.

4. Nederlandse woordvolgorde kopiëren

• Onjuist: I patua e Hēmi te kurī. als automatische woord-voor-woordweergave van ‘door Hēmi werd de hond geslagen’.
• Juist basispatroon: I patua te kurī e Hēmi.
• Waarom: In de gewone passieve volgorde komt eerst het passieve werkwoord, dan wat de handeling ondergaat en daarna e + uitvoerder.

5. Enkelvoudige voornaamwoordvormen los schrijven

• Onjuist: Nā au i mahi. Mā ia e mahi.
• Juist: Nāku i mahi. Māna e mahi.
• Waarom: Bij ‘ik’, ‘jij’ en ‘hij/zij’ gebruik je de samengesmolten vormen nāku/nāu/nāna en māku/māu/māna.

6. Tohutō weglaten

• Onjuist: Na wai i mahi? Ma wai e mahi?
• Juist: Nā wai i mahi? Mā wai e mahi?
• Waarom: De tohutō (het lengtestreepje boven een klinker) is onderdeel van de spelling en kan betekenis en uitspraak onderscheiden. Typ nā en mā dus met een lange ā.

Gebruik

Het passief komt in het Māori veel natuurlijker en vaker voor dan een Nederlandse leerder op grond van het Nederlands verwacht. Een Nederlandse passieve zin kan formeel of afstandelijk klinken, bijvoorbeeld in een verslag. In het Māori is een passieve vorm niet automatisch ambtelijk. Ze is juist nuttig wanneer de ondergane persoon of zaak het onderwerp van het gesprek is, of wanneer de uitvoerder al bekend, onbekend of onbelangrijk is.

Gebruik nā en mā wanneer de identiteit of verantwoordelijkheid van de uitvoerder ertoe doet. De vragen Nā wai i mahi? en Mā wai e mahi? vormen een praktisch paar: de eerste vraagt wie een verrichte handeling op zijn naam heeft, de tweede wie een komende taak op zich neemt. Daardoor kan mā behalve een neutrale toekomst ook een nuance van regeling, opdracht, aanbod of verantwoordelijkheid hebben. Māku e mahi kan dus klinken als ‘Ik doe het wel’.

De vertaling ‘door’ is slechts een hulpmiddel. In goed Nederlands vertaal je Nāku i mahi meestal actief als ‘Ik heb het gedaan’, en Māku e mahi als ‘Ik zal het doen’. Kies de Nederlandse zin die dezelfde nadruk weergeeft, niet per se dezelfde zichtbare zinsvorm.

Verder dan de basis

Dezelfde vormen komen ook bij bezit en bestemming voor

Nā en mā behoren tot een groter stelsel van a-bezit en bestemming. Daardoor betekenen ze niet in elke zin automatisch ‘verricht door’ of ‘te verrichten door’:

• Nāku tēnei pukapuka. — Dit boek is van mij.
• He wai māu. — Er is wat water voor jou.
• Nāku tēnei pukapuka i tuhi. — Ik heb dit boek geschreven.

Het werkwoordelijke deel maakt het verschil zichtbaar. In het derde voorbeeld leidt i de verrichte handeling tuhi in; in het eerste voorbeeld staat geen werkwoordelijke handeling en drukt nāku bezit uit. De keuze tussen de a- en o-categorie bij bezit is een eigen onderwerp en moet niet uit de tijdsregel voor nā/mā worden afgeleid.

Nā is niet simpelweg een verleden tijd en mā niet simpelweg een toekomende tijd

De gewone tijds- en aspectwoorden van het Māori blijven belangrijk. Nā en mā organiseren vooral de rol en nadruk van de uitvoerder. I mahi a Hēmi vertelt neutraal dat Hēmi werkte of iets deed; Nā Hēmi i mahi identificeert Hēmi als degene die het deed. Evenzo kan Ka mahi a Hēmi een gewone toekomstige mededeling zijn, terwijl Mā Hēmi e mahi Hēmi aanwijst als degene die de taak zal uitvoeren.

Levenloze oorzaken kunnen als uitvoerder optreden

Na e of nā hoeft niet altijd een mens te staan. Wind, regen, vuur of een werktuig kan als veroorzakende kracht worden genoemd wanneer de betekenis dat toelaat: Nā te hau i whiu legt de oorzaak bij de wind. Vertaal dan idiomatisch. ‘De wind blies het weg’ klinkt in het Nederlands vaak beter dan een geforceerde zin met ‘door de wind’.

E heeft nog andere functies

Je komt e ook tegen vóór een werkwoord in bevelen (E tū! ‘Sta op!’), in bepaalde werkwoordspatronen en vóór telwoorden. Dat zijn geen passieve uitvoerders. De positie geeft de snelste aanwijzing: bij de passieve uitvoerder volgt e op het passieve werkwoord en de ondergane zaak; in mā + uitvoerder + e + werkwoord staat het juist vóór de nog te verrichten handeling.

Oefentips

1. Maak drietallen. Begin met één inhoud, bijvoorbeeld ‘Mere schrijft de brief’, en vorm daarna: Ka tuhia te reta e Mere, Nā Mere i mahi en Mā Mere e tuhi te reta. Benoem telkens wat centraal staat en of je terug- of vooruitkijkt.
2. Oefen vragen en antwoorden als vaste paren. Zeg Nā wai i mahi? — Nāku i mahi en Mā wai e mahi? — Māku e mahi. Vervang daarna ku door u, na, koutou en rātou.
3. Markeer tijdens het lezen drie onderdelen. Onderstreep in passieve zinnen de passieve werkwoordsvorm, omcirkel de ondergane zaak en zet een kader om e + uitvoerder. Zo voorkom je dat elk los woord e automatisch dezelfde betekenis krijgt.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: De passieve vorm — behandelt de passieve uitgangen van het werkwoord waarop het patroon met e voortbouwt.